Кіріспе
Норвегиялық жазушы Аксель Бухардт Йенсен (12 ақпан 1932 – 13 ақпан 2003) – норвегиялық автор. 1957 жылдан 2002 жылға дейін ол көркем және ғылыми-популярлық шығармалар жариялады, олардың ішінде романдар, өлеңдер, эсселер, өмірбаян және мультфильмдер мен анимациялық фильмдерге арналған сценарийлер бар.
Axel Buchardt Jensen (12 February 1932 – 13 February 2003) was a Norwegian author. From 1957 until 2002, he published both fiction and non fiction texts which include novels, poems, essays, a biography, and manuscripts for cartoons and animated films.
Өмірбаян
Дженсен 1932 жылғы 12 ақпанда Тронхеймде Дагни Теодораның (құрметті әкесі Бухарт, 1908 – 2000) және Финн Рейдар Дженсеннің (1901 – 1967) отбасында дүниеге келді. Оның әкесі Ослода Аксель Йенсенс фабрикасы деп аталатын шұжық фабрикасының иесі болған. Кейін оның ата-анасы ажырасып кетті. Әкесінің екінші некесінен екі ұл дүниеге келді. Дженсен үш жыл орта мектепте оқыды, бірақ университетте бірнеше күн ғана болды, себебі ол тыныш, әдепті лекцияларды ұнатпады, сондықтан оқуды доғарды. Одан кейін ол бос уақытында жазумен қатар түрлі жұмыстар істеді. Ол Aftenposten газетінде бірнеше әңгімесін жариялап үлкерді, бірақ журналдар мен басылымдарға жіберген көптеген әңгімелері жарияланбады. 1950 жылдардың басында ол Солтүстік Африкаға саяхат жасады, осы сапарда Сахарада Джон Старр Кукпен танысып, олар дос болды.
Марианна Иленмен танысады
1954 жылы Дженсен Ослодағы Майорстуа көшесінде 19 жасар Марианна Иленді тасып бара жатқан машинаны тоқтатып, оны бір кешкі тойға шақырды. Кейін Дженсен оған телефон соғып, екеуі Доврхаллендегі студенттік пабта кездесті, сол жерде олар қарым-қатынас құруға келісті. Дженсен газет-журналдарға қысқа әңгімелер жазып, өзін асырау үшін барлық жұмысты істеді. 1955 жылы Дженсен өзінің алғашқы кітабын – сюрреалистік «Dyretemmerens kors» кітабын шығарды, бірақ кейін сатылмаған қалған кітаптарын өртеп жіберді. Нильс Кристиан Броггердің 1955 жылғы 12 желтоқсандағы «Nationen» газетінде жарияланған рецензиясында былай делінген:
Аксель Дженсен көпшілік үшін жазбайды, ал оның мистикалық тілі көптеген адамдарға түсініксіз немесе ұнамас. Бірақ тәжірибе ретінде қарағанда кітап қызықты, және ешкімге елікпейтін жас автормен танысу – қуаныш. Сол жылы ол Иленмен бірге Копенгагенге, малярияға күдікпен ауруханада жатқан Джон Старр Кукпен кездесуге барды. Илен әкесімен Дженсенге қатысты жиі дауласатын, өйткені ол Дженсеннің бұрынғы отбасынан шыққандығына, жақсы біліміне, жұмысына және жеке тұратын жеріне ие болмауына наразылық білдірді, бұл оның орта таптың достары мен таныстарының балаларынан өзгеше еді. Дженсен мас болғанда агрессивті болып, бір кеште Илен ұйықтаған бөлмеге кіріп, оған пышақ алып, ас үстеліне қолын созып, үш рет шапты. 1957 жылы Дженсен міндетті әскери қызметке шақырылды, бірақ тіркелгеннен кейін оны толық аяқтамай-ақ қызметтен босатылды.
Axel Jensen does not write for a popular audience, and his mystical language will probably not be understood or appreciated by many. But considered as an experiment the book is interesting, and it is a pleasure to meet a young author who is not following the herd. In that same year he and Ihlen travelled to Copenhagen to meet John Starr Cooke who was ill in a hospital with suspected malaria. Ihlen frequently clashed with her father over Jensen, as he thought that Jensen who came from a broken home lacked a good education, a job and a place of his own to live, unlike the children of his middle class friends and acquaintances. Jensen was aggressive when he became drunk and at one party pushed his way into the room where Ihlen was sleeping and made her watch as he took a knife, spread his hand out on a kitchen table and stabbed it three times. In 1957 Jensen was called up to undertake his compulsory military service but upon reporting for duty was able to talk his way out of completing it.
"Икарос" кітабының жарық көруі
1957 жылы Генрик Гротт баспасында Дженсеннің «Икарос – ung mann i Sahara» романы жарық көрді (алғашқы басылым 6000 данамен). Онда Сахара арқылы саяхат жасаған жас жігіттің өмір тәжірибесін іздеу туралы айтылған. Роман 30-дан астам норвегиялық газетте жарияланды және көптеген әдеби сыншылар тарапынан жоғары бағаланды. «Vinduet» журналының Кёв Эгелунды: «Бұл жылдың ең сенсациялық көркем туындыларының бірі. Керемет бай, талантты, қызықты» деп жазды. Илен олардың Грекияға сапар шегу жоспарларымен ұзақ уақыт бойы тығыз қарым-қатынаста болғанын ойлады, бірақ сол жылдың бір кешінде Дженсен Ослодағы Театр кафесінде кенеттен оны басқа бір жас әйелмен таныстырып, Грекияға сапар болмайтынын, өйткені ол ертең сол әйелмен бірге Мысырға кетіп бара жатынын айтты. Илен ашуланып, шок күйінде тұрған жеріне қайтып келді, бірақ сағат төртте Дженсен есікте оны оятып: «Біз Грекияға барамыз! Мен сенімен саяхаттағым келеді!» деді.
Гидра
Қарашаның ортасында қайта қосылған жұбайлар ата-аналарының қарсылығына қарамастан, бір жылға Грекияға пойызбен аттанды, Женсен бұл уақытты жазумен өткізуді жоспарлаған. Гамбургте пойыздан түсіп, екінші қол Volkswagen Beetle сатып алды. Оңтүстікке қарай сапар шегіп, Венеция мен Римді аралап, Югославия арқылы Грекияға жетті. Салоникиден оңтүстікке қарай бара жатқанда Илен Ламия ауылында апендицитке байланысты шұғыл операция жасатуға мәжбүр болды. Илен бір апта ауруханада жатып, емделді. Желтоқсан айында ғана Афинаға жетіп, бір жыл бұрын осы жерге көшіп келген достары Пер мен Эльза Беритпен кездесті. Женсен бастапқыда Афинада пәтер жалдауды ниеттенген, бірақ достары үш сағаттық пароммен жүретін Гидра аралында тұру арзанырақ болатынын кеңес берді. Дельфиге сапар жасағаннан кейін жұбайлар Пелопоннес жартыаралындағы Ерминониге барды, ал ондағы үй иесі оларға көліктерін бағында тоқтатуға рұқсат берді. Осы жерден олар Гидраға пароммен өтті. Бастапқыда пәтер жалдағаннан кейін Женсен Гроттан алған 40 000 крондық (шамамен 6000 АҚШ доллары) аванстың бір бөлігін келесі кітабы үшін алдын ала төлем ретінде пайдаланып, Гидрадағы Кала Пигадия көшесіндегі үйді шамамен 2500 АҚШ долларына сатып алды. Үйді жөндеуден кейін жұбайларға 2000 доллардан астам ақша қалды, оны Женсеннің келесі кітабы жарық көргенге дейін күн көріске жұмсауға ниеттенді. Үйді жергілікті азық-түлік дүкенінде бір жылдық несие алу үшін кепіл ретінде ұсынды. Үй қарапайым болды, сыртта дәретханасы бар, электр жарығы тек кешкі және таңғы сағаттарда ғана берілетін. Қалған уақытта олар керосин шамдарын қолданды. Жұбайлар тез арада аралдағы шетелдік қауымның бір бөлігіне айналып, Шармиан Клифт пен оның күйеуі Джордж Джонстонмен дос болды. Бірнеше айдан кейін швед жазушысы Геран Тунстрем аралға келіп, жақын жердегі үйді жалдап, олардың досы болды. Илен Гидрада қалды, ал Женсеннің «Икарос – Сахарадағы жас адам» романының сәттілігін пайдалану үшін Норвегияға бірнеше рет сапар шегуіне тура келді. Осы сапарлардың бірінде Женсен Соня есімді әйелмен танысып, бес күннен кейін оған ғашық болды. 1958 жылдың соңында Гидраға оралғаннан кейін ол Иленге әйелдің аралға келе жатқанын және олардың қарым-қатынасы аяқталғанын мәлімдеді. Жауабында Илен бір қап жинап, бірнеше күнге Афинаға Пер мен Эльза Беритпен бірге тұруға кетті, онда жұмыс іздеуді жоспарлады. Кейіннен ол жалдамалы шхунада аспазшы болып жұмысқа орналасты, содан кейін Илен Афинада Пер мен Эльза Беритпен бірге тұруға оралды. Олар оның өміріндегі осы оқиғаның оны тыныш және сенімді адамға айналдырғанын байқады. Ал Женсен алты апта бойы ішімдікке салынып, Соняға Грекияға келуі үшін билет сатып алған, бірақ ол билетті сатып, ақшаны өзіне алып қойғанын білді.
Неке
Дженсен Афинада болған кезде Іленмен кездесіп, оған қайта ғашық болды. Ол бірден оған тұрмысқа шығуын ұсынды, ал ол келісті. Олар 1958 жылдың 22 қазанында Афинадағы Англикан шіркеуінде, оның ата-анасының қарсылығына қарамастан үйленді. Содан кейін олар Гидрадағы үйлеріне қайтып келді. Дженсен бұл кезде «Linedansen» жұмыс атауымен белгіленген жаңа романының алғашқы нұсқасын Каппеленге тапсырған болатын. Ақша табу үшін Илен мен Дженсен 1959 жылдың көктемінде Илен бұрын жұмыс істеген шхунада жұмыс істеді.
Линияның табысы
Горт «Сызық биі» деп аударылған Linedansen-ді, бұл басты кейіпкердің сүйіктісінің атымен жасалған әзіл, өзі жоғары бағалаған кітапқа сай емес деп есептеді және Дженсенді оны Line-ға өзгертуге көндірді. Роман басылып, 1959 жылы жарық көруіне жақындаған кезде Дженсен мен жүкті Илен Ослоға сапар шегіп, отбасы мен достарымен қайта кездесті. Романның басты кейіпкері – Лайнға бақытсыз ғашық, тынышсыз жас жігіт Джейкоб. Роман сол кездегі әдепсіз тіл деп саналған және кейбір сыншыларды ашуландырған, жыныстық қатынастың эротикалық көріністерін қамтыды. Мұндай пікірде болғандардың бірі – ықпалды Aftenposten газеті, кітапты рецензиялаудан бас тартты, ал бір қоғамдық кітапхана оны қоймасына алудан бас тартты. Morgenbladet газетінің сыншысы оны мүлдем көркемдік құндылығы жоқ деп санаса, Arbeiderbladet газетінің сыншысы былай деп жазды: Аксель Дженсеннің жаңа романынан терең, шынайы сезім, керемет үмітсіздік және өмір сүру қуанышы шағылысады. Роман Норвегияда осыншалықты сәтті болғандықтан, 1962 жылы ағылшын тіліне аударылып, «Мен білген қыз» деген атпен жарық көрді. Романның табысы Дженсенге қазан айында Илен, Пер және Эльза Брентпен Стокгольмге сапар шегуге мүмкіндік берді, онда олар достары арқылы Karmann Ghia көлігін сатып алды. Дженсен мас күйде көлік жүргізгені үшін сотталғандықтан, Илен көлікті Ослоға қайтарды. Ерлі-зайыптылардың ұлы Аксель Йоахим 1960 жылдың 21 қаңтарында Ослода дүниеге келді. Бала туғаннан кейін Дженсен Норвегия салықтарын төлеуден қашу үшін Гидраға оралды, ал Илен төрт ай Ослода қалды, содан кейін ол және Аксель Йоахим оны Гидраға еріп кетті.
A profound, bleeding earnest and an extravagant desperation and joie de vivre shines through Axel Jensen's new novel. The novel was such a success in Norway that it was translated into English and published in 1962 with the title A Girl I Knew. The success of the novel allowed Jensen to travel in October with Ihlen, Per and Else Brent to Stockholm where via friends they purchased a Karmann Ghia. Due to Jensen being unable to drive due to a drunk driving conviction Ihlen drove the car back to Oslo. The couple's son Axel Joachim was born on 21 January 1960 in Oslo. Following the birth Jensen travelled back to Hydra in order to avoid paying Norwegian taxes, Ihlen stayed in Oslo for four months before she and Axel Joachim followed him back to Hydra.
Патрисия Амлинмен қарым-қатынасы
Гидраға оралғаннан кейін Илен Дженсеннің жаңа сүйіктісі, американ суретшісі Патриция Амлинге ие болғанын білді. Олардың қарым-қатынасы нашарлағандықтан Дженсен өз желкенді қайығында, ол кемемен Пирейге жеткізілген BBII үлгісінде, кететін болды. Амлин Иленді Порста Дженсенмен кездесуге дейін қорландырмау үшін бөлек кетті. Содан кейін олар Афинаға қоныстанды. Біраз уақыттан соң Амлин Афина маңында Дженсеннің «Карманн Гиа» көлігіне соқтығысып, ауыр жарақат алды, көліктен лақтырылып, көптеген сүйектері сынды және гангрена пайда болды, нәтижесінде бас бармағын ампутациялау қажет болды. Дженсен жағдаймен күресіп, үш күннен кейін Иленге жеделхат жіберіп, көмек сұрады. Осы кезде Илен канадалық жазушы және ақын Леонард Коэнмен байланыста болды, ол Иленді ұлын өзімен қалдырып, Афинаға барып, Амлиннің жанында күтім жасауға шақырды, соның арқасында Дженсен демалуға мүмкіндік алды. Үш күннен кейін ол Гидраға қайтты. Дженсен Иленге Гидрадағы үйде тұруға рұқсат берді және бір жылдан кейін олардың ресми ажырасуынан кейін оған және ұлына меншік құқығын берді. Амлинды Америкаға қайтарғаннан кейін Дженсен досы Джон Старр Кукпен бірге Мексиканы аралап, психоделикалық препараттарды сынап көрді және 1960 жылдың жазында Гидраға оралғанға дейін безгекке шалдықты. Мұнда ол жазу үшін үй жалдады. Дженсен Иленмен де, Коэнмен де достық қарым-қатынаста болды. Аксель Жоахим анасымен бірге өмір сүрді және балалық шағының көп бөлігінде әкесімен байланысы азаяды, Коэн оның орнына әке болды, тіпті Англия мен Швейцариядағы пансиондық мектептеріне, сондай-ақ оның сапарларына ақы төледі. 15 жасында Дженсен Аксель Жоакимды Үндістанға саяхатқа алып барып, әкесі оған ЛСД берді. Өсе келе ол психикалық проблемаларға тап болды және 1979 жылдан бастап ересек өмірінің көп бөлігін Норвегиядағы психиатриялық мекемеде өткізді. 2020 жылы түсірілген «Кішкентай Аксель» деректі фильмінде оның өмірі жарық көрді. 1961 жылы «Линия» Нильс Рейнхардт Кристенсеннің режиссерлігімен фильмге айналды. Ол Норвегияда «Line» деген атпен, ал шетел нарықтарында «The Passionate Demons» деген атпен шықты. Фильмде Маргарет Робсам Лайн рөлінде, ал Торалв Маурстад Джейкоб рөлінде ойнады. Бұл Норвегияда сол кезде шағын дау тудырды, өйткені Робсам норвегиялық фильмде төсін көрсеткен алғашқы актриса болды. 1961 жылы Дженсеннің «Жоаким» романы жарық көрді. Роман өмірінің мәнін іздеген жас жігіттің Грекияға сапары және онда танысқан даниялық студент Сесилимен арадағы қарым-қатынасы туралы. Романдағы Лоренцо кейіпкері Коэннің үлгісі бойынша жасалған деген кең таралған пікір бар, бірақ Дженсен Коэнге Лоренцо швед жазушысы Горан Тунстремнің үлгісі бойынша жасалғанын айтты, ол бір кезде Гидрада тұрған. 1962 жылы полицеймен арақ ішіп, жанжал салғаннан кейін Дженсен Гидрадан қуылды және ол Иленді ешқашан көрмеді, бірақ олар хат алысып жүрді.
Норвегияға оралу
Женсен ақырында Норвегияға оралып, 1966 жылы Фредрикстадта қоныстанды. Сол жерде оны сұхбатқа алу үшін ағылшын ақыны және психологияны зерттеуші Ноэл Кобб келді. Кобб Женсеннің әйелі Лена Фолке Олссонмен қарым-қатынасқа түсіп, одан бала сүйді. Кейін Женсен Фредрикстадтан Лондонға көшіп кетті. Фолке Олссонмен қарым-қатынасын үзгеннен кейін Женсен ауыр депрессияға ұшырады, бірақ Лондонда психиатр Р. Д. Лэйнгпен танысып, одан ем алды. Жазылғаннан кейін Женсен Кингсли-холл мекемесінде көмекші болып жұмыс істеді. Лэйнг өмірінің соңына дейін оның жақын досы болды. 1972 жылы Стокгольмде өткен экологиялық конференцияда Женсен Пратибхамен (1935-2018) танысты, ол 1973 жылы Үндістанда оған үйленді. Оның бұрынғы некесінен ұл мен қызы болған. Швецияға оралғаннан кейін жұбайлар Стокгольмнің сыртындағы Ваксхолмде тұрды, онда 1905 жылы салынған ескі шхуна сатып алып, оны S/Y Shanti Devi деп атады. Кеме Пратибханың анасының құрметіне аталған және «Тыныштық Құдайы» деген мағынаны білдіреді. Жақсы достары мен бұрынғы экипаждың көмегімен кемені жаңартқаннан кейін, олар 1984 жылы Англияға жол тартты. Айынықса, теңіздегі дауыл салдарынан олар қысқа да қауіпті сапардан кейін Осло портына тоқтауға мәжбүр болды. Ослоға келгенде Женсен ескі досы, жазушы Олав Ангелмен кездесті. Бірлесіп, олар Ослоны халықаралық әдебиет алаңындағы оқиғалармен мәшһүр қалаға айналдыруды жоспарлады. Жоспар тез арада іске асырылды, ал Женсен кейін 1985 және 1986 жылдары өткен Осло Халықаралық Поэзия Фестивалінің (OIPF) негізін қалаушы жобаның алдыңғы қатарында болды. 1990 жылдың 10 тамызында Shanti Devi Кристиансандтан тыс жердегі Алефьердегі соңғы бағытына бет бұрды. Сол жерде Женсен мен Пратибха жүз жылдық мектеп үйіне қоныстанды, ал бірнеше жылдан кейін олар ескі кемелерін сатты. Өмірінің соңғы он жылында Женсен амиотрофиялық бүйірлік склероз (АБС) салдарынан ауыр мүгедек болып қалды. Ол бірте-бірте параличке ұшырап, барлық қимыл-қозғалыс қабілеттерін жоғалтты. Кейіннен тыныс алу аппаратына тәуелді болғандықтан, жазуға да, сөйлеуге де мүмкіндігі болмады. Осы кезеңде ол «денсаулық сақтау машинасы» деп атаған өз үйінде күтім алу құқығы үшін күресті. Женсен осы тақырыпта бірнеше эссе мен мақала жазды. Денсаулық сақтау жүйесі оған қажетті көмекті ұсынбағанша, оның жақын достары, соның ішінде Леонард Коэн жеке қаржыландыруды ұйымдастырды. Оның әйелі де күйеуін күтіп-бағу үшін бар күшін жұмсады, ол 2003 жылдың 13 ақпанында, 71 жасқа толуынан бір күн өткен соң Алефьердегі үйінде көз жұмды. 1996 жылы ол Fritt Ord құрметті сыйлығын алды.
Жазу стилі
Дюретеммеренс Корс атты алғашқы символистік романынан басқа, Дженсеннің алғашқы романдары көбінесе әлеуметтік және мәдени ортасынан үзіліп шығуға тырысатын жас жігіттерді бейнелейді. Бұл романдарға «Икар: Сахарадағы жас адам» (1957) (1999 жылғы жаңа басылымы Франс Видербергтің суреттерімен толықталған), «Мен білген қыз» (1959) және «Жоаким» (1961) кіреді. Кейбір сыншылар бұл ерте романдарға Джек Керуак, Аллен Гинзберг және Уильям Берроуз сияқты «Бит» қауымының авторларының ықпалы тигенін айтады. Бұның себебі – романдардағы басты еркек кейіпкерлер батыс капиталистік қоғамдағы міндеттерінен қашуға тырысады. Олар бұрынғы өмірін қандай да бір түсініксіз руханиятпен алмастыруға ұмтылады, бірақ бұл әрекеттері сәтсіз аяқталады. Кейіннен Дженсен ерте романдарының реализмінен бас тартып, ғылыми фантастика, өлеңдер, эсселер және мультфильмдерге арналған қолжазбалар жазып, жаңа бағытқа бет бұра бастады. Осы тәжірибелік кезеңде ол «Доктор Фантастик» (1972 жылдың наурыз-шілде айларында «Dagbladet» газетінде жарияланған) психоделикалық комиксін, «Таго» (1979) ғылыми-фантастикалық комикс коллажын, «Суперфрик» (1988) анимациялық фильмін және француз драматургі және патафизиканың негізін қалаушы Альфред Жарридің өмірін карикатуралық бейнелейтін комик романының қолжазбасын жазды. Дженсен сол кезде индуистік тақырыпта «Оналила – Азғырған Шығыс поэзиясы» (1974) өлеңдер жинағын, «Мама Индия» (1974) эсселік романын, сондай-ақ «Жас» (1978), «Аға» (1979) және «Жамбо» (1998) атты үш автобиографиялық роман жариялады. Дженсен «Эпп» (1965), «Лул» (1992) және Пушвагнер салған суреттерімен «Жұлдыздарда жазылған» (1995) ғылыми фантастикалық романдарымен танымал. Осы романдармен Дженсен болашақтың антиутопиялық көрінісін жасады, бұл Альдус Хаксли, Джордж Оруэлл және Рэй Брэдбери дәстүріне сай. Дегенмен, Дженсеннің романдары осы авторлардан да ерекшеленеді, өйткені оның романдарының трагедиялық көрінісі комедиямен толықтырылып, екіұшты және абсурдты тон қалыптастырады. Осылайша, Дженсеннің романдары Джонатан Свифт пен Курт Воннегуттың сатиралық және пародикалық романдарына ұқсас. Одан басқа, Дженсен үш негізгі саяси және әлеуметтік мәселелерге арналған мақалалар мен эсселер жинағын жариялады. «Құдай роман оқымайды. Салман Рушди әлеміне саяхат» (1994) эсселер жинағы Салман Рушдиге қарсы фетваны сынап, сөз бостандығын қорғайды. Тағы бір саяси мәтін – «The Collective Fairytale» антологиясында жарияланған «Балалар ауруы» мақаласы (Норвегия, Еуропа және ЕО туралы кітап, 1994). Бұл мақалада Норвегияның Еуропалық Одаққа болашақ мүше ретінде атқаратын рөлі талқыланады. Үшінші маңызды мәселе – қазіргі бюрократиялық қоғамда ауру және мүгедек адамдарға қалай қарастырылады. Осы мәселеге арналған мақалалар «Соққыға толы үнсіздік» (1997) және «Орталықтағы науқас» (1998) есімді екі кітапқа жинақталды. Барлық мақалаларда АЛС ауруымен күресу және Норвегияның әлеуметтік мемлекетінен тиісті көмек алмау туралы айтылады. Саяси жазбаларының арасында Дженсен Г. И. Гурджиевтің өмірбаянын жазуға уақыт тапты, ол «Гуру – Гурджиев әлемінен көріністер» (2002) деп аталды. Бұған қоса, Дженсен Питер Мэйлендермен бірлесіп өзінің өмірбаянын «Nimbus-тан көрінген өмір» (2002) деп жазды. Дженсен 1965 жылы «Эпп» романы үшін Австрияның Абрахам Вурселл қорынан әдеби сыйлық алды. 1992 жылы «Лул» романы үшін Норвегияның «Каппелен» баспасынан жыл сайынғы әдеби сыйлыққа ие болды. Салман Рушди туралы эсселері үшін 1994 жылы Халықаралық ПЕН клубынан Карл фон Оссиетцкий сыйлығын және Норвегиядағы Сөз бостандығы қорынан сыйлық алды.