Кіріспе

1881 жылғы Халықаралық мақта көрмесі (I. C. E.) – 1881 жылдың 4 қазанынан 31 желтоқсанына дейін Атланта қаласында (Джорджия штаты) өткен дүниежүзілік көрме. Оның орны Батыс Мидтаун ауданындағы қазіргі Кинг Плоу өнер орталығының жанында, Батыс және Атлантика темір жолының бойында болды. Көрме Атланта шайқасында қала қирағаннан бері қол жеткізген прогресті және мақта өндірісіндегі жаңа жетістіктерді көрсету мақсатында ұйымдастырылды. Ол Атланта мен Оңтүстіктің қайта жандануын бейнеледі, сондай-ақ Қайта құру дәуірінің аяқталғанын және ондаған жылдар бойы елді мазалаған аймақтық шиеленістердің тоқтағанын жариялады. Қала орталығынан пойызбен шамалы қашықтықта орналасқан бұл көрмедегі ең ірі ғимарат кейін мақта фабрикасы ретінде пайдалануға арналған (Көніс мақта фабрикаларына қараңыз). Көрмеге шамамен 250 000 адам қатысып, 220 000 – 250 000 долларлық кіріс түсті, оның жартысы билет сатудан, жартысы тауар сатудан алынды.

Негізін қалау

Оңтүстікте мұндай көрме өткізу идеясын алғаш рет Нью-Йорктік Эдвард Аткинсон ұсынды. 1880 жылдың тамызында ол Нью-Йорк журналына мақта дақылын жинау және өңдеудегі қазіргі әдістерге байланысты болатын зор ысырап туралы хат жазып, осы өнімді жақсарту мақсатында мақта өндіруге мүдделі барлық тарапты біріктіретін көрме ұсынды. «Атланта Конституциясы» хатты қайта жариялап, осы мәселе бойынша шаралар қабылдаудың маңыздылығын атап өтті. Осы хат жарияланғаннан кейін бірнеше апта өткен соң Аткинсонның бұл ұсынысты іске асыру үшін Оңтүстікке сапар шегетіні хабарланды. Бұл жобаның маңыздылығына тәнті болған және Аткинсонды жеке танысқан Х. И. Кимболл оны Атлантаға шақырып, осы тақырыпта халыққа сөз сөйлеуге шақырды. Аткинсон шақыруды қабылдады, ал Атлантаның көптеген белгілі азаматтарының тілегі бойынша 1880 жылдың 28 қазанында штат Сенатының мәжіліс залында сөз сөйлеп, Атлантаны мақта көрмесін өткізуге лайықты орын деп жариялады. Ол мұндай көрме мақта өсірудің жаңа әдістерін табуға және аймақтың өнеркәсіптік дамуын серпіліс тудыруға мүмкіндік береді деп сендірді. Сол жылдың қараша айының басында Джеймс В. Нейгл мен Дж. В. Райкман Атлантаға келіп, азаматтардың бұл мәселе бойынша қандай әрекеттерді жоспарлап отырғанын білуге тырысты. Олардың ұсынысымен бірнеше дайындық жиналыстары өткізілді. Губернатор А. Х. Колкуитт, мэр В. Л. Калхун, бұрынғы губернатор Р. Б. Буллок және Дж. В. Райкманнан тұратын комиссия алдын ала ұйымдастыру жоспарын әзірлеу үшін тағайындалды. Нәтижесінде осындай ұйым құрылып, сенатор Джозеф Э. Браун президент, Сэмюэл М. Инман қазынашы, ал Райкман хатшы болып сайланды.

Құрастыру

1881 жылдың ақпанында сауда палатасы ұсыныс жасады, сондай-ақ жалпы заң бойынша корпорация құрылды және соттан устав алынды. Атлантадағы корпорацияны құруға бұрын аталғандармен қатар Р. Ф. Мэддокс, Бенджамин Е. Крейн, Эван П. Хауэлл, М. К. Кизер, Роберт Дж. Лоури, Сидни Рут, Кэмпбелл Уоллес, Дж. Ф. Каммингс, В. П. Инман, Дж. С. Пек, Л. П. Грант, В. А. Мур, Г. Дж. Фореакр, Ричард Петерс және Э. П. Чемберлин қатысты. Олармен бірге Джорджия штатының басқа да бірнеше округтерінен, сондай-ақ Пенсильвания, Мэриленд, Вирджиния, Солтүстік және Оңтүстік Каролина, Алабама, Луизиана, Миссури, Массачусетс, Нью-Йорк, Мэн, Род-Айленд штаттары мен Лондондағы (Англия) азаматтар да қосылды. Осылайша, жаңа кәсіпорын белсенді жұмысын бастады. Алғашқыда экспозицияның тек мақта мен оған байланысты барлық мәселелерге – оның өсірілуіне, тасымалдануына, өндірісіне және т.б. – шектелуі жоспарланған. Корпорацияның жарғылық капиталы бастапқыда 100 долларлық акциялармен 100 000 долларға белгіленді. Бірақ жұмыс дамыған сайын және елде осы мәселеге қызығушылық артқандықтан, барлық аймақтардан келген өнімдерді қабылдау үшін есіктер ашылуға шешім қабылданды, соның салдарынан капитал 200 000 долларға дейін өсті. Х. И. Кимбалл 25 мүшеден тұратын атқару комитетінің төрағасы болып сайланды, оның міндеті қаражат жинау болды. Атланта қаласы қажетті соманың үштен бір бөлігін жазылса, кәсіпорынның сәттілігіне мүдделі басқа қалалар қалған бөлігін жасайды деп есептелді. Қала бойынша сауалнама жүргізіліп, бір күн ішінде Атлантаға тиесілі сома жиналды. Кимбаллға солтүстік қалаларын аралап, олардың осы жобаға қызығушылығын оятуға рұқсат берілді. Ол Нью-Йоркке сапар шегіп, 253 акцияға (25 300 доллар) жазылым алды; Бостон 60 акция, Балтимор 48, Норфолк (Вирджиния) 25, Филадельфия 43, Цинциннати 79 акция алды. Кимбаллдың солтүстіктегі жұмысының сәтті нәтижесі және елдің жалпы қызығушылығы атқару комитетін кәсіпорынды ұйымдастыру және басқару жұмысын дереу бастауға итермеледі. Кимбалл бас директор және бас атқарушы директор болып тағайындалды. Мақта экспозициясы Атланта экономикасына зор күш болды. Ол Грузияның Оңтүстік штаты екенін баршаға дәлелдеді.

Ашылу

1881 жылдың 5 қазанында көрме ашылды, бұл күн Атланта тарихында есілді оқиғаға айналды. Шараға көптеген губернаторлар, сенаторлар және конгрессмендер қатысты; сондай-ақ Кимболл, губернатор Колквитт, Солтүстік Каролина сенаторы З. Б. Вэнс және Индиана сенаторы Д. Вурхис сөз сөйледі. Көрме барлық жағынан сәтті өтті. Жалпы экспонаттар саны 1113 болды, оның жартысынан астамын Оңтүстік штаттары, 341-ін Жаңа Англия және Орталық штаттар, 138-ін Батыс штаттары, ал 7-ін шетелдіктер ұсынды. Жалпы түсім 262 513 АҚШ долларын, ал жалпы шығын 258 475 АҚШ долларын құрады. Ашық тұрған 76 күн ішінде күніне орташа 3816 адам келді. Бір күндік ең көп келуші саны 7 желтоқсанда, "Егіншілер күнінде" тіркелді – 10 293 адам. 1881 жылдың 27 қазанында өткен Губернатор күні де көрме ашылғаннан кейін бірнеше күн өткен соң маңызды күн болды. Бұл губернатор үшін мерекелік күн болды және жаңа Оңтүстікті бейнелейтін қабырғалық сурет ашылды. Суретші Ж. Х. Мозер "Жаңа Оңтүстік Жер бетіндегі ұлттарды қарсы алады" деп атаған суретін жасады. Суретке көруге мүмкіндік алғандар оны жоғары бағалады. Алайда, қабырғалық сурет ешқашан табылған жоқ және суреттің бірде-бір бейнесі сақталмады, бірақ сурет көрменің мақсатын толықтай бейнелегендіктен, оны мойындау қажет. Көрмеге келгендер мен газеттерде суреттің көптеген егжей-тегжейлі сипаттамалары жазылған. Сурет американдық туға оралған тартымды қоңыр шашты қыздың айналасында орналасқан. Ол бір қолымен экспонатқа, оң жағына қарай, екінші қолымен мақтаның үстінде тұрған күйде бейнеленген. Оның үстінде аға Сэм де қонақтарды қарсы алып тұр. Арқа жағында Колумбия ризашылықпен күлімсіреп, ал Клио осы ерекше оқиғаны тіркеуге дайын қаламмен бейнеленген. Суретте сондай-ақ пахта даласында жұмыс істеп жатқан афроамерикандықтар да көрсетілген. Көрмеде мақта тазартатын машиналар да көрсетілді, ал Губернатор күнінде машиналар екі костюм тігуге дайындалды. Біріншіде машина Оглторп егістігінен тікелей мақта жинап, содан кейін оны Кромптон тоқыма станогына апарды. Кромптон тоқыма станогында мата тоқылды және басты ғимаратқа, Уилер мен Уилсон көрмесіне жеткізілді. Күннің соңында екі кәсіби костюм тігіліп, губернатордың кешкі киімін киюі үшін дайындалды. Бұл процестің бәрі көрмеде көрсетілді және бір күннің ішінде орындалды. Губернатор күнінде Солтүстік пен Оңтүстік аймақтарының екі губернаторы да жаңа тігілген костюмдерін киіп, кешкі салтанатқа келді. Бұл Солтүстік пен Оңтүстік арасындағы одақтың маңызды кезеңі деп есептелді. 1882 жылы көрме орнында "Экспозиция мақта фабрикалары" ашылды және 1969 жылға дейін жұмыс істеді. Бұл мақалада 1902 жылы жарық көрген Томас Х. Мартиннің "Атланта және оның құрылысшылары" кітабынан алынған мәтін бар.