Кіріспе

Американдық антрополог және әлеуметтік теоретик Клайд Клюкхон (Clyde Kluckhohn; 1905 жылдың 11 қаңтарында Айова штатының Ле-Марс қаласында дүниеге келген, 1960 жылдың 28 шілдесінде Нью-Мексико штатының Санта-Фе қаласының жанында қайтыс болған) – американдық антрополог және әлеуметтік теоретик. Ол Навахо тайпасы арасындағы ұзақ мерзімді этнографиялық зерттеулерімен және американдық антропологияда мәдениет теориясын дамытуға қосқан үлесімен ең жақсы танымал. Өмірі бойы Клюкхон Америка өнер және ғылым академиясының (1944), Америка Құрама Штаттарының Ұлттық ғылым академиясының (1952) және Америка философиялық қоғамының (1952) мүшесі болды.

Ерте өмір және білім

Клюкхон Принстон университетіне қабылданды, бірақ денсаулығының нашарлауына байланысты оқудан үзіліс жасауға мәжбүр болды және анасының туысының күйеуі, Евон З. Вогтқа (антрополог Евон З. Вогт кішінің әкесі) тиесілі Нью-Мексикодағы ранчода емделуге кетті. Осы кезеңде ол көршілес Навахо тайпасымен алғаш рет танысып, олардың тілі мен мәдениетіне өмір бойына сүйіспеншілікпен қарады. Навахо жеріндегі тәжірибесіне негізделген екі танымал кітап жазды: «Радуганың басына дейін» (1927) және «Радуганың арғы жағына дейін» (1933). Ол Висконсин университетінде (Мэдисон) оқуын жалғастырып, 1928 жылы грек тілінен АБ бакалавр дәрежесін алды. Содан кейін 1928-1930 жылдары Родс стипендиясы бойынша Оксфордтағы Корпус-Кристи колледжінде классикалық филологияны оқыды. Келесі екі жыл бойы Вена университетінде антропологияны оқып, психоанализбен танысты.

Негізгі жұмыстар

1949 жылы Клюкхон оңтүстік-батыстағы бес көршілес қауымдастықта жұмыс істей бастады: Зуни, Навахо, Мормон (LDS), Испан-америкалық (Мексикалық-америкалық) және Техас қоныс салушылары. Ол және оның әйелі Флоренс Роквуд Клюкхон, сондай-ақ Эвон З. Вогт және Этель М. Альберт сияқты әріптестері бірлесіп әзірлеген негізгі әдістемелік тәсіл – Құндылықтар Бағдары Теориясы болды. Олар мәдениеттер аралық түсіністік пен қарым-қатынасты белгілі бір мәдениеттің адам өмірінің бес маңызды аспектісіне қатысты бағдарын талдау арқылы жеңілдетуге болатынына сенді: Адамның табиғаты (адамдар жақсы, жаман немесе аралас деп есептеледі); Адам мен табиғат арақатынасы (адамның табиғатқа бағынуы, табиғаттан үстемдік құруы немесе табиғатпен үйлесімде өмір сүруі керек деген көзқарас); Уақыт (өткенге/дәстүрге, қазіргіге/ләззатқа немесе болашаққа/ұрпаққа/кешіктірілген қанағатқа басымдық беріледі); Қызмет (болу, өсу/ішкі даму немесе істеу/талап ету/еңбекқорлық); және Әлеуметтік қарым-қатынастар (иерархиялық, ұжымдық/теңгерімділік немесе жекешіл). Құндылықтар Бағдары әдісін Флоренс Клюкхон және оның әріптестері мен студенттері кейінірек одан әрі дамытты. Клюкхон өмірі бойы көптеген наградаларға ие болды. 1947 жылы ол Америка антропологиялық қауымдастығының президенті болды және Гарвардтағы Ресей зерттеу орталығының алғашқы директоры атанды. Сол жылы оның "Адамға арналған айна" атты кітабы ғылым туралы жазылған ең жақсы насихаттық әдебиет үшін МакГроу Хилл сыйлығын жеңіп алды. Клюкхон бастапқыда расалардың биологиялық теңдігіне сенген, бірақ кейіннен өз ұстанымын өзгертті. Клюкхон 1959 жылы былай деп жазды: "Әртүрлі халықтар арасындағы гендердің анықталған инциденттері туралы жинақталған ақпаратты ескере отырып, "адамның туа біткен қабілеті бір популяциядан екіншісіне өзгере қоймайды" деп тікелей тұжырымдау ақылға сыймайды. Нақты қабілеттер әр гендік жиынның қасиеттеріне байланысты болғандықтан, популяциялардың белгілі бір жетістіктерге жету мүмкіндігі сан жағынан әртүрлі болуы мүмкін". Клайд Клюкхон Нью-Мексико штатындағы Санта-Фе қаласына жақын Үстіңгі Пекос өзенінің жағасындағы шатырда жүрек талмасынан қайтыс болды. Оның артында әйелі, доктор Флоренс Роквуд Клюкхон қалды, ол Гарвардтың Әлеуметтік қатынастар факультетінде антропологиядан сабақ берді. Клайд Клюкхонның ұлы Ричард Клюкхон да сақталды. Оның көптеген еңбектері Гарвард университетінде сақталады, бірақ кейбір ерте қолжазбалары Айова университетінде сақталған.