Кіріспе

Кидрон аңғары (классикалық транслитерация, Кидрон, Нахаль Кидрон, сөзбе-сөз Кидрон өзені; сондай-ақ Кидрон аңғары) – Иерусалимнің Ескі қаласының солтүстік-шығысынан бастау алатын аңғардың қазіргі атауы, ол ғибадатхана тауы мен Зәйтүн тауынан бөлініп, Өлі теңізде аяқталады. Иерусалимнен кейін ол негізінен оңтүстік-шығыс бағытта Батыс жағалаудағы Яһуда шөлдігі арқылы жалғасып, Өлі теңізге Овнат елді мекеніне жақын жерге жетеді және 32 шақырымдық бойында 4000 фут (1219 м) төмендейді. Ежелгі еврей және араб деректерінде аңғардың әртүрлі бөліктері әртүрлі атаулармен аталады. Арабша атауларының ішінде – Вади-эль-Жоз, «жаңғақ аңғары», бірақ бұл «Иосафат аңғарының» қысқартылған түрі болуы мүмкін, ғибадатхана тауының жанындағы жоғарғы бөлігі үшін; және Вади-эн-Нар, «От аңғары», қалған бөлігі үшін – кем дегенде, 19 ғасырда Вади-эр-Рахиб, «Монахтар аңғары» деп аталған ежелгі Мар-Саба ('Святой Сабба') монастырының бөлігі де осылай аталған. Жоғарғы бөлігінде Палестинаның Вади-Жоз ауданы аңғардың арабша атын алып жүреді. Батыс жағалаудағы еврей қонысы Кедар, аңғардың үстіндегі биіктікте орналасқан және оның еврейше атымен аталған. Еврей Библиясында жоғарғы ағыс Емек Йехошафат, яғни «Йехошафат аңғары» деп аталады. Бұл атау еврей эсхатологиялық болжамдарында кездеседі, олардың ішінде Илияның қайта оралуы, одан кейін Мәсіхтің келуі, Гог пен Магог соғысы және Сот күні туралы айтылады. Ескі қаланың солтүстігіндегі Кидрон аңғарының жоғарғы бөлігі Екінші ғибадатхана кезеңінде Иерусалимнің маңызды зираттарының бірі болды, онда жүздеген қабірлер бүгінгі күнге дейін сақталған, ал ғибадатхана тауының шығысынан және оған қарама-қарсы орналасқан бөлігінде сол кезеңнен сақталған бірнеше монументалды қабірлер бар. Екінші ғибадатхана кезеңінің бірнеше қабірлері кейінірек, зират ретінде немесе Византия империясы кезеңінде (4-7 ғасырлар) Кидрон аңғарында тұратын үлкен монастырлық қауымдардың монахтары мен шенеуніктердің баспанасы ретінде пайдаланылды. Бұл аймақтағы көне қабірлер ежелгі саяхатшылардың, әсіресе Туделалық Бенжаминнің назарын аударды. Сандардың шатасуына себеп – қазіргі «Кидрон аңғары» (ивритте Нахаль Кидрон) атауы Иерусалимнің Ескі қаласының солтүстігінен басталып, Өлі теңізде аяқталатын ұзын вадидің барлық ұзындығын қамтиды, ал Киелі кітаптағы Нахаль Кидрон, Емек Йехошафат, Патшалар аңғары сияқты атаулар ежелгі Иерусалимнің жанындағы аңғардың белгілі бір бөліктерін ғана білдіруі мүмкін, бірақ бүкіл вадиді емес, тіпті Яһуда шөлін кесіп өтетін ұзын бөлігін де емес. Сол сияқты, араб тілінде де үлкен вадилердің көптеген атаулары бар, олардың әрқайсысы оның бағытының белгілі бір бөлігіне қатысты.

Этимология

Кидрон еврей атауы "қараңғы болу" мағынасын білдіретін қадар түбірінен шыққан, сондықтан бұл контексте "қоңыр" немесе "көлеңкелі" деп түсіндірілуі мүмкін. Христиан дәстүрінде грек тіліндегі "кедр" сөзі (κεδρος - кедрос) мен Септуагинтада қолданылған бұл аңғардың грекше атауы "Кедрон" арасындағы ұқсастық Кидрон аңғарының бұрмаланған түрде "Кедрлер аңғары" деп аталуына себеп болды.

Жосафат аңғары

Еврей Библиясында "Ехосафат аңғары – Эмек Йехошафат" деп айтылады, бұл "Құдай сот табатын аңғар" деген мағынаны білдіреді. Барлық ғалымдар Иерусалим мен Зәйтүн тауының арасында орналасқан Кидрон аңғарының Ехосафат аңғары екені туралы дәстүрлі пікірмен келіспейді. Кидрон аңғары христиандық дәуірге дейінгі ежелгі заманда бұл атаумен белгілі болған жоқ, сондықтан бұл сәйкестік 4-ші ғасырға дейін анықталмаған, демек, біршама күмәнді. Киелі кітапқа түсініктеме беруші Адам Кларк Сот аңғарының – символдық орын екенін айтады.

Патша бақшасы мен патша аңғары

Ежелгі Келісімдегі патшалар дәуірінде Қидрон аңғары, кем дегенде, ішінара, Патша бағымен байланыстырылды; патшалар осы аймақта жерге ие болған. «Патша аңғары» деген атау, оның Дәуіт қаласындағы Дәуіт сарайының шығысына қарай, Қидрон аңғарының батыс беткейінде және платформа салынған жерден оңтүстікке қарай орналасқандығынан туындаған болуы мүмкін.

Монументалды қабірлер

Кидрон аңғарының шығыс жағындағы үш монументалды қабір ежелгі Иерусалимнің ең танымал жерлерінің бірі болып табылады. Бұл солтүстіктен оңтүстікке қарай "Абсаломның қабірі" (ивритше: Яд Авшалом), ол "Үңгір" немесе "Йосафаттың қабірі" деп аталатын қабірдің алдында тұр, дұрыс аталымы бойынша Беней Хезир қабірі (Беней Хезир – еврейше "Хезирдің ұлдары", яғни Хезир рухани әулеті) және "Захарияның қабірі" деп аталады, бұл, әрине, Беней Хезир қабірінің нефесі болуы мүмкін. Абсаломның қабірі екі бөліктен тұрады. Біріншісі – тау жынысына қашалған төменгі куб, оның беті ионикалық колонналармен әшекейленген, үстінде дориялық фриз және египеттік карниз орнатылған. Олар тікбұрышты, пирамида тәрізді ескерткіш ретінде көрінеді. Нефестің ұқсас формалары сүйек сақтаушылардың (оссарийлердің) әшекейінде де кездеседі, оған күмбезбен жабылған колонна қосылады. Иерусалимде нефеш қабір ескерткіші қабірдің үстінде немесе қасында, сатыларға немесе тұғырға орнатылған.

Еврей Киелі кітап

Осы аңғарда Жосафат патшаның Израильдің жауларын жеңгені айтылады. Дәуіт патша Авессаломның бүлігі кезінде Қидрон аңғары арқылы қашып кеткен. 2-ші Жылнама кітабының 29, 30 және 31-ші тарауларында Езекия патшаның Иеміздің рухани қызметшілерін қасиеттеуге шақыруы, лас нәрселерді тазарту, Израиль мен Яһуданың барлығын Иерусалимде Пасха мерекесін тойлауға шақыру және діни реформалар туралы жазылған. Шамамен б.з.д. 700 жылы болған бұл өзгерістердің бір бөлігі ретінде, "тұт тартуға арналған алтарьларды алып тастап, Қидрон аңғарына лақтырып жіберді". Сол реформалар кезінде және ғибадатхананы тазалау рәсімі аясында, дін қызметкерлері лас заттарды ғибадатхананың ішкі бөлігінен аулаға шығарды, ал левилер лас заттарды Қидрон аңғарына әкеп тастады.

Кидрон аңғарының яһудилердегі бейнесі

Жоел кітабында Құдай барлық елдерді "Иехосафат аңғарына" жиналады деп айтылған.

Ізгі хабарлар

Жаңа Келісімге сәйкес, Иса Иерусалим мен Бетания арасында саяхаттай келе, осы аңғарды көп рет кесіп өткен. 1989 жылы Иерусалим муниципалитеті аймақта жоспарлы дамыту жұмыстарын жүргізді. Сильван ауылына жақын тар көшені кеңейту кезінде бульдозерлер таста қашалған бірнеше төртбұрышты ойыстарды тапты. Израильдің Ежелгі Есімдер Басқармасы жол құрылысын дереу тоқтатты. Жер асты кеңістіктерін ашқаннан кейін археологтар өздерін ішінде тұрған үлкен, зақымдалмаған қабір кешендерінде тапты. Бөлмелер арасында абайлап жылжып, фонарьлар еденге шашыраған көптеген заттарды – қыш және шыны ыдыстарды, май шамдарын және әсемдікпен жасалған көптеген сүйек сақтайтын жәшіктерді көрсетті. Үш үлкен үңгірдің екінші ғибадатхана кезеңінің соңында пайдаланылған, яғни 70 жылы Иерусалимнің римдік легиондармен басылып алынып, ғибадатхананың қиратылуымен аяқталған, кең ауқымды еврей зиратының бір бөлігі екені анықталды.

Жоғарғы дәліз

2010 жылдан бері Шығыс Иерусалимдегі Силуанның араб ауданындағы Кидрон аңғарының бір бөлігін қайта жаңарту және оны «Патша бағы» деп аталатын саябаққа айналдыру туралы әдемі әрі даулы ұсыныс бар.

Төменгі бағыт

Араб инфрақұрылымын жаңғыртуға бағытталған USAID-тің күш-жігерінің бір бөлігі ретінде, өте тік Уәди Наар (Төменгі Кидрон аңғары) арқылы өтіп, араб қалаларын байланыстыратын жол күрт жақсартылды. Бар жол кеңейтіліп, қайта жабылды, сондай-ақ оның бағытын жетілдіруге күш салынды.

Қидрон өзенін қалпына келтіру жобасы

Қазіргі уақытта Шығыс Иерусалим мен Палестина билігінің кәріз суларының бір бөлігі Қидрон арнасына еркін ағып, Яһуда шөлінде және Өлі теңіз аймағында ауыр экологиялық зиян келтіруде. Палестина билігімен сирек кездесетін ынтымақтастық шеңберінде, Хагихон Кидрон арнасын қайта жаңарту жобасын, шамамен бір миллиард шекельдік бюджетпен жүзеге асырып жатыр. Жоспарға сәйкес, арнаға кәріз су ағыны тоқтатылып, 8 километрлік құбыр арқылы Ог тазарту орнатылысына жаңа жинақтау желісіне бағытталатын болады. Табиғи аңғарға, сондай-ақ Марсаба монастырына және басқа археологиялық ескерткіштерге зиян келтірмеу үшін, кәріз желісінің бағыты арнадан ауыстырылып, 60 метр тереңдіктегі 1,3 километрлік туннель арқылы салынды. Жобаға сонымен қатар, жасыл электр энергиясын өндіру үшін гидроэлектр станциясының құрылысы да кіреді. Тазартылған су Иордан аңғарындағы және Палестина билігіндегі пальма тоғайларын суаруға және ауыл шаруашылығына пайдаланылады.