Адам қоныстану ғылымы

Кіріспе

Адам қоныстарының ғылымы

Эктистика – адам қоныстарының ғылымы. Зерттеуге география, экология, адам психологиясы, антропология, мәдениет, саясат және кейде эстетика ерекше назар қойылады. Ғылыми зерттеу әдісі ретінде эктистика қазіргі уақытта статистика мен сипаттамаға сүйенеді, ол бес эктистикалық элемент немесе принцип бойынша ұйымдастырылған: табиғат, адам, қоғам, құрылымдар және желілер. Ол, әдетте, қала құрылысынан гөрі ғылыми сала болып табылады және сәулет теориясының кейбір шектеусіз салаларымен үлкен байланысқа ие. Қолданылуында, қоныс тұрғындары мен олардың физикалық және әлеуметтік-мәдени ортасы арасындағы үйлесімділікке қол жеткізуге бағытталған қорытындылар жасалады.

Этимология

Экстика термині 1942 жылы Константинос Апостолос Доксиадиспен енгізілді. Бұл сөз грек тіліндегі οἰκιστικός сөзінен, нақтырақ айтқанда, оның көпше түрі οἰκιστικάдан шыққан. Көне грек тіліндегі οἰκιστικός сөзі «қоныс салушы» деген мағынаны білдірген. Ол, өз кезегінде, «қоныс салушы» деген мағынаны білдіретін οἰκιστής есімінен туындаған. Бұл сөзді тағы бір көне грек есімінен, οἰκισις, яғни «қоныс салу», және әсіресе (Платон қолданған) «мекендеу» немесе «қоныс» деген мағынада қарастыруға болады. Бұл сөздердің бәрі οἰκίζω етістігінен өркендеп, ақырында οἶκος есімінен шыққан. The Shorter Oxford English Dictionary сөздігінде ecist, oekist немесе oikist туралы анықтама бар, онда ол «көне грек колониясын негіздеуші» деп сипатталады. Оикистиканың ағылшын тіліндегі баламасы – экстикс (зат есім). Сонымен қатар, ekistic және ekistical сын есімдері, ekistically сөздері және ekistician есімдігі де қазіргі уақытта қолданылуда.

Қолданылу аясы

Сыртқы демалыс саласында, «экистикалық қарым-қатынас» термині адамның табиғи ортамен байланысын және оның құндылықтарына деген көзқарасын сипаттау үшін қолданылады. Экистика тұжырымы, инфрақұрылым, ауыл шаруашылығы, баспана, кәсіп (жұмыс) сияқты адамдық топтардың арасындағы және ішіндегі өзара әрекеттесуді, сондай-ақ олардың қоршаған ортасымен байланысын түсінуді білдіреді, бұл олардың әл-ауқатына (жеке және ұжымдық) тікелей әсер етеді. Бұл тақырып ұжымдық елді мекендердің қалыптасу жолдарын және олардың бір-бірімен байланысын түсіндіруге бағытталған. Осы арқылы адамдар өздерінің *Homo sapiens* түріне қалай жататындығын және осы түрге сәйкес, әлеуетін іске асыру үшін *Homo sapiens* қалай өмір сүруі керектігін түсіне бастайды (қазіргі мәтін бойынша). Экистика кейбір жағдайларда, адамдық елді мекендер тиімді және экономикалық тұрғыдан кеңейе алуы үшін ауылдар, қалалар, мегаполистердің құрылымын қайта ұйымдастыру қажет екенін көрсетеді. Доксиадис айтқандай: «Бұл сала (экистика) ғылым болып табылады, тіпті қазіргі заманда ол көбінесе технология және өнер ретінде қарастырылса да, ғылым негіздері болмауы – біз қымбатқа төлейтін қателік». Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Грекиядағы экистикалық құндылықтардың жойылғанын сәтті тіркегеннен кейін, Доксиадис адамдық елді мекендерді жүйелі зерттеуге болатынына көз жеткізді. Доксиадис жүйелік ойлаудың біріктіруші күшіне, әсіресе оның буынындағы көрнекті биолог-философтардың, атап айтқанда сэр Джулиан Хаксли (1887–1975), Теодосий Добжанский (1900–75), Денис Габор (1900–79), Рене Дубос (1901–82), Джордж Г. Симпсон (1902–84) және Конрад Уоддингтон (1905–75) қолданған биологиялық үлгіні *антропостың* «экистикалық мінез-құлқының» (бес принцип) сипаттау үшін, ал эволюциялық үлгіні адамдық елді мекендердің морфогенезін түсіндіру үшін (он бір күш, адамдық елді мекендердің иерархиялық құрылымы, динаполис, экуменополис) пайдаланды. Соңында ол адамдық елді мекендерді эволюцияға қабілетті тірі организмдер ретінде қарастыратын, ал эволюцияны адам «экистикалық білімді» пайдалана отырып бағыттай алатын жалпы теорияны қалыптастырды.

In terms of outdoor recreation, the term ekistic relationship is used to describe one's relationship with the natural world and how they view the resources within it. The notion of ekistics implies that understanding the interaction between and within human groups—infrastructure, agriculture, shelter, function (job)—in conjunction with their environment directly affects their well being (individual and collective). The subject begins to elucidate the ways in which collective settlements form and how they inter relate. By doing so, humans begin to understand how they 'fit' into a species, i. e. Homo sapiens, and how Homo sapiens 'should' be living in order to manifest our potential—at least as far as this species is concerned (as the text stands now). Ekistics in some cases argues that in order for human settlements to expand efficiently and economically we must reorganize the way in which the villages, towns, cities, metropolises are formed. As Doxiadis put it, " This field (ekistics) is a science, even if in our times it is usually considered a technology and an art, without the foundations of a science a mistake for which we pay very heavily." Having recorded very successfully the destructions of the ekistic wealth in Greece during WWII, Doxiadis became convinced that human settlements are subjectable to systematic investigation. Doxiadis, being aware of the unifying power of systems thinking and particularly of the biological and evolutionary reference models as used by many famous biologists philosophers of his generation, especially Sir Julian Huxley (1887–1975), Theodosius Dobzhansky (1900–75), Dennis Gabor (1900–79), René Dubos (1901–82), George G. Simpson (1902–84), and Conrad Waddington (1905–75), used the biological model to describe the "ekistic behavior" of anthropos (the five principles) and the evolutionary model to explain the morphogenesis of human settlements (the eleven forces, the hierarchical structure of human settlements, dynapolis, ecumenopolis). Finally, he formulated a general theory which considers human settlements as living organisms capable of evolution, an evolution that might be guided by Man using "ekistic knowledge".

Жарияланымдар

The Ekistics and the New Habitat, 1957 жылдан 2006 жылға дейін басылып шықты және 2019 жылдан бастап онлайн жариялануға жаңа мақалаларды қабылдай бастады. Экстика – Константинос Доксиадис жазған, көбінесе «Экстикаға кіріспе» деп аталатын 1968 жылғы кітап.