Кіріспе
Қазіргі Ресейдегі тарихқа дейінгі мәдениет Самара мәдениеті – б.з.д. 5 мыңжылдықтың басында, Еділ өзенінің Самара иілімінде (қазіргі Ресей) пайда болған Енеолит (Мыс дәуірі) мәдениеті. Самара мәдениеті Понт-Каспий даласының сол кездегі немесе кейінгі тарихқа дейінгі мәдениеттерімен, мысалы Хвалинск, Репин және Ямна (немесе Ямная) мәдениеттерімен байланысты деп есептеледі.
The Samara culture is an Eneolithic (Copper Age) culture dating to the turn of the 5th millennium BCE, at the Samara Bend of the Volga River (modern Russia). The Samara culture is regarded as related to contemporaneous or subsequent prehistoric cultures of the Pontic–Caspian steppe, such as the Khvalynsk, Repin and Yamna (or Yamnaya) cultures.
Орны мен уақыты
Самара мәдениеті – б.з.д. 5 мыңжылдықтың басындағы, дала аймағының солтүстік шетіндегі, Орта Волганың Самара иілімі аймағындағы энеолиттік мәдениет. Ол 1973 жылы Богатое қаласына жақын Сьежее ауылының жанындағы археологиялық қазбалар барысында табылды. Бұл мәдениетпен байланысты жерлер – Ресей-Қазақстан шекарасындағы Варфоломеевка (б.з.д. 5500 жыл), оның Джангар (Калмыкия) және Днепрдегі Микольскоедегі мәдени ескерткештерімен ұқсастықтары бар. Самара мәдениетінің кейінгі кезеңдері аймақтағы ізбасар мәдениет – ерте Хвалинск мәдениетімен (б.з.д. 4700–3800 жылдар) бір мезгілде болды, ал археологиялық тұрғыдан Днепр-Донец II мәдениетімен (б.з.д. 5200/5000–4400/4200 жылдар) байланысты сияқты. Самара өзенінің аңғарында бұрынғы мәдениеттердің (соның ішінде Елшанка мәдениеті) орындары да бар, олар "Самара мәдениеттері" немесе "Самара аңғары мәдениеттері" деп аталады. Осы орындардың кейбіреулері қазіргі уақытта қазба жұмыстары жүріп жатыр. Дегенмен, "Самара мәдениеті" деген атау осы аймақтың ерте энеолиттік кезеңіне ғана арналған.
Керамика
Керамика негізінен жұмыртқа тәрізді, айқын жиектері бар ыдыстардан тұрады. Олар тегіс бетке тұра алмаған, демек, оларды қолдау немесе тасымалдау үшін бір әдіс қолданылған болуы керек, мысалы, себет немесе ілгіш, ал жиектері оларға тіреу үшін пайдалы болған. Тасымалдаушы ыдыстарды иығына немесе жануарға артып алып жүретін. Өрнектер дөңгелек бойында орналасқан мотивтерден тұрады: сызықтар, жолақтар, зигзагтар немесе толқынды сызықтар, ойылып, қабырғаланып немесе тарақпен басылған. Бұл өрнектерді жоғарыдан қарағанда жақсырақ түсінуге болады. Олар күн мотивіне ұқсайды, ыдыстың аузы – күн. Бұл тақырыптың кейінгі дамуы күнді бейнелегенін көрсетеді.
Құрбандықтар
Мәдениетке жануарларды құрбандыққа шалу іздері тән, және олар көптеген қазба алаңдарында табылады. Міне кімнің атқа отырғанына нақты дәлел жоқ, бірақ ескі әлемдегі ең ерте жылқы жерлеу орындары осы мәдениетке жатады. Әдетте, адам қабірінің үстіне, ақшайырмен жабылған, беткейі терең емес ыдыстарға сиыр, қой және жылқының бастары мен аяқтары қойылады. Кейбір зерттеушілер осы іздерде жылқыны құрбан ету дәстүрінің бастауын көреді, бірақ бұл пікір толыққанды дәлелденбеді. Индоевропалықтардың көптеген басқа мәдениеттер сияқты жануарлар мен адамдарды құрбандыққа шалғандығы мәлім.
Қабірлер
Табылған қабірлер бір адамға арналған шағын шұңқырлар, бірақ онда екі-үш адам да жерленген болуы мүмкін. Кейбір қабірлер тас үйіндісімен немесе қорғанның ең алғашқы нұсқасы болған төменгі топырақ үйіндісімен жабылған. Кейінірек, толыққанды дамыған қорған – қайтыс болған басшының аспан құдайына көтерілуі үшін арналған төбе еді, бірақ осы ерте үйінділердің осындай мағынасы болды ма, жоқ па, күмәнді. Қабірге қосылған заттардың ішінде аттар бейнеленген әшекейлер де кездеседі. Қабірлерде жылқы сүйектерінің көптігі байқалды; бұл жылқылар үйретілген және мінелген ме, әлдеме, әзірге нақты анықтау мүмкін емес, бірақ олар ет үшін пайдаланылғандығы анық. Ең көп дау тудыратыны – жылқы немесе екі бас өгіздің басы бейнеленген сүйек пластиналары, олар тесілген. Қабірлерден жақсы жасалған кремень және сүйектен жасалған қысқа қанжарлар табылды, олар марқұмның қолына немесе басына қойылған, соның ішінде кішкентай баланың қабірінен де табылды. Балалар қабірлерінде қару-жарақтардың болуы кейінірек жиі кездеседі. Басқа қарулар – сүйектей найза ұштары мен кремень жебе ұштары. Сондай-ақ қабірлерде әртүрлі ою-өрнектелген сүйек мүсіндері мен әшекейлер табылған.
Орта Волга мәдениеті
Самара мәдениетіне дейін б.з.д. 6 мың жылдықта гүлденген Орта Еділ мәдениеті келді.
Археогенетика
Лебяжинкада жерленген ер адамның генетикалық талдаулары, радиокөміртектік сынақтар бойынша б.з.д. 5640-5555 жылдарға сәйкес келетін мерзімде жасалған, оның "Самара аңшы-жинаушылары" деп аталатын, Шығыс Аңшы-жинаушыларымен тығыз байланысты халыққа жататындығын көрсетті. Еркек үлгісінде Y хромосомасының R1b1a1a және митохондриялық ДНК-ның U5a1d гаплотоптары анықталды.