Кіріспе

Янь Либен (шамамен 600 – 14 қараша 673), ресми Болинг бароны Вэньчжэнь (博陵文貞男), ерте Тан әулеті кезеңіндегі қытай сәулетшісі, суретшісі және саясаткері. Оның ең танымал туындысы, мүмкін, бізге жеткен жалғыз түпнұсқасы – «Он үш императордың суырылысы». Ол сондай-ақ 643 жылы Тан императоры Тайцзунның билігіне ең үлкен үлес қосқан 24 адамды еске алу үшін Линьян павильонындағы портреттерді, сондай-ақ император Тайцзун Цин ханзадасы болған кезде оған қызмет еткен 18 ұлы ғалымның 18 портретын салған. Яньнің суреттерінде Хан әулетінен (б.з.д. 202 – 220 ж.) Суй әулетіне (581–618 ж.) дейінгі түрлі қытай императорларының портреттері бейнеленген. Оның туындыларын Тан жазушылары Чжу Цзиньсюань мен Чжан Янюань жоғары бағалап, оның суреттерін «барлық дәуірлердің даңқындағы туындылар» деп атады. 669–673 жылдары Янь Либен император Тайцзунның ұлы, император Гаоцзунның (билеген 649–683 ж.) кезінде канцлер болып қызмет етті. 1120 жылғы жазбада Яньнің 42 суретінің атауы келтірілген, бірақ «Он үш императордың суырылысы» олардың арасында жоқ. Буддистік тақырыптар тек 4, даостық тақырыптар 12. Қалғандары портреттер, «планеталар мен жұлдыздар құдайлары» немесе сарайдағы оқиғалар туралы жазбалар. Оның сақталған туындыларының арасында «Он үш императордың суырылысы» «бір бөлігі түпнұсқа деп танылған алғашқы туынды» болып есептеледі, бірақ оның көп бөлігі кейінірек жасалған сияқты көрінеді. Могао үңгірлеріндегі (200-ші үңгір) фрескадағы императордың ұқсас бейнесі де сол қолмен жасалған болуы мүмкін және 642 жылғы күнді көрсетеді. Дәстүр бойынша император Тайцзунның (649 ж. қайтыс болған) кесенесіндегі алты сүйікті жылқының рельефтерін Янь Либен жобалаған. Рельеф өте жазық және түзу сызықты, сондықтан олар суреттерден немесе салудан кейін қашалған болуы мүмкін. Янь Либен қабір үшін басқа да туындылар жасағандығы, қазір жоғалған портреттер сериясы және, мүмкін, бүкіл құрылысты жобалағандығы туралы мәліметтер бар.

Өмірбаян

Ян Либеннің қай жылы туғаны белгісіз. Оның ата-бабалары бастапқыда Маядан (馬邑, қазіргі Шуочжоу, Шанси) шыққан, бірақ Ян Либен туғанға дейін бірнеше буын бұрын Гуанчжун аймағына (яғни Чанъань маңына) көшіп келген. Ян Либеннің әкесі Ян Пи (閻毘) Суй әулеті кезінде сарай шаруашылығының директорының орынбасары болды, және Ян Либен мен оның үлкен ағасы Ян Лиде (閻立德) сәулет өнеріндегі қабілеттерімен және сол сала бойынша императорлық үкіметке қызмет етуімен белгілі болды. Екеуі де суретші және сарайда табысты басшылар болды, Ян Либенді тәрбиеледі; әкесі 49 жасында күрт қайтыс болды. Ол Чанъаньде өсті және бастапқыда ағасымен бірлесіп екі туынды жасады, олардың аттары тарихқа енген.

Император Тайцзонг билік құрған кезде

Ян Либен қоғамдық жұмыстарда шебер болды, бірақ оның ең танымал қасиеті – көркемдік дағдысы болды. Сондықтан Тан әулетінің екінші императоры Тайцзун, Янға Линьян павильонында өзінің билігіне үлкен үлес қоскан 24 адамның және Цинь ханзадасы болған кезінде оның төңірегінде қызмет еткен 18 ғалымның портреттерін салуды тапсырды. Оның «Император Тайцзун Тибет елшісін қабылдауы» деген картинасы осы кезеңде салынған болуы мүмкін. Қытай аристократиясы сурет салуды хобби ретінде қабылдағанмен, суретші мамандығы аса құрметті емес-тін. Бір күні император Тайцзун өзінің жанындағы ғалымдармен бірге императорлық көлде қайықпен жүзіп келе жатқанда, аспанда құстар ұшып өтті. Император Тайцзун ғалымдарға осы көрініс туралы мақтау өлеңдер жазуды бұйырды, сосын Янды шақырып, осы көріністі суретке түсіруді тапсырды. Ян сол кезде әкімшілікте орта деңгейдегі лауазымда қызмет етіп тұрған еді. Бірақ оны шақырарда императорлық қызметкерлер: «Император суретшісі Ян Либенді шақырыңыз!» деп дауыстады. Бұл бұйрықты естіген Ян өзін тек суретші ретінде танытқанына қынжылып, ұлына: «Мен жас кезімде жақсы оқыдым, мемлекеттік қызметтен шеттетілмедім және қабілетіммен танылдым. Бірақ қазір менің тек сурет салу шеберлігім ғана белгілі, сондықтан мен құл сияқты қызмет етемін. Бұл ұят. Осы шеберлікті үйренбе!» деді. Дегенмен, ол сурет салуды жақсы көретін болғандықтан, осы оқиғадан кейін де осымен айналысып жүрді.

Император Гаоцзонг билік құрған кезде

Сянцин дәуірінде (656-661) император Тайцзунның ұлы император Гаоцзунның тұсында Ян Либен императорлық сәулетші қызметін атқарды. Кейіннен ол ағасы Ян Лидеден кейін қоғамдық жұмыстар министрі (工部尚書, Гонгбу Шаншу) болды. 669 жылы ол Юй Сянь (右相) міндетін атқарды: үкіметтік тексеру бюросының (西臺, Си Тай) басшысы, және бұл канцлер лауазымымен теңестірілді. Император Гаоцзун оны Болин бароны титулымен марапаттады. Янның әріптес канцлері Цзян Кэ (заң шығару бюросының (左相, Зуо Сян) міндетін атқарушы басшысы) шайқастағы жетістіктері үшін сол кезде канцлер лауазымына тағайындалғандықтан, сол уақытта осыған қатысты жартылай есқаралы шумақ жазылды: "Зуо Сян құдіретін шөлде орнатты, ал Юй Сян атағын кенепте қалыптастырды". 670 жылы Ян ресми түрде заң шығару бюросының басшысы болды, енді оның лауазымы Чжуншу Линг (中書令) деп өзгертілді. 673 жылы қайтыс болды.

Ежелгі

Танның көне кітабы, 77-том. Танның жаңа кітабы, 100-том. Зичжи Тунцзянь, 201, 202-томдар.