Кіріспе

Хан әулеті генералы Чжоу Яфу (б.з.д. 143 жылы қайтыс болған) – Батыс Хан әулетінің қытай әскери қолбасшысы және саясаткері. Ол Жеті мемлекеттің көтерілісін басып құйттады, бірақ кейіннен император Цзин оны мемлекетке қарсы қылмыс жасады деген айыппен тұтқындап, түрмеге қамады. Чжоу Яфу түрмеде аштықтан өліп, өз-өзіне қол жұмсады.

Ерте мансап

Чжоудың әкесі Чжоу Бо, Чу-Хань таласы кезінде Лю Банның генералдарының бірі болды және император Цзиннің әкесі, император Вэннің таққа отыруына қатысты. Чжоу Бо Цзянның маркизі атанды. Чжоу Бо б.з.д. 169 жылы қайтыс болғаннан кейін, оның ұлы және Чжоу Яфудың ағасы Чжоу Шэнчжи (周勝之) марқаттық құқықты мұралады, бірақ бір жылдан кейін ол кісі өлтіргені үшін айыпталып, жазаланды. Оның орнына Чжоу Яфу маркиз атанды, бірақ басқа марқат (Тяо) болды. Кейін Чжоу Тайюань аймағының (қазіргі Тайюань, Шаньси) губернаторы болып тағайындалды. Б.з.д. 158 жылы, Сионғу Шан (қазіргі Солтүстік Шэньси) және Юньчжун (қазіргі Батыс Ішкі Моңғолия) аймақтарына үлкен шабуыл жасағанда, император Вэнь астана Шаннан болатын шабуылдардан қорғануға дайындалып жатқан әскерлердің лагерьлеріне сапар жасады. Осы кезде ол Чжоудың әскери қолбасшы ретінде басқа генералдардан өзгеше екеніне көз жеткізді – себебі император келген кезде олар өз жұмыстарын тоқтатып, императорды құшақтап, ыңғайлы сезіндіруге тырысты. Ал Чжоу, керісінше, әскери дайындық күйінде болды және императорлық күзетшілер әскери тәртіпке бағынғаннан кейін ғана императорлық кортеждің кіруіне рұқсат берді. Кейіннен император Вэнь тәж мұрагері Лю Циға, егер әскери төтенше жағдай туындаса, Чжоуды қарулы күштердің бас қолбасшысы етіп тағайындау туралы нұсқаулар қалдырды.

Жеті мемлекет көтерілісі кезіндегі әрекеттер

157 жылы Ци ханзадасы император болғаннан кейін (Цзин императоры ретінде) әскери төтенше жағдай туындады. Императорлық рудың қосалқы тармақтарының билеушілерінің күші тым артып барады деп алаңдаған Цзин императоры Чао Куоның кеңесімен княздықтардың аумағын кішірейтуге тырысты. Ву (қазіргі Оңтүстік Цзянсу, Солтүстік Чжэцзян, Оңтүстік Анхуэй және Солтүстік Цзянси) және Чу (қазіргі Солтүстік Цзянсу және Солтүстік Анхуэй) бастаған жеті княздық, кейін Жеті Княздық көтерілісі деп аталатын соғыста бүлік шығарды. Цзин императоры, Вен императорының нұсқауымен, Жоуды қарулы күштердің бас қолбасшысы етіп тағайындады. Осы кезде Ву және Чу әскерлері Лианг княздығына (қазіргі Шығыс Хэнань) күшті шабуыл жасады, оның билеушісі Лю У, Цзин императорының кіші інісі болды. Цзин императоры Жоуға княздықты құтқару үшін дереу Лянға баруға бұйырды. Бірақ Жоу бұл бұйрықты орындаудан бас тартты, себебі оның пікірінше, дұрыс стратегия – алдымен Ву және Чудың жабдықтау жолдарын кесіп, оларды аштыққа ұшырату болар еді. Сондықтан ол Лянның солтүстік-шығысына, Ву және Чу әскерлерін айналып өтіп, олардың жабдықтауын тоқтату үшін аттанды. Бұл стратегия тиімді болды. Ву және Чу Лиангты жылдам басып ала алмады және олардың қоры азайып бара жатқанын түсініп, Жоуға қарсы солтүстік-шығысқа шабуыл жасады. Жоуға шешуші жеңіске жете алмағаннан кейін Ву және Чу әскерлері аштықтан құлдырады. Лю Пи Донгхайға қашып кетті, бірақ қала тұрғындары оны өлтіріп, Ханмен бейбітшілікке келді. Чу князі Лю У өз-өзіне қол жұмсады. Қалған княздықтар да соңынан жеңілді. Жоудың тиімді стратегиясын басқа генералдар мақтап, құрметтеді, бірақ бай Ву князі немесе оның қуатты анасы, император жесір Ду, Жоудың алдымен оны құтқарудан бас тартқаны үшін өмір бойы оған реніш сақтап қалды.

Көтерілістен кейінгі мансап

Соғыстан кейін Чжоу премьер-министр болып тағайындалды және император Цзин оған үлкен сенім артты. Бірақ 150 жылы Чжоу император Цзиннің өзінің мұрагер ханзадасы Лю Ронгты тақтан түсірмеуге тырысқаннан кейін императордың құрметінен айырылды. Принц Ву мен Императрица Доу әлі де кек сақтап, оған барлық мүмкіндіктерін пайдаланып, үздіксіз шабуыл жасады. Император Цзиннің император қызы Ван Цзи, оның ағасы Ван Синнің жоғарылауына кедергі келтіргенде, олардың қатарына қосылды. Императрица-Жетім, Лианг князі императорлық мұрагерлік дауының салдарынан онға жуық министрдің (соның ішінде Юань Ан) өлтірілуіне қатысқаннан кейін императормен араласуы үшін оны маркиз етіп тағайындауды қалады. Чжоу оның кандидатурасын жеткіліксіз екендігіне байланысты қайта-қайта қабылдамады. Чжоудың шионнудан дезертирлерге қатысты саясаты бойынша да келіспеушіліктер туды. Император Цзин болашақта шионнулардың дезертирлеуін ынталандыру үшін оларға құрмет көрсетуді қаласа, ал Чжоу, оларды сатқын деп есептейтін, оларды қарапайым өмір сүргісі келеді. Соның салдарынан император Цзин 147 жылы Чжоуды премьер-министр лауазымынан шеттетіп жіберді.

Өлім

Б.з.д. 143 жылы Чжоу императормен кешкі асқа шақырылды. Чжоу әлі де әскери қызметте үлкен ықпалға ие екенін білгендіктен, кешікті. Император Чжоудың алдына үлкен ет кесімін қойды, бірақ оған таяқ берілмеді. Чжоу императордың қызметкерлерінен таяқ сұрады. Император Цзин оған қарап күлімсіреп: «Қанағаттанбадың ба?» деді. Чжоу бұл тұзақ екенін түсінді, дереу кешірім сұрап, шегінді. Ол кеткеннен кейін император Цзин: «Осы шағымданушы ұлым император болғанда оған бағынбас еді!» деді. Сол жылы Чжоудың ұлы өлімін күтіп, императорлық қару-жарақ қоймасынан ескі қару-жарақ сатып алды, оларды жерлеу рәсіміне пайдалану үшін. Ол жеткізушілерге ақы төлеуден бас тартқанда, олар Чжоуды сатқындықпен айыптады, себебі сол кезде қару-жарақтарды рұқсатсыз сатып алу сатқындық деп есептеліп, өлім жазасына кесілген. Император Цзин Чжоуды тергеу үшін тергеушілерді жіберді, бірақ ол олармен сөйлесуден бас тартты. Ашуланған император Цзин Чжоу Яфуты тұтқындатып, түрмеде тергеуге алды. Тергеушіге Чжоу қару-жарақтарды жерлеу үшін сатып алғанын айтқаннан кейін, оны «жер астында сатқындық жасады» деп айыптады, яғни ол өлгеннен кейін императорлардың рухтарына қарсы опасыздық жасауға дайын еді. Чжоу, тұтқындалғанда өзін-өзі өлтіргісі келген, бірақ әйелі оны бұған көндірді, ақырында түрмеде аштықтан қайтыс болды.

Мұра

Жоудың мұрасы ара-жібірлі. Ол көтерілісті басуға көмектескен болса да, оның мінезі соңынан қасіретті тағдырына алып келді, себебі ол өте ықпалды, кінәлауға болмайтын адамдарды ренжітіп алды, тіпті императордың өзін де. Оның өмірі мен өлімі император Цзиннің беделді билігімен қарама-қайшы келеді.