Кіріспе

1865 жылы құрылған құпия қоғам.

Жас Османдықтар (Yeni Osmanlılar) – 1865 жылы Осман империясындағы Танзимат реформаларына наразы болған Осман зиялыларының тобы құрған құпия қоғам. Олар реформалардың жеткіліксіз деп есептеді. Жас Османдықтар империяны сақтап, конституциялық үкімет құру арқылы Осман қоғамын жаңартуды мақсат етті, бұл үшін Еуропалық үлгіні алға тартты. Идеологиялық келіспеушіліктерге қарамастан, Жас Османдықтардың барлығы жаңа конституциялық үкіметтің ислам мәдениетіне негізделгенін қалады. «Исламның Осман саяси мәдениетінің негізі ретінде маңыздылығын» көрсету үшін олар ислам құқығын либерализм және парламенттік демократиямен үйлестіруге тырысты. Жас Османдықтар Еуропа үкіметтері сияқты, әсіресе Екінші француз империясының конституциясы үлгісінде үкімет құрудың жаңа жолдарын іздеді. Бұл қоғамның белгілі мүшелері – Ибрагим Шинаси, Намик Кемал, Али Суави, Зия Паша және Ага Эфенди сияқты жазушылар мен публицистер болды. 1876 жылы Жас Османдықтар үшін шешуші сәт болды: сұлтан Абдул Хамид II қарсылығына қарамастан, 1876 жылғы Осман конституциясын (Kanûn u Esâsî) жариялады. Бұл Осман империясында конституциялық құқық құруға жасалған алғашқы қадам және Бірінші конституциялық дәуірдің басталуын білдірді. Бұл кезеңнің ұзақтығы қысқа болды, өйткені Абдул Хамид II 1878 жылы конституцияны және парламентті тоқтатты, өзінің билігімен абсолюттік монархияны қайта орнатты. Алайда, Жас Османдықтардың ықпалы империя құлағанға дейін сақталды. Бірнеше он жылдан кейін, реформаға ұмтылған Османдықтардың тағы бір тобы – Жас Түріктер, Жас Османдықтардың бастамаларын қайталады, бұл 1908 жылғы Жас Түрік төңкерісіне және Екінші конституциялық дәуірдің басталуына әкелді.

Стамбул маңындағы Белград орманындағы пикник

1865 жылдың жазында алты жас жігіт Стамбулға жақын Белград орманында (түрікше: Belgrad Ormanı) пикникке жиналып, Патриотикалық одақ деп аталатын және болашақ Жас Османдықтардың ядросы болатын топты құрды. Қатысушылардың көпшілігі бір кезде Ұлы Портаның (Осман үкіметінің метафорасы) аударма бюросында жұмыс істегендіктен, Еуропаның саяси жүйелерімен қатар Османның сыртқы саясатының ішкі механизмдерін де білген. Кездесуге Мехмед Бей, Намық Кемал, Менапирзаде Нури, Решат Бей, Айетулла Бей және Рефик Бей қатысты. Олардың барлығы Осман империясіндегі биліктің мәніне қоса, еуропалық державалармен қарым-қатынасты өзгертуді қалаған. Топ шамалы ғана ізбасар жинады. "Екі жылдың ішінде қоғамға бірнеше жүз адам қосылған сияқты, олардың ішінде Сұлтанның екі жүлдесі, ханзада Мурад (тақ мұрагері) және ханзада Хамид болды."

Парижге жер аударылу

Сол жылы Ибрагим Шинаси өзінің "Тасвир-и Эфкар" газетін Намик Кемальға тапсырды, және Кемаль редакторлық қызметін бастағаннан кейін газет көбірек радикалды сипатқа ие болды. 1867 жылы Намик Кемаль және басқа жас османдықтар наразы египеттік ханзада Мұстафа Фазил Пашаның Осман сұлтаны Абдулазизге жазған ашық хатын жариялады. Бұл хат конституциялық және парламенттік үкіметті жақтады. Жарияланғаннан кейін Осман үкіметі жас османдықтарға шара қолданып, оларды Парижге қашуға мәжбүр етті, онда олар Мұстафа Фазил Пашаның қолдауымен қызметін жалғастырды. Осы жерде, Парижге Мұстафа Фазил Пашаның қолдауымен жиналғаннан кейін, олар өздерін "Жаңа Османдықтар" деп атай бастады.

Жарияланымдар

Жаңа баспасөз құралы арқылы және олардың одақтасы Мұстафа Фазил Пашаның қаржылық қолдауымен жас османдықтар өз идеяларын бірқатар басылымдарда кеңінен тарата алды. Ең маңызды мерзімді басылымдардың бірі – 1868 жылдан бастап Намик Кемал мен Зия Паша жариялаған «Хурриет» («Азаттық») газеті болды, бірақ тағы да көптеген басылымдар жарық көрді және көбінесе одан да радикалды көзқарас ұстанды. Басқа жас османдық газеттерінің қатарында «Улум» («Ғылым»), «Инкилаб» («Жаңару»), «Ибрет» («Сабақ») және «Басирет» газеттері болды. Бұл басылымдар Осман саясатына қарсы пікірлер білдіріп, әдетте жазаланатын оппозицияны дауыстады. Бұл журналдар Еуропа бойынша кеңінен таралды, олардың баспа орындары «Лондон, Женева, Париж, Лион және Марсель» қалаларында орналасқан еді.

Қуып-тұрмаудан оралу

1869 және 1871 жылдары М. Фуад-паша мен М. Эмин-Али-пашаның қазасымен жас османдықтардың бастамаларына ең үлкен екі кедергі жойылды, соның салдарынан көптеген жер аударылғандар Стамбулға оралуға мүмкіндік алды. Жаңа Ұлы визирі Махмуд Недим-пашамен бірге Сұлтан Әбділазиз өзінің абсолютті билеуші екенін қайтадан көрсетті, бұл жас османдықтардың көптерін, олардың реформалары кеңінен қабылданады деген үміттерінен кейін көңілін қалдырды.

1873-1878 жылдардағы дағдарыс

Сұлтан Әбділәзиздің билігі кезінде империя 1873 және 1874 жылдары Анадолиядағы апатты құрғақшылық пен су тасқынынан туындаған ауыр қаржылық қиындықтарды бастан өткерді. Кіріс көбейту үшін үкімет аман қалған халықтан салықты көтерді, бұл халық арасында наразылыққа әкелді. 1873 жылғы әлемдік қор нарығының құлдырауы қаржылық қиындықтарды одан әрі ушықтырды. Халықтың наразылығы күшейіп, Балқандағы христиан шаруалар арасындағы көтерілістерге ұласты. Босния мен Герцеговинада көтерілістер бірінші болып басталды, одан кейін 1876 жылы Болгарияда болды. Түріктердің, әсіресе Болгариядағы жасаған зұлымдықтары туралы айыптаулар Ресейдің назарынан тыс қалмады, ол 1877 жылғы 24 сәуірде Осман империясына соғыс жариялады.

Конституциялық революция

Каролина Финкельдің айтуынша, "Осман мұсылмандарының басым көпшілігі сезінген терең мәдени оқшаулану мен қаралау осы тұста шетелдік державаларды жалықтыру саясаты үшін үкіметті қатаң сынауға әкелді". Қиын жағдайға байланысты, Жас Османдықтардың тыңдармандары пайда болды және оқиғалар жылдам дамыды. 1876 жылдың 30 мамырында Осман империясының жетекші саясаткерлері, соның ішінде Мидхат-паша төңкеріс жасап, сұлтан Абдулазизді тақтан түсірді. Жас Османдықтарға жақын болған ханзада Мурад таққа отырып, Мурад V сұлтан атанды. Мурад конституцияны қабылдауға уәде бергенімен, реформаларға сақтықпен қарауды ұсынған Ұлы визирі Рушди-пашаның кеңесін тыңдай бастады. Сұлтан Абдулазиздің өзін-өзі өлтіргені туралы хабардан кейін, сұлтан Мурадтың психикалық денсаулығы күрт нашарлап, ол алкоголизмге ұшырады. "Оның інісінің өзін-өзі өлтіруі және оның кеңесшілерінің бірнешеуінің қазасы оның ауыр нервтік бұзылысына әкелген сияқты". Осының салдарынан, үш ай тақтан кейін Мурад билікке жарамсыз деп танылды және 1876 жылдың 1 қыркүйегінде оның кіші інісі Хамит Эфенди таққа отырып, Абдул Хамид II сұлтан атанды.

Осман империясының бірінші конституциялық дәуірі

Бірінші конституциялық дәуір 1876 жылғы 23 желтоқсанда басталды, сол кезде Сұлтан Абдул Хамид II Мидхат Пашаны Ұлы визирь етіп тағайындады және 1876 жылғы Осман конституциясын жариялады. Бірақ оның мұны жасауының себептері күмәнді, себебі бұл конференцияға келген еуропалықтарды ынауа ету мақсатында жасалған сияқты көрінеді. Шындығында, Абдул Хамид II-ге "Порта да, зиялылар да сенімсіздікпен қарады. Министрлер оның алдағыш әрі ашкөз екенін білді, сондықтан оның билігі мемлекеттік істерге императорлық бақылаудың қайта оралуына әкеледі деп күдіктенді". Бірінші Осман парламенті, Осман империясының Бас Ассамблеясы 1877 жылғы 19 наурыздан 28 маусымға дейін шақырылды, және Абдул Хамид II 1878 жылғы 13 ақпанда конституциялық құқығын пайдаланып, оны тоқтатуға дейін тағы бір рет ғана жиналды. Ол сондай-ақ Мидхат Пашаны қызметінен босатып, империядан қуды, осылайша бірінші конституциялық дәуір тиімді аяқталды және билік сұлтанның қол астында орталықтандырылды.

Идеология

Жас Османдықтардың біртұтас идеологиясы болған жоқ және олардың арасындағы көзқарастар өте кең ауқымды болды. Бірақ, оларды бірнеше ортақ түсініктер мен ортақ мақсат біріктірді.

Конституционализм

Жас Османдықтар биліктің бюрократиялық және жарасым іздейтін түріне деген ортақ наразылықтарымен біріктірілді, бұл Танзимат реформаларының нәтижесінде пайда болған. "Жас Османдықтар Танзиматты еуропалық талаптарға бас иіп беру деп қатты сынады", олар мұны империяның нашар халдің басты себебі деп есептеді. Жас Османдықтар ислами ұғымдарға негізделген конституциялық үкімет құруды қалады, бұл тек оларды шабыттанған еуропалық үкіметтерден ерекшелеу үшін ғана емес, сонымен қатар Осман мәдениетінің маңызды ерекшеліктерін сақтау үшін болды. "Отанға және Османдықтардың өз еліне деген адалдығына баса назар аударылды. Бұл аумақтық патриотизм сезімінің бастауы болды."

Османдық

Жас Осман қозғалысынан туған ең айқын идеялардың бірі – Осман патриотизмі идеясы. Бұл – Осман азаматтарының теңдігіне сенім. Мұны Жас Османдық Намық Кемалдың танымал "Ватан" пьесасында көруге болады. Пьесада діни қауымдарға емес, жерлерге және ұлттарға деген берілгендік және адалдық идеялары зерттеледі. Бұл – аймақтағы аумақтық патриотизмнің бастауы болды. Еуропадағы жаңа ұлттық сананың қалыптасуына байланысты, патриоттық Османдық ұлттық ерекшеліктің анықтамасын табу көптеген жетекші Жас Османдықтар үшін біріктіруші факторға айналды. Османдықтардың мақсаты – империяның мұсылман және мұсылман емес халқы арасындағы шиеленісті жеңіп, мемлекетке адалдық арқылы оларды біріктіру еді.

Либерализм

Жас Османдықтар исламдық идеалдарды қазіргі либерализммен және парламенттік демократиямен үйлестірді, олар үшін еуропалық парламенттік либерализм – ислам қағидаларына сай үлгі болды және "исламдық үкімет туралы ұғымдарды Монтескье, Дантон, Руссо және заманауи еуропалық ғалымдар мен мемлекеттік қайраткерлердің идеяларымен келістіруге тырысты".

Мұрасы мен ықпалы

Осман империясындағы жас османдықтардың ең маңызды мұраларының бірі – олардың іс-қимылдары болды. Олар империяның Осман элитасы арасындағы алғашқы заманауи идеологиялық қозғалыс ретінде танылды және жазбалары арқылы қоғамдық пікірді саналы түрде қалыптастыруға және оған әсер етуге ұмтылған тұңғыш топ болды. Баспасөзді саяси сын құралы ретінде пайдалану да жас османдықтардың инновациясы саналады. Бұған қоса, «анамекен» (ватан) және «еркіндік» (хюрриет) сияқты либералды терминдерге жаңа мағына берген жас османдықтардың басшылары, мысалы, Намиқ Кемал, Осман империясындағы кейінгі ұлтшыл және либералдық топтарға идеологияны күшті түрде жеткізуге мүмкіндік берді. Батыс модернизациясы мәселесін көтерген алғашқы топ болғандықтан, жас түрктер сияқты келешектегі революциялық қозғалыстар жас османдықтардан әдіс-тәсілдер мен идеологияны қабылдады. Алайда, олар исламның негіздеріне қайта оралуға емес, патриоттық Османдыққа көбірек назар аударды.