Кіріспе

Моравиялық еврей композиторы Павел Хаас (21 маусым 1899 – 17 қазан 1944) – Холокост кезінде қаза тапқан чех композиторы. Ол Леош Яначек композиторлық мектебінің жақтаушысы болды, сондай-ақ халық музыкасы мен джаз элементтерін пайдаланды. Оның шығармалары көп емес болғанымен, әсіресе ән циклдері мен скрипкалық квартеттерімен көзге түседі.

Соғысқа дейінгі кезең

Хаас Брно қаласында моравиялық еврей отбасында дүниеге келген. Оның әкесі Зикмунд, кәсібі бойынша аяқ киім жасаушы, Моравия аймағынан шыққан, ал анасы Ольга (құрметті әкесінің тегі Эпштейн) Одессада туған. Оның ағасы, Хьюго Хаас (1901–1968), соғыстар аралығындағы Чехословакиядағы танымал актер болған. Жеке түрде фортепиано оқығаннан кейін Хаас 14 жасында формалды музыкалық білімін бастады және 1919 жылдан 1921 жылға дейін Брно консерваториясында Ян Кунц және Вилем Петржалка басшылығымен композицияны оқыды. Одан кейін екі жыл бойы белгілі чех композиторы Леош Яначектың шеберлік класында оқыды. Яначек Хаас үшін ең ықпалды ұстаз болды, ал Хаас өз кезегінде Яначек үшін ең жақсы оқушы болды. 1935 жылы ол орыс тіл білімі маманы Роман Якобсонның бұрынғы әйелі Соня Якобсонға үйленді. Хаас өмірінің қалған бөлігінде 50-ден астам шығарма жазды, олардың тек 18-іне ғана композитордың өзі сыншылдықпен қарап, опус нөмірін берді. Әкесінің бизнесінде жұмыс істеп жүріп, ол түрлі музыкалық шығармалар жазды, оның ішінде симфониялық және хорлық шығармалар, лирикалық өлеңдер, камералық музыка және кино мен театрға арналған ноталар. Оның "Шарлатан" операсы 1938 жылдың сәуір айында Брнода тұңғыш рет қойылды және зор құрметке ие болды. Ол опера үшін Сметана қорының сыйлығын алды (оны Витезслава Капраловамен бөлісті, ол өзінің әскери симфониясы үшін сыйлық алған).

Соғыс

1941 жылы Хаас Терезиенштадт концлагеріне (Терезин) депортацияланды. Ол сол жердегі моравиялық еврей композиторларының бірі болды, олардың ішінде Виктор Ульман, Гидеон Клейн және Ханс Краса да бар еді. Ол тұтқындалғанға дейін әйелі Сонядан ресми түрде ажырасып, осылайша оның және кішкентай қызы Ольганың осындай тағдырға ұшырамауына тырысты. 1938 жылы үмітсіздікке шағылысып, ол әйелінің Нью-Джерсидегі туыстарына, сондай-ақ Нью-Йорктегі Фрэнк Рыбкаға, Яначектің бұрынғы шәкіртіне хат жазды. Американдықтар Хаасқа елден шығуға көмектесуге тырысты, бірақ бұл тырабынан кеш қалды. Терезиенштадтқа келгеннен кейін ол қатты депрессияға түсті және Гидеон Клейн оны композицияға қайта оралдыруға көндірді. Хаас лагерьде кем дегенде сегіз шығарма жазды, олардың тек бірнешеуі ғана сақталған. Олардың ішінде баритон мен фортепианоға арналған қытай поэзиясына арналған төрт ән, ерлер хоры үшін "Ал с'фод" (оның еврей тіліндегі тұңғыш және жалғыз шығармасы), және чех дирижері Карел Анчерлдің жетекшілігімен Терезиенштадтта тұсаукесерленген Струнный оркестрге арналған этюд – бүгінде Хаас ең танымал шығармасы. Оркестрлік партиялар Анчерл Терезиенштадт азат етілгеннен кейін табылған, ал ноталар қайта жаңғыртылды. 1944 жылы нацистер Қызыл Крест келер алдында Терезиенштадтты қайта жаңғыртты, содан кейін режиссер Курт Геррон лагерь командирі Карл Рамның мәжбүрлеуімен "Фюрер еврейлерге қала сыйлады" атты үгіт фильмін түсірді. Фильмде Терезиенштадтта балалар Ханс Красаның "Брундибар" операсын орындап жатқанын, ал Хаас Карел Анчерлдің жетекшілігімен өткен этюдтің орындалуынан кейін иіліп жатқанын көруге болады. Үгіт жобасы аяқталғаннан кейін нацистер 18 000 тұтқынды, олардың ішінде Хаас пен "Брундибарда" ән салған балаларды Аушвиц-Биркенауға жіберді, онда олар газ камераларында қаза болды. Карел Анчерлдің куәлігіне сәйкес, Хаас Аушвицке келгеннен кейін оның жанында тұрды. Доктор Менгеле Анчерлді газ камерасына жіберуге асығып, бірақ әлсіз Хаас жөтелдеп, сондықтан өлім жазасы оған тағайындалды. Соғыстан кейін Анчерл Хаас ағасы Хьюгомен кездесіп, оқиғаны айтты.

Соғыстан кейінгі

Хаастың Терезиенштадтқа жер аударылғанға дейін бастаған ірі симфониясы аяқталмаған күйде қалды, бірақ қолжетімді материал 1994 жылы Зденек Зухармен оркестрленді. Богемия және Моравия тамырларынан бастау алған Хаас музыкасы кейде еврей мелодияларымен сәнделеді. Алекс Росс ХХ ғасырдағы классикалық музыка тарихында, "Қалғандары – шу: ХХ ғасырды тыңдау" еңбегінде Хаасты "тыйымсалмаған, бірақ сөзді шешен оқушысы" деп сипаттаған.

Хаас әдебиетте

Хаас Дэвид Хертердің "Бірінші республика" трилогиясының орталық кейіпкері, оған "Өсіп кеткен жол", "Жарқын тереңдіктер" және "Жоғалып кеткен" романдары кіреді. Хаас Саймон Мауэрдің "Шыны бөлме" романында есімдерін табасыз.