Кіріспе
Канаданың әл-ауқаты индексі (CIW) – уақыт өте келе канадалықтардың әл-ауқатының тұрақтылығы мен өзгеруін өлшейтін, өзара байланысты сегіз саладан құралған күрделі индекс. CIW әл-ауқатты былай анықтайды: "Өмір сапасының ең жоғары деңгейінің болуы, оның барлық қыр-сыры, ерекше назар аударады, бірақ қатаң түрде шектелмейді: жақсы өмір сүру, тұрмыс деңгейі, берік денсаулық, тұрақты орта, маңызды қауымдастықтар, білімді халық, уақытты тиімді пайдалану, демократиялық қатысудың жоғары деңгейі, сондай-ақ бос уақыт пен мәдениетке қол жеткізу және оған қатысу". CIW жалпы ішкі өнімге (ЖІӨ) толықтыру ретінде әлеуметтік прогрестің өлшемі болып табылады, ол тек экономикалық өнімділікке негізделген.
Сипаттама
Канадалық әл-ауқат индексі – өмірдің әртүрлі салаларының әл-ауқатқа үлесін мойындайтын жаһандық қозғалыстың бір бөлігі. Канадада бұл салалар: қоғамдық белсенділік, демократиялық қатысу, білім беру, қоршаған орта, денсаулық, демалыс және мәдениет, тұрмыс деңгейі және уақытты пайдалану. Әл-ауқаттың объективті және субъективті көрсеткіштерін бақылау арқылы саясаткерлер мен жалпы халық барлық азаматтардың әл-ауқатын арттыруға бағытталған маңызды әлеуметтік өзгерістерді қолдауға мүмкіндік алады. CIW денсаулықты анықтайтын әлеуметтік факторларға ұқсас көзқарас ұстанады, яғни канадалықтардың әл-ауқатына көптеген өзара байланысты әлеуметтік және экологиялық факторлар әсер етеді деген тұжырымдамаға негізделген. Канаданың Халық денсаулығы агенттігі де осы көзқараспен келіседі. ЖІӨ-ге қосымша өлшем ұсынудан өзге, CIW-дің басты мақсаттарының бірі – канадалықтардың әл-ауқатына әсер ететін көптеген факторлардың байланысын анықтау. Әл-ауқатты көп өлшемді тұрғысынан қарастыра отырып, CIW саясаттағы шешімдер мен бағдарламалар тікелей қарастырылған саладан тысқары да адамдардың тәжірибесіне, түсінігіне және мүмкіндіктеріне әсер ететінін мойындайды. Мысалы, халықтың денсаулығын жақсартуға жасалған күш-жігер денсаулық сақтауға қажеттілікті азайтуы мүмкін, бұл білім беруді қаржыландыруға қосымша қаражатты босатады. Сол сияқты, тұрақты қоршаған орта халық денсаулығына оң әсер етеді, қоғамды жандандырады және демалыс пен ойын-сауыққа мүмкіндік жасайды. Барлық канадалықтардың әл-ауқатын жақсарту үшін саясат пен заңнамаға ықпал ету мақсатында, саясатты қалыптастырушылар мен шешім қабылдаушылар CIW-ді тиімді пайдалануы керек.
Тарих
CIW – азаматтардың бастамасы болып табылады, бұл басқа елдерден ерекшеленеді, онда үкімет әл-ауқатты өлшеуге және дамытуға белсенді түрде қатысады (мысалы, Ұлыбритания, Италия, Франция, Германия, Австралия, Бутан). Сәйкесінше, CIW негізгі канадалық құндылықтармен басшылыққа алынады және партиялық емес. Канадалық әл-ауқат индексін әзірлеуге Торонтодағы Аткинсон қайырымдылық қоры (ACF) бастама берді. ACF 1999 жылы семинар ұйымдастырды, онда әлеуметтік көрсеткіштерді зерттеу саласындағы сарапшылар «Канадалықтардың әл-ауқатын өлшеуге арналған құралды жасау үшін не қажет?» деген сұраққа қатысты жиналды. Мұндай бастамаға мықты басқару құрылымы, жобаның ұзақтығы үшін жеткілікті қаржылық қолдау және, ең бастысы, жарамдылықты және сенімділікті қамтамасыз ету үшін қатаң зерттеулердің берік негізі қажет екендігі туралы келісімге келді. Осыған сәйкес, ACF 2000 жылы Канадалық әл-ауқат индексі болатын кешенді процесті бастады. Бұл процеске сарапшылардың кеңесі, кең ауқымды қоғамдық консультациялар, Канаданың барлық аймақтарындағы зерттеу топтарының үлесі, сондай-ақ үкіметтік лауазымды тұлғалармен және әлеуетті пайдаланушылармен талқылаулар кірді. CIW-ді әзірлеу 2001 және 2010 жылдар аралығында үш қатарлы кезеңді қамтыды: 1) канадалықтардың өмір сүру сапасына байланысты негізгі салаларды анықтау; 2) осы салалардың әрқайсысында әл-ауқатпен тікелей байланысты көрсеткіштерді анықтау және тиісті деректерді жинау; 3) барлық салалар мен олардың нақты көрсеткіштерін біріктіретін әрбір сала үшін және CIW-дің жиынтық индексін біріктіру. CIW құрайтын әл-ауқат салаларын анықтау үшін канадалықтардан ақпарат жинаудың көптеген стратегиялары қолданылды. Біріншіден, 2000 жылы Канадалық саясатты зерттеу желісімен (CPRN) бірлесіп, бүкіл Канада бойынша 40 талқылау тобының 350 қатысушысы қатысқан қоғамдық кеңестер өткізілді. Канадалықтардан өмірдің қай аспектілері олардың әл-ауқатымен тікелей байланысты және өмір сапасын арттыруға ең көп үлес қосатынын сипаттау сұралды. Кейіннен CPRN канадалықтардың пікірінше, ең ықпалды тақырыптарды анықтайтын бірқатар есептерді жариялады. Бұл есептерде талқылау тобының қатысушылары ұсынған өмір сапасының нақты салалары мен көрсеткіштері көрсетілген. Содан кейін, 2002 және 2004 жылдары ACF дөңгелек үстел талқылауы мен семинар ұйымдастырып, әлеуметтік көрсеткіштер мен әл-ауқат саласындағы 60-тан астам сарапшыны шақырды. Қатысушылардың мамандану салалары: қоғамдық даму, экономика, білім беру, экологиялық зерттеулер, денсаулықты нығайту, саясаттану, демалыс, өнер және мәдениет. Индексті пайдаланушылар болатын тәжірибелі мамандар мен мемлекеттік қызметкерлер де осы талқылауға қатысты және канадалықтардың жалпы өмір сүру сапасына ең маңызды деп санайтын салаларға назар аудару үшін қажетті ақпаратты қарап, бағалай бастады. ACF кейбір қатысушыларды CIW Канадалық ғылыми-зерттеу кеңесші тобын (CRAG) құруға шақырды. CRAG мүшелері CIW-дің соңғы салалары мен көрсеткіштерін анықтау процесінің жарамдылығы мен сенімділігі бойынша кеңесшілер ретінде қызмет етті. CRAG әр саланың үрдістері мен дамуы туралы нұсқаулар беру, CIW-ді тұрақты түрде жаңартуларды қарау және CIW канадалықтардың әл-ауқат туралы түсініктері мен тәжірибесін көрсететінін қамтамасыз ету үшін зерттеулер мен білім алмасуды қолдау үшін үздіксіз қызмет етуді жалғастыруда. 1999-2004 жылдар аралығында өткізілген семинарлар мен талқылаулар, сондай-ақ халықаралық деңгейде жүзеге асырылған басқа да бастамаларды анықтап, бақылап, қарастырған ағымдағы зерттеу негізінде CRAG 2005 жылы CIW ұсынған тұжырымдамалық шеңберді құрайтын соңғы сегіз саланы таңдады (1-суретті қараңыз). 2006 жылы ACF EKOS Research Associates компаниясымен Канаданың 15 қауымдастығында 19 фокус-топ жүргізуді тапсырды. Оған 250-ге жуық адам қатысты, олардың ішінде бизнес өкілдері, мемлекеттік қызметкерлер, аборигендер, БАҚ өкілдері және үкіметтік емес ұйымдардың өкілдері бар. Осы фокус-топтардан басқа, CRAG ACF ұйымдастырған семинарда әл-ауқаттың жаңа салалары мен көрсеткіштеріне қатысты түрлі үкіметтік емес ұйымдар мен үкімет деңгейлерінің өкілдері алдында баяндама жасады. Қатысушылардың кеңесін ескере отырып, CIW тұжырымдамалық базасына және CIW жиынтық шарасын шоғырландыру әдісіне қосымша түзетулер енгізілді. ACF 2007 және 2008 жылдары тағы екі рет консультация өткізді. Бұл талқылаулар қатысушыларға CIW-ді аяқтаудағы жетістіктер туралы хабардар болуға, тұжырымдамалық құрылым туралы пікір білдіруге және ақырында CIW-ді кеңінен жұртшылыққа жеткізетін жақтастардың жергілікті желілерін құруға мүмкіндік берді. 2009 жылдан 2011 жылдың көктеміне дейін сегіз сала бойынша зерттеу топтары жеке қорытынды есептерін аяқтады. Бұл есептер әр саланың әл-ауқатқа тікелей үлес қосатынын растайтын жан-жақты әдебиеттерді қамтыды. Олар сондай-ақ саланың жиынтық индексіне және CIW-ді анықтайтын жиынтық индекке қосылуы мүмкін көрсеткіштерді ұсынды. 2011 жылы соңғы сегіз салалық есептер аяқталғанмен бірге CIW жобасы ACF-тан Уотерлу университетіне көшті. Жоба қолданбалы денсаулық ғылымдары факультетінде орналасқан, онда CIW қолдайтын зерттеу, қоғаммен байланыс және білімді тарату қызметтерін одан әрі дамытуға болады.
Next, in 2002 and again in 2004, the ACF hosted a round table discussion and workshop and invited more than 60 experts on social indicators and wellbeing. Participants' specializations included community development, economics, education, environmental studies, health promotion, political science, and recreation, arts, and culture. Practitioners and government officials who were potential users of the index also participated in these discussions, and collectively began reviewing and assessing the information required to narrow the focus to the domains specifically regarded by Canadians as most essential to overall quality of life. Some of the participants were invited by ACF to form a CIW Canadian Research Advisory Group (CRAG). The members of CRAG served as advisors on the validity and credibility of the process to determine the final domains and indicators of the CIW. CRAG continues to serve in an ongoing capacity to provide guidance on the trends and developments within each domain, review regular updates of the CIW, and promote research and knowledge exchange to ensure that the CIW reflects Canadians' perceptions and experiences of wellbeing. Based on the workshops and discussions from 1999 to 2004 and an ongoing environmental scan that identified, monitored, and considered other initiatives undertaken internationally, the CRAG selected in 2005 the final eight domains that would comprise the conceptual framework laid out by the CIW (see Figure 1). In 2006, the ACF contracted EKOS Research Associates to conduct a series of 19 focus groups in 15 communities across Canada. Close to 250 individuals participated, including business leaders, government officials, Aboriginal peoples, members of the media, and representatives of non governmental organisations (NGOs). In addition to these focus groups, CRAG delivered presentations regarding the emerging domains and indicators of wellbeing to a group of representatives from various NGOs and levels of government at a workshop hosted by the ACF. Following the participants' advice, additional refinements to the CIW conceptual framework and to the approach for consolidating the CIW composite measure were undertaken. The ACF organized two more rounds of consultations in 2007 and 2008. These discussions provided the opportunity for participants to be updated on progress towards finalizing the CIW, offer feedback on the conceptual structure, and initiate local networks of advocates who would eventually communicate the CIW to the broader public. From 2009 to the spring of 2011, the research teams for the eight domains completed their individual final reports. These reports provided a comprehensive literature review supporting the direct contribution of each domain to wellbeing. They also recommended indicators to be considered for inclusion in the composite index of the domain and eventually the composite index that would define the CIW. In 2011, coincident with the finalisation of the last of the eight domain reports, the CIW project moved from the ACF to the University of Waterloo. The project is housed in the Faculty of Applied Health Sciences where the research, community outreach, and knowledge transfer activities supported by the CIW can be further developed.
Деректер көздері
CIW канадалықтардың әл-ауқатын дәл бейнелеуі үшін үнемі жаңарып тұратын, сенімді және сапалы деректерге мұқтаж. Statistics Canada жүргізетін зерттеулер CIW үшін маңызды дерек көзі болып табылады. Деректер әртүрлі жылдар мен циклдардан алынады, оның ішінде Жалпы әлеуметтік сауалнама, Канада халқының денсаулығы туралы сауалнама, Еңбек күші сауалнамасы, Канададағы қайырымдылық, еріктілік және қатысу туралы сауалнама, Канада сайлаулары туралы сауалнамалар және Environment Canada-ның қоршаған орта көрсеткіштері. Statistics Canada-дан қолжетімді емес көрсеткіштер үшін Дүниежүзілік жабайы табиғат қорының «Тірі планета индексі» (Қоршаған орта саласының бір бөлігі ретінде) және Канада экономикалық талдау орталығының жоғары бағаланған «Тұрғын үйге жұмсалатын қаражаттың қолжетімділік индексі» (SCAR индексі) сияқты басқа да сенімді дерек көздері қолданылады (Тұрмыс деңгейі саласына кіреді).
(included in the Living Standards domain).
Құрама индекс құру
Бастапқы деректерден салыстырмалы индекс мәндерін алу үшін, 64 көрсеткіштің бастапқы мәндері 1994 жылға 100 деп белгіленді, бұл стандарттаудың бірінші қадамы болды, содан кейін әр көрсеткіш бойынша әрбір келесі жылға пайыздық өзгеріс есептелді. Бастапқы жылмен салыстырғандағы шараның жақсаруы немесе нашарлауы жылдар бойынша пайыздық өзгерістер арқылы көрсетіледі. CIW әр саланың орташа есебінен құралған. Яғни, белгілі бір жылға қатысты сегіз саланың орташа есебі қосылып, сегізге бөлінеді, осылайша канадалықтардың әл-ауқатының жалпы көрсеткіші шығарылады. Әртүрлі өлшемдерді үш деңгейде сипаттауға болады. Біріншіден, жиынтық индекс ЖІӨ-мен салыстыруға оңай болатын толыққанды өлшемді ұсынады. Екіншіден, сегіз салалық көрсеткіштер "көрсеткіш тақтасы" тәсілін ұсынады, бұл әл-ауқаттың әртүрлі аспектілерінің салыстырмалы жағдайын бағалауға мүмкіндік береді. Үшінші деңгейде жеке көрсеткіштер әлеуметтік тенденциялар мен саясаттың уақыт өте келе өзгеруіне байланысты әр саланың әл-ауқатының нақты аспектілерінің қалай өзгеретінін түсінуге көмектеседі.
CIW-нің қолданылуы
Канаданың әл-ауқат индексінің тұжырымдамалық негізі әртүрлі деңгейдегі үкіметтерге немесе басқа ұйымдарға әл-ауқатты қолдау және дамытуға бағытталған саясатты жоспарлау үшін платформа ұсынады. Сегіз сала мен жалпы жиынтық индекс қолдану арқылы әл-ауқатты жақсарту үшін қосымша күш-жігер қажетті салаларды анықтаудың тиімді жолы қамтамасыз етіледі. Мысалы, Канаданың әл-ауқат индексін провинциялық, аймақтық және жергілікті деңгейлерде, сондай-ақ халықтың әртүрлі топтарындағы әл-ауқаттың өзгеруін көрсету үшін бөліп қарастыруға болады. Бұл зерттеушілерге, саясаткерлерге және азаматтарға халықтың әл-ауқатының айырмашылықтарын және олардың шамасын жақсырақ түсінуге мүмкіндік береді. Жиынтық индекс кейбір топтардың, мысалы, зейнеткерлердің немесе жаңадан келгендердің, өмір сапасының басқа салалармен салыстырғанда жоғары екенін көрсетеді. Мұндай салыстырулар түрлі топтар мен аймақтар арасындағы кемшіліктерді жою үшін стратегиялар мен саясатты бөлісу арқылы ынтымақтастықты арттыруға көмектеседі.