Гораций Плункетт: Ирланд реформаторы және саяхатшысы

Кіріспе

Ирландиялық ауыл шаруашылығы реформаторы және саясаткер (1854–1932)

Сэр Хорас Курзон Планкетт (24 қазан 1854 – 26 наурыз 1932) – ағылшын-ирландтық ауыл шаруашылығы реформаторы, ауыл шаруашылығы кооперативтерінің негізін қалаушы, одақтас парламент депутаты, «Үй билігін» қолдаушы, ирландиялық сенатор және автор. Планкетт, Джон Планкетттің кіші інісі, 17-ші Дунсани бароны, 27 жылдан астам Ирландияның қиын аудандар кеңесінің мүшесі болды, Рецесс комитеті мен Ирландия ауыл шаруашылығы ұйымы қоғамын (IAOS) құрды, 1899 жылдың қазанынан 1907 жылдың мамырына дейін Ирландияның ауыл шаруашылығы және техникалық оқыту департаментінің (DATI) вице-президенті (операциялық жетекшісі) болды, 1892–1900 жылдары Ұлыбритания парламентінің Төменгі палатасында Оңтүстік Дублиннен одақтас депутат болып сайланды және 1917–18 жылдардағы Ирландия конвенциясының төрағасы болды. «Үй билігін» жақтаған ол 1919 жылы Ирландияны біріктіруді мақсат тұтқан Ирландия Доминион лигасының құрылысын ұйымдастырды, ал 1922 жылы жаңа Ирландия еркін мемлекетінің парламенті Сенатының жоғарғы палатасының алғашқы құрамына енді. Ол христиандық социалист ретінде танымал.

Отбасы және шыққан тегі

Планкетт Шерборнда, Глостершир, Англияда, Дунсанидің 16-шы бароны адмирал Эдвард Планкетттің үшінші ұлы, Дунсани қамалынан, Дунсани, Дуншауфлинге жақын, Миф графтығында және құрметті Энн Констанс Даттон (1858 ж. қайтыс болды; Джон Даттонның қызы, 2-ші барон Шерборн). Миф графтығында өскен Планкетт ағылшын-ирландтық, ағылшын-ирландтық одақтастық ортадан шыққан, Итон колледжінде және Оксфорд университетінде білім алған, ол 1909 жылы құрметті мүшесі болды. Оның ағасы Джон Планкетт, 17-ші Дунсани бароны және қашықтағы туысы - католик Джордж Нобель Планкетт, Папа графы және Джозеф Планкетттің әкесі, Ирландия Республикасын жариялауға қол қойғандардың бірі және 1916 жылғы Пасхалық көтерілістің көшбасшысы. 1879 жылы өкпе ауруымен қатерленген Орась Планкетт Вайомингтің Бигхорн тауларында он жыл бойы (1879-1889) мал шаруашылығымен денсаулық іздеді, онда ол айтарлықтай байлықпен бірге кең көлемді ауыл шаруашылығы және бизнес тәжірибесін жинады, бұл ауыл шаруашылығы білімін, жақсарту мен дамыту жұмысын жүргізуде баға жетпес болып шықты. Ирландияға қайта оралған кезде және оралғаннан кейін көп уақыт бойы ол осы мәселелерге өзін арнады. Ол айналасында дау-дамайлармен, эмиграциядан зардап шеккен, ауылдары кедейленіп, қалалары экономикалық тұрғыдан тоқыраған қиын жағдайдағы экономиканы көрді. Америкаға бармас бұрын ол Рочдейлдің тұтыну кооперативтерінің қағидаларын жақтады және 1878 жылы отбасылық мүлікте дүкен ашты. Кооперативтік қозғалыс ең үлкен табысын май зауыттарын құруда көрсетті. Планкетт фермерлерді біріктіріп, өздерінің сары май, сүт және ірімшігін табысты британдық нарыққа сәйкес стандарттарда өңдеу және сату үшін бірліктер құруға көндірді, осылайша жергілікті саудагерлерге сату үшін үйлерінде нашар сапалы, гигиеналық емес өнім өндіруден аулақ болды. Бұл фермерлерге өздері құрған компаниялармен тікелей сауда жасауға мүмкіндік берді, бұл әділ бағаны кепілдік берді және делдалдардың пайданы өздеріне қамауына жол бермеді.

Plunkett was born in Sherborne, Gloucestershire, England, the third son of Admiral Edward Plunkett, the 16th Baron of Dunsany, of Dunsany Castle, Dunsany, near Dunshaughlin, County Meath, and the Honourable Anne Constance Dutton (d. 1858; daughter of John Dutton, 2nd Baron Sherborne). Raised in County Meath, Plunkett was Anglo Irish, being of Anglican Irish unionist background, educated at Eton College and University College, Oxford, of which he became an honorary fellow in 1909. His older brother was John Plunkett, 17th Baron of Dunsany and a distant cousin was the Roman Catholic George Noble Plunkett, a Papal Count and father of Joseph Plunkett, one of the signatories of the Proclamation of the Irish Republic and a leader of the Easter Rising of 1916. Threatened by lung trouble in 1879, Horace Plunkett sought health in ranching for ten years (1879–1889) in the Bighorn Mountains of Wyoming, where he acquired, together with a substantial fortune, extensive agricultural and business experience that proved invaluable in the work of agricultural education, improvement and development. On visits back to Ireland, and for much of the time when he returned, he devoted himself to these topics. Around him, he saw a troubled economy, racked with dissension, denuded by emigration, impoverished in its countryside and economically stagnant in its towns. Before going to America he had become an enthusiast for the Rochdale principles of Consumer cooperatives and in 1878 had set a store up on the family estate. In the setting up of creameries, the cooperative movement experienced its greatest success. Plunkett got farmers to join to establish units to process and market their own butter, milk and cheese to standards suitable for the profitable British market, rather than producing unhygienic, poor quality output in their homes for local traders. This enabled farmers to deal directly with companies established by themselves, which guaranteed fair prices without middlemen absorbing the profits.

Рузвельтпен жұмыс

Планкетт өнеркәсіптік революцияны ынтымақтастық арқылы ауыл шаруашылығы революциясымен түзету қажет деп сенді және өзінің идеяларын «Жақсы ауыл шаруашылығы, жақсы бизнес, жақсы өмір» ұранымен жариялады. (АҚШ президенті Теодор Рузвельт бұл ұранды өзінің табиғатты қорғау және ауылдық өмір саясатына қабылдады.) Гиффорд Пиншот, Теодор Рузвельттің Орман шаруашылығы бюросының басшысы, 1906 жылы Планкетті Рузвельтке таныстырды. Рузвельт жақында Ұлттық консервация комиссиясын құрған еді және ирландтық кооперативтерге де қызығушылық танытты. Табиғи ресурстарды сақтау үшін ауылдық өмірдің проблемаларын шешу жеткіліксіз екенін айта отырып, Планкетт пен Пиншот Рузвельттің Комиссияның ауылдық өмір туралы есебін Конгреске ұсыну туралы хат жобасын дайындауға көмектесті. «Ирландиялық биография сөздігі» Планкетті Рузвельтті консервациялық жұмыстарға толықтыру ретінде комиссияны құруға көндірген деп санайды. және басқалар. Роберт А. Андерсон хатшылық қызметін атқарды, ал Æ және П.Дж. Ханнон оның көмекшілері болды. IAOS көп ұзамай 33 филиалданған сүт кооперативтері мен кооперативтік банктерімен ынтымақтастықтың қуатты күшіне айналды, ирландтық фермерлер арасында ынтымақтастықты енгізіп, экономикалық және тиімді басқару арқылы қол жетімді пайданы дәлелдеді. Келесі жылы ол Расселлмен бірге «The Irish Homestead» журналын шығара бастады, ауыл шаруашылығы туралы ақпарат тарату мақсатында. Төрт жылдан кейін 243 қоғам қосылды. Он жыл ішінде 800 қоғам құрылды, олардың сауда айналымы үш миллион фунт стерлингке жетті (қазіргі ақшамен 300 миллион фунт стерлингтен астам, ал нәтижедегі компаниялардың айналымы миллиардтан астам евроны құрайды). Планкеттің міндеті қиын болды. Ол жүйелі ауылдық даму тұжырымының алғашқы қадамдарының бірі болды, ирландтық істердегі рөлі көбінесе назардан тыс қалғанмен, көптеген халықаралық реформаторларға әсер етті және Ирландияның ауылдық аймақтарын дамытуға бағытталған ұзақ мерзімді көзқарасқа ие болған санаулы адамдардың бірі ретінде танылуға лайық. Ол аудиторияға толық шаруалардың меншігіне қол жеткізілсе де және үкіметтік басқару жүзеге асырылса да, ауылдық аймақтардың дамуындағы кемшіліктерді еске салды. Бірақ шаруалар мен дүкен иелері арасындағы таптық қақтығыс оның мақсаттарына көп кедергі келтірді.

Plunkett believed that the Industrial Revolution needed to be redressed by an agricultural revolution through cooperation, and proclaimed his ideals under the slogan "Better farming, better business, better living". (US president Theodore Roosevelt adopted the slogan for his conservation and country life policy.) Gifford Pinchot, Theodore Roosevelt's head of the Bureau of Forestry introduced Plunkett to Roosevelt in 1906. Roosevelt had recently set up the National Conservation Commission and was also interested in Irish cooperatives. Arguing that it was not enough to conserve natural resources without tackling the problems of rural life, Plunkett and Pinchot helped draft Roosevelt's letter recommending the Commission on Country Life's report to congress. The Dictionary of Irish Biography credits Plunket with persuading Roosevelt to establish the commission as a complement to the conservation work. and others. Robert A. Anderson acted as secretary, with Æ and PJ Hannon his assistants. IAOS soon became the powerhouse of cooperation, with 33 affiliated dairy cooperative societies and cooperative banks, introducing cooperation among Irish farmers by proving the benefits obtainable through more economical and efficient management. The following year he and Russell began publishing its journal The Irish Homestead to spread information on farming. Four years later there were 243 affiliated societies. Within a decade 800 societies were in existence, with a trade turnover of three million pounds sterling (over 300 million sterling in today's money, and the turnover of the resulting companies is in excess of a billion euro). Plunkett's task was frustrating. He was a pioneer of the concept of systematic rural development, who, in spite of his role in Irish affairs being often overlooked, influenced many international reformers, and can be credited as one of the few who had a long term vision for the development of rural Ireland. He was apt to remind audiences that, even if full peasant proprietorship was achieved and Home Rule was implemented, rural underdevelopment would still have to be faced. But class conflict between farmers and shopkeepers intervened to frustrate much of what he aimed to do.

Одақтастық

Парламентке кірмес бұрын Планкетт Либералдық көшбасшы Уильям Гладстонның Үйдегі басқаруды қолдауына қарсы одақтастық реакциясына қатысқан еді. Ол 1886 жылы өткен одақтастық демонстрациясында сөйлеген сөзінде Үйдегі басқарудың "нашар кедейлікке және зорлық-зомбылыққа алып келетінін, ал жақын арада азамат соғысына ұшырауы әлдеқайда мүмкін" екенін болжады. 1892 жылғы жалпы сайлауда ол Ирландиялық Юнионисттік Альянстың Парламент мүшесі (депутат) болып Оңтүстік Дублин округінен сайланды, бұл орынды Анти-Парнеллит өкілі сэр Томас Эсмондтан ұлтшылдардың дауысы бөлінген кезде жеңіп алды. 1895 жылы ол Эдмунд Хавиланд Берк деген жалғыз ұлтшыл (Парнеллит ұлтшылы) қарсыласына қарсы орынды сәтті сақтап қалды. Карьерасының басында Планкетт өз билігін құруға қарсы болды, себебі ол елдің бөліну қаупін сезінді. 1893 жылы ол Үйдегі басқаруға қатысты басты қарсылықтардың бірі – егер оны Ольстерде жүзеге асыру мүмкін болса екендігін айтты. "Бойн өзені Ирландия теңізінен де кең, терең және толқындарлы болып көрінетін жағдай одан әрі күшейіп, мәңгілікке созылар еді". Ол 1900 жылы Ирландия парламенттік партиясының өкілі Джон Муниге орындығынан айырылды, себебі ұлтшылдарға жасаған келісімшіл қадамының нәтижесінде, қатаң одақтастық көзқарасты ұстанатын Фрэнсис Элрингтон Болл тәуелсіз одақтас кандидат ретінде түсіп, одақтастық дауысты бөліп тастады.

Саяси қайта бағдарлану

Бұрын Планкетт өзінің назарын экономикалық факторларға бағыттаған, енді саяси және әлеуметтік мәселелерге қайта бағытталды. 1907 жылы Ирландия Кеңесі заң жобасының сәтсіз аяқталуы оған өзін-өзі басқарудың маңыздылығын түсіндірді және 1912 жылы ол өзін-өзі басқаруды жақтаушыға айналды. 1914 жылдың бірінші жартысын Ольстерді бөлуге және одан шығаруға қарсы келіссөздер жүргізумен өткізді, бірақ бұл әрекеттер нәтижесіз болды. Бұрын ол орташа одақтас саналатын, бірақ бұл ұсыныс оны Ольстерде күдік тудырды, және бұл күдік шілде айының үшінші аптасында жарық көрген «Жақсы жол: Ольстерді Ирландияны тастамауға шақыру» атты памфлетімен расталды. Онда ол өзін-өзі басқаруға көшкенін жариялады және Ольстерден өзін-өзі басқаруға мүмкіндік беруді сұрады, бұрынғы хатындағы аргументтерін қайталап, заң жобасы бойынша ирландтардың конференциясын ұсынды. Бұл оның азамат соғысын болдырмауға жасаған әрекеті еді, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуымен жағдай түбірінен өзгерді. Соғыс кезінде кооперативтерге ауыр соққы тиді, өйткені фермерлер олардың жоғары стандарттарынан бас тартып, нашар сапалы өнімді тікелей Ұлыбританияға жіберді, онда азық-түлік тапшылығы ирланд ауыл шаруашылығының өркендеуіне әкелді. Планкетт көп уақытын Ұлыбритания мен АҚШ арасындағы ресми емес елші ретінде өткізді. 1916 жылғы Пасха көтерілісінен кейін, өлім жазасы туралы естіген соң, ол оның қалған басшыларына, Констанса Маркевич сияқты, әдеттегі қылмысқа қатысқандарды қоспағанда, кешірім сұрады. 1917 жылы ол тағы да Ирландия мәселесін шешуге адал күш салды. Ллойд Джордж 1914 жылғы тоқтап қалған Үшінші өзін-өзі басқару заңын қарастыру және оның қорытындыларын баяндау үшін ирландтардың конвенциясын құрғанда, лайықты төраға табу қиын болды, бірақ бірінші отырыста Сэр Хорас бір ауыздан осы лауазымға сайланды. Ол өзінің сәттілігіне сенді және 1918 жылдың мамырына дейін міндетін адал орындады, бірақ Sinn Fein-нің конвенцияға қатыспауы және Ольстерліктер мен оңтүстік одақтастардың пікірлерін келісу мүмкін болмауы, ешқандай баяндаманы бір ауыздан қабылдауға кедергі келтірді. 1922 жылға дейін Планкетт Ирландияны Британ Доминионының құрамында біріктіру үшін жұмыс істеді, осы мақсатқа жету үшін Ирландия Доминион Лигасын және «Ирландиялық мемлекет қайраткері» атты апталық журналды құрды, бірақ оның бұл әрекеттері Ирландия Республикасын құруды жақтағандар тарапынан қолдау таппады.

Having previously focused his attention pragmatically on economic factors, Plunkett now began to reorient to political and social issues. The failure of the Irish Council Bill in 1907 made him realise the critical importance of self government and by 1912 he was a convinced Home Ruler. He spent the first half of 1914 in negotiations intended to prevent partition and the exclusion of Ulster, to no avail. Hitherto he had been regarded as a moderate Unionist, but this suggestion rendered him suspect in Ulster eyes, and the suspicion was confirmed when he published in the third week of July a pamphlet entitled The Better Way: an Appeal to Ulster not to Desert Ireland, in which he announced his conversion to Home Rule and appealed to Ulster to give Home Rule a chance, re stating the arguments of his previous letter, and suggesting a conference of Irishmen on the bill. This was his attempt to avert civil war; but the situation was revolutionized by the outbreak of the First World War. During the war the cooperatives were severely hit as farmers avoided their high standards, supplying inferior produce directly to Britain, where food shortages led to a boom period for Irish agriculture. Much of Plunkett's time was spent as an unofficial envoy between Britain and the United States. After the Easter Rising of 1916, when he heard of executions, he sought clemency for its remaining leaders, including Constance Markievicz, except for anyone involved in regular crime. Once again, in 1917, he took the lead in an honest attempt to solve the Irish question. When Lloyd George set up a convention of Irishmen to consider the suspended Third Home Rule Act 1914, and report their conclusions, there was great difficulty in finding a suitable chairman; but the first meeting unanimously chose Sir Horace for the post. He was himself sanguine, and worked at his task with singular devotion until May 1918; but the absence of Sinn Fein from the gathering, and the impossibility of reconciling the views of the Ulstermen and the southern Unionists, prevented the adoption of any report with unanimity. Until 1922 Plunkett worked to keep Ireland united within the British Commonwealth, founding the Irish Dominion League and a weekly journal, the Irish Statesman, to advance that aim, for which he was rejected by those working for an Irish Republic.

Шетелге шығу және Ирландиядан кету

1922 жылы, Англо-ирландтық келісім күшіне енгеннен кейін Планкетт жаңа Ирландия мемлекеті парламентінің жоғарғы палатасы – Seanad Éireann-ға сайланды. Оның еңбегі мен ойлары ескеріліп, ол 12 жылдық мерзімге тағайындалғандардың бірі болды. Сенатор ретінде ол Майкл Коллинзбен кездесті, оны «қарапайым, бірақ салмақты» деп сипаттады. Оның кооперация жөніндегі жұмысы оны жиі шетелге сапарлатуға мәжбүр етті, ал 1923 жылы Ирландиядағы Азамат соғысы кезінде АҚШ-та болғанда, оның үйі, Дублин округіне қарасты Фоксроктағы Кильтераг, ИРА-ның нысанасына алынып, өртелген 300-ге жуық шатыр үйдің бірі болды. Нәтижесінде Планкетттер отбасының көптеген құжаттары, оның осы тақырыптағы еңбегін дайындау үшін жинаған маңызды деректерімен бірге өртте қырылды. Планкетт «дүниедегі ең денсау үйдің және ирландтықтар мен Ирландия достарының керемет жиналатын орнының» қирағанына өкініш білдірді. 1923 жылдың қараша айында ол Сенаттан кетті.

Кейінгі жылдары және Планкетт қоры

Планкетт Англияның Уэйбридж қаласына көшіп барды. 1918 жылдың 21 желтоқсанында ол сэр Хорас Планкетт қорына негіз салды, ол 1924 жылы толығымен Англияға көшірілді және қазір Plunkett Foundation қайырымдылық қоры болып табылады. Планкетт ауыл шаруашылығы кооперативтері жөніндегі өз идеяларын насихаттауды және таратуды жалғастырды. 1924 жылы ол Лондон қаласында Британ достастығындағы ауыл шаруашылығы ынтымақтастығы жөніндегі конференцияға төрағалық етті, ал 1925 жылы Оңтүстік Африкаға барып, ондағы қозғалысқа көмектесті. 1930 жылдың соңына дейін ол Ұлыбритания премьер-министрімен ауыл шаруашылығы саясаты мәселелері бойынша кеңес өткізді.

Жеке өмір

Планкетт өзінің немерелері Эдвард және Реджинальд Дунсанимен жақын қарым-қатынаста болды, олардың және олардың әкесінің істерін басқаруға көмектесті. Ол сондай-ақ 17-ші лорд Дунсани мен оның әйелі арасындағы келіспеушілікті бірнеше жыл бойы таратуға тырысты. 1920 жылдардағы кейбір инвестициялардың сәтсіз аяқталуына дейін ол 18-ші лорд Дунсанидің (Эдвард) істеріне белсенді қатысты, содан кейін олардың байланысы сирек болды, бірақ өмірінің соңына дейін жалғасты. Оның Реджинальдпен араласуы алғашқы жылдары шектеулі болды, бірақ ол оны Чарборо және басқа жерлерде, тіпті өлім айына дейін көруді жалғастырды. Ол сондай-ақ Елизавета "Дейзи" Берк Планкетт, леди Фингэлл, оның алыс туысының әйелімен жақын дос болды. Өмірінің соңында авиацияға қызығушылық танытып, кем дегенде 1930 жылға дейін Бруклендтен ұшқан.

Соңғы жылдар

Планкеттің соңғы жылдары Джеральд Хёрд оның жеке хатшысы болды. Планкетті құрметтеген және Хёрдтің досы болған Наоми Митчисон былай деп жазды: "Біздің бәріміз оны Х. П. деп атайтынбыз, ол өзінің шарықтану кезеңінен өтіп, көбінесе ауырып, бірақ өзіне адал болған жұмысын жалғастыруға тырысып жатты. Джеральд [Хёрд], оны үнемі бағып-қадағалап, бірде Планкетт кенеттен шаршап қалғанда кешкі ас дастарқанынан асығыс кеткені үшін кешірім сұрады". Планкетт 1932 жылдың 26 наурызында Уэйбриджде қайтыс болды және жақын орналасқан Байфлиттегі Сент-Мэри шіркеуінің қорымда жерленді, оның қабір тасы бүгінге дейін сақталған.

Байланысты әдебиеттер

Жетпіс жас, Елизаветаның естеліктері, Фингалл графесі, Елизавета Берк Планкетт, леди Фингалл жазған. Алғаш рет 1937 жылы Лондонның «Коллинз» баспасында жарық көрген; 1991 жылғы басылымы «The Lilliput Press», Дублин 7, Ирландия баспасынан шыққан. Бұл Елизавета – Галвей графтығындағы Мойкуленнен шыққан Берк әулетінен, 11-ші Фингалл графына үйленген. Оны Фингаллдың 1-ші графшасы Елизавета О’Доннеллмен шатастыруға болмайды.