Кіріспе
Тимоти Майкл Хили (17 мамыр 1855 – 26 наурыз 1931) – ирланд саясаткері, ұлтшыл, журналист, автор, адвокат және Ұлыбритания мен Ирландия Біріккен Корольдігінің Парламенті палатасының даулы мүшесі. Оның саяси мансабы 1880-ші жылдары Чарльз Стюарт Парнелл басшылығындағы Ирландия парламенттік партиясы (IPP) құрамында басталып, 1920-ші жылдарға дейін жалғасты, ол Ирландия еркін мемлекетінің тұңғыш генерал-губернаторы болды.
Timothy Michael Healy, KC (17 May 1855 – 26 March 1931) was an Irish nationalist politician, journalist, author, barrister and a controversial Irish Member of Parliament (MP) in the House of Commons of the United Kingdom of Great Britain and Ireland. His political career began in the 1880s under Charles Stewart Parnell's leadership of the Irish Parliamentary Party (IPP) and continued into the 1920s, when he was the first governor general of the Irish Free State.
Отбасылық негіздер
Ол Бантриде, Корк округінде, Бантри кедейлер заң бірлестігінің кеңсе қызметкері Морис Хили мен Элиза (құрметті аты Салливан) Хилидің екінші ұлы ретінде дүниеге келді. Оның ағасы Томас Хили (1854–1924) – Солтүстік Уэксфордтан адвокат және Парламент мүшесі болса, кіші інісі Морис Хили (1859–1923) – өмір бойы жақын қарым-қатынаста болған, Корк қаласының адвокаты және Парламент депутаты болды. Оның әкесі католик дінін сақтағандықтан жерлерін жоғалтқан әулеттен шыққан, бірақ оның орнына білімді адам ретінде танылды. 1862 жылы әкесі Уотерфорд округінің Лисмор қаласындағы ұқсас лауазымға ауыстырылды және 1906 жылы қайтыс болғанға дейін сол қызметте болды. Тимоти Майкл Хили Фермойдағы Христиан бауырлары мектебінде оқыды, сонымен қатар көбінесе өзіндік білім алды, 1869 жылы он төрт жасында Дублинге, інісі Тимоти Дэниел Салливанмен бірге тұруға кетті.
Ерте өмір
Содан кейін ол 1871 жылы Англияға көшіп, Ньюкасл-апон-Тайн қаласындағы Солтүстік-Шығыс теміржол компаниясында жұмысқа орналасты. Ол жерде жергілікті ирланд қауымының ирландтық өзін-өзі басқару саясатына терең үңілді. 1878 жылы Лондонға кеткеннен кейін Хили туысына тиесілі зауытта құпия хатшы болып жұмыс істеді, сосын оның әйелінің әкесі иелігіндегі The Nation газетінің парламенттік тілшісі болып жұмыс істеді, Парнеллді қолдап көптеген мақалалар жазды, ол жаңадан көзге шығып, одан да белсенді үй билігін жақтаған көшбасшы және оның парламенттік кедергі жасау саясатын қолдады. Парнелл Хилидің зиялылығы мен күш-қуатына риза болды, Хили Парнеллдің кең саяси айналымының бір бөлігі ретінде танылғаннан кейін. Ол Парнеллдің хатшысы болды, бірақ Парнеллдің жақын саяси серіктерінің кіші шеңберіне жолаға алмады. Дегенмен Парнелл Хилиді Ирландия парламенттік партиясына (IPP) қабылдап, 1880 жылы Уильям Арчер Редмондтың қайтысынан кейін Уэксфорд округінен ұлттық кандидат ретінде сайлауға түсіруге қолдау көрсетті, бұл сайлауда қайтыс болған депутаттың ұлы Джон Редмондқа қарсы өтті. Джон Редмонд сайлаудан бас тартқаннан кейін, Хили қарсылықсыз парламентке сайланды.
Саяси мансап
Парламентте Хили физикалық тұрғыдан көзге түспесе де, таза интеллектісі, еңбекқорлығы және сөзді шебер қолдану арқасында 1881 жылғы Жер заңындағы (Ирландия) Хили ережесін қабылдауға қол жеткізді. Бұл ереже болашақта жалдаушылардың жақсартулары үшін қосымша жалдау алынбауын қамтамасыз етті. 1880-жылдардың ортасына қарай Хилидің сөйлеу тіліндегі өткірлік танымал болды. Ол 1882 жылы туысы Элиза Салливанға үйленді, олардың үш қызы мен үш ұлы болды. Ол батыс Корктың Салливандарымен достық және туыстық байланыс арқылы тығыз байланысты, бақытты және қарқынды отбасылық өмірді өткізді. Ауыл шаруашылығымен айналысатын адамдардың досы ретінде танылған Хили, аграрлық іске қатысқаннан кейін төрт ай түрмеде отырды. Парнеллдің қолдауымен 1883 жылдың маусым айында Монаган округінен сайланды, бұл Хили мен Парнелл арақатынасының қарыштамасы саналды. 1884 жылы ол ирландиялық адвокат ретінде ішкі адвокатураға қабылданды (1889 жылы Корольдің кеңесшісі, 1910 жылы Лондонда). Оның беделі оған, әсіресе жер мәселелерінде кең заңгерлік тәжірибе құруға мүмкіндік берді. 1885 жылы Оңтүстік Лондондерриден сайланды, бірақ 1886 жылы Либералды Юнионистке жеңіліп қалды. 1887 жылы Солтүстік Лонгфорд округінен сайлауда қарсылығызсыз сайланды. 1880-жылдардың ортасында сүт өнімдері мен мал бағасының төмендеуіне және бірнеше жыл бойы нашар ауа-райына байланысты көптеген жалдаушы фермерлер жалдау ақысын төлей алмады және үйлерінен айырылу қаупіне тап болды. Хили жер иелерінен жалдау ақысын төмендету стратегиясын жасады, ол 1886 жылы Тімоти Харрингтон және басқалар ұйымдастырған «Кампания жоспары» деп аталды.
Алыстану
Парнеллдің 1891 жылы қайтыс болуынан кейін, ИҰП-ның Парнеллге қарсы көпшілік тобы Джон Диллон басшылығымен Ирландия Ұлттық Федерациясын (ИНФ) құрды. Хили бастапқыда олардың ең белсенді мүшесі болды, 1892 жылы ол Солтүстік Лоут округінен Парнеллге қарсы кандидат ретінде жеңіске жетіп, жалпы саны жетпіс бір мандатты жеңіп алды. Бірақ Парнеллден кейінгі басшылықпен, әсіресе Диллонмен жұмыс істеу мүмкін емес екенін түсінген соң, ол 1895 жылы ИНФ атқару комитетінен қуылды, ал бұрын Джон Редмонд басқаратын Ирландия партиясының кішкентай, тоғыз мүшелі Парнеллик Ирландия Ұлттық Лигасынан (ИНЛ) шығарылған еді. Келесі онжылдықтарда, көбінесе заңгерлік тәжірибесін кеңейтуіне байланысты, ол толық емес саясаткерге айналып, ұлттық қозғалыстан алшақтады, өзінің жеке «Хилилік» ұйымын құрды, оны «Халық құқықтары қауымдастығы» деп атады, ол Солтүстік Лоуттан депутаттығына негізделген (ол осы мандатты 1910 жылғы желтоқсан сайлауына дейін сақтап қалды, онда Ричард Хейзлтоннан жеңілді). Ол 1890 жылдары Диллонмен және оның Ұлттық Федерациясымен (ИНФ) күресті, содан кейін Редмондтың кішкентай Парнеллик тобымен келісімге келіп, 1900 жылы Редмонд басшылығымен бәсекелес партиялық топтардың қайта бірігуіне көмектесу үшін жасырын рөл атқарды. Хили өзінің ағалары мен жақтастарының 1900 жылғы жалпы сайлауда ИҰП тізімінен шығарылғанына және Редмондты қайта біріктірілген партияда қолдауының ешқандай сыйақы алмағанына қатты ашуланды; керісінше, Редмонд Диллонмен келісудің тиімдірек екенін түсінді. Бірақ екі жылдан кейін Хили тағы да қуылды. Ол «ішкі жау» болып қалды, партияға қарсылық көрсету үшін наразы депутаттарды тартты және сайлау округіндегі жанқиярлық жұмысының арқасында, сондай-ақ бүкіл Ирландияның приматы және Армағ архиепископы, доктор Майкл Кардинал Логтың діни өкілдерінің ықпалы арқасында саяси аренада тірі қалды. Хили өзінің негізгі демеушісі, католик бизнес-магнаты және Irish Independent газетінің иесі Уильям Мартин Мерфиді қамтитын, Батыс Коркте орналасқан өте ықпалды саяси және коммерциялық байланыс – «Бантри тобында» бекінді, ол Хили мен ИҰП-ді сынағандарға платформа ұсынды.
Бір түрдегі коалиция
Алайда, кем дегенде 1903 жылдан бастап, Хилли партия жетекшілігінен алшақтаған Уильям О’Брайенге қосылды. О’Брайен жылдар бойы Хиллидің ең қатал сыншыларының бірі болған, бірақ енді ол да партиядан шеттелуіне және Редмондтың Диллонға бағынуына наразы болды. 1904–1905 жылдары Ирландия реформалық қауымдастығына қатысып, олар IPP партиясының барлық өмірі бойына созылған шала коалиция құрды. Олар аграрлық радикализм аз нәтиже бергеніне келісті, ал Хилли іс жүзінде Парнеллит болып кеткендіктен, үй билігін қабылдауды жеделдету үшін протестанттармен келісу саясатын ұстануды жөн көрді. Редмонд бұл саясатқа көңіл білдіргенмен, Диллон оны шектеді. Редмонд 1908 жылы оларды партиямен қайта біріктіруге тырысты. Өте тәуелсіз болғандықтан, екеуі де 1909 жылы Ирландия саясатының әлеуметтік негізіндегі нақты өзгерістерге жауап ретінде қайтадан бөлініп кетті. 1908 жылы Хилли бұрынғы Ольстердің қарулы королі сэр Артур Викарстың 1908 жылғы тергеу кезінде, өткен жылы Ирландияның тәж зергерлік бұйымдары ұрланған іс бойынша адвокаты болды. 1910-шы жылдарға қарай Хилли ирланд ұлтшылдығының шетіндегі ерекше тұлға болып қалатын сияқты көрінді. Алайда, ол 1910 жылғы қаңтардағы жалпы сайлауда Уильям О’Брайеннің жаңадан құрылған «Ирландия үшін барлығы» (AFIL) партиясымен одақтасқанда тағы да танымал болды, олардың одағы негізінен ирланд партиясына қарсылыққа негізделген. Ол келесі желтоқсан айындағы 1910 жылғы сайлауда мандатын жоғалтты, бірақ көп ұзамай О’Брайеннің жақтастарына қайта қосылды, ал О’Брайен 1911 жылы солтүстік-шығыс Корк округіндегі сайлауда Моретон Фревеннің зейнеткерлікке шығуынан босаған орынды иеленді. Хиллидің беделі 1913 жылғы Дублин локаутын бастаған өнеркәсіпші Уильям Мартин Мерфидің адвокаты ретінде қызмет еткен кезде күшейе түспеді. Хилли Вестминстердегі Лорд Бивербрук сияқты ықпалды тұлғалармен байланыс жасады және олар Черклиде танысқаннан кейін Джанет Эйткенмен өмірінің соңына дейін жақын дос болып қалды.
Қайта реттеу
Редмонд пен IPP-нің Вестминстердегі билік тепе-теңдігін ұстап тұрудың күшті мүмкіндігі, сондай-ақ Үшінші үй билігі туралы заңның қабылдануына көз жеткізілгендігі Хили мен AFIL сыншыларын әлсіз қалдырды. Олар заң жобасын «бөлісу келісімі» деп айыптап, парламенттегі соңғы дауыс беруден бас тартты. 1914 жылдың тамызында Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, Хилли ағайындылары одақтастар мен Ұлыбританияның соғысқа қатысуын қолдады. Екеуінің де ұлдары ирландиялық дивизиялардың біріне қатысты, Тімотидің үлкен ұлы Джо Галлиполиде көзге түсіп шайқасты. Конституциялық ұлтшылдықтың беделін және билігін әлсіретуге көп еңбек сіңіргеннен кейін, Пасха көтерілісінен кейін Хилли IPP пен Редмондтың тағдыры шешілгенін сезінді және саясаттың алдыңғы қатарынан бірте-бірте шегінді. 1917 жылы ол Артур Гриффиттің Синн Фэйн қозғалысына көбінесе жақсы көзбен қарағанын, бірақ физикалық күш қолдану әдістерімен емес екенін айқын жеткізді. Сол жылдың қыркүйегінде қайтыс болған Синн Фэйн аштықпен қарсылық білдірген Томас Эштің отбасына құқықтық кеңесші ретінде көмектесті. 1916 жылғы көтерілістен кейін Ирландия мен Англияда Синн Фэйн мүшелеріне түрлі сот ісінде заңдық қызмет көрсеткен Король кеңесшілерінің санатында болды. Бұл 1916 жылы Солтүстік Уэльстегі Фронгох тұтқын лагерінде ұсталғандардың мүддесін қорғауды да қамтыды. 1916 жылы ол Фрэнсис Шихи Скеффингтонның отбасын капитан Боуэн Колтурсттың әскери сотында бақылаушы ретінде өкілдік етті және Портобелло казармасындағы кісі өлтірулерге қатысты Патшалық тергеу комиссиясының жұмысына қатысты. Осы кезеңде Хилли өзінің туған Клэр округінде Пэти Сессиялар кеңсесіне қызметкер болып тағайындалуына Георгина Фросттың талпынысын да қолдады. 1920 жылы Ирландия адвокаттар кеңесі Дэйл соттарының алдында іс жүргізген кез келген адвокаттың кәсіби құқық бұзушылық жасағаны үшін кінәлі деп танылатынын жариялаған бастапқы қаулы қабылдады. Бұл шешімге Тим Хилли наразылық білдірді және мәселе бойынша соңғы шешім қабылданбады. 1918 жылғы желтоқсандағы жалпы сайлаудан бұрын ол AFIL мүшелерінің арасында Синн Фэйн партиясының үміткері пайдасына мандатын бірінші болып тастады және Дублиндегі Ратминс округінен Синн Фэйн үміткері П. Дж. Литтлді қолдады.
Бас губернатор
Ол 1922 жылы айтарлықтай беделге ие болды, себебі Ирландия еркін мемлекетінің У.Т. Косгрейвтің Уақытша үкіметінің ұсынысымен британ үкіметі король Георг V-ге Хилиді алғашқы «Ирландия еркін мемлекетінің генерал-губернаторы» қызметіне тағайындауды ұсынды. Бұл 1921 жылғы Англо-ирланд келісімінде құрылған және Ирландия еркін мемлекетінің Конституциясы мен корольдің патенттік хаттары арқылы енгізілген жаңа лауазым еді. Конституция 1922 жылдың желтоқсан айында қабылданды. Хили Кевин О’Хиггинстің ағасы, Атқарушы кеңестің вице-президенті және жаңа еркін мемлекеттегі Әділет министрі болды. Бастапқыда, Косгрейв басшылығындағы Ирландия еркін мемлекетінің үкіметі Хилидің жаңа, шағын резиденцияда тұруын қалаған, бірақ ИРА-дан өлім туралы алған қауіптерге байланысты ол уақытша шара ретінде 1922 жылға дейін лорд-лейтенанттың бұрынғы «маусымдық емес» резиденциясына, Вице-корольдік резиденциясына көшірілді. Лорд-лейтенант – 1922 жылға дейін британдық тәждің бұрынғы өкілі. Хили 1922 жылдың 6 желтоқсанында генерал-губернатор лауазымына ресми түрде кірісті. Ол ешқашан, тіпті Ирландиядағы қоғамдық орындарда, Британ империясының генерал-губернаторының ресми салтанатты киімін кимеді. Сол кезде, 1920 жылдары, Хили осы тұрғыда Британ империясындағы вице-король өкілдерінің арасында бірегей болды. Хили сондай-ақ 1920 жылдары Британ империясындағы барлық генерал-губернаторлардың арасында ерекше болды (оның ізбасары Джеймс Макниллмен бірге), себебі ол ешқашан Императорлық құпия кеңесінің мүшесі ретінде ант бермеді. Ол 1922 жылдың желтоқсан айының басында таратылған Ирландияның құпия кеңесіне де мүше болған жоқ. Осылайша, империядағы генерал-губернатор үшін әдеттегідей, ол ешқашан «Дұрыс құрметті» атағын немесе «PC» пост-номиналды атауын алған жоқ. Хили өзінің қабілетті генерал-губернатор екенін дәлелдеді, ол саяси шеберлікке, терең саяси түсінікке және жаңа ирландиялық үкіметтің бастапқыда жетіспеген британдық байланыстарына ие болды. Ол бұрыннан-ақ католик шіркеуінің жоғары лауазымды тұлғаларына ұсынылған еді – бұл орталық қоғамдық өмірдегі маңызды символдық және келісімге келтіруші лауазым үшін керемет сенімхаттар. Ол бірде үкімет оған кеңес бермейді, керісінше ол үкіметке кеңес береді деп әзілдеді. Бұл әзілі Йорк герцогының (болашақтағы король Георг VI) кешкі асында айтылып, көп сынға ұшырады. Алайда, өткір тілді Хили одан әрі дау тудырудан өзін тыя алмады, ең бастысы жаңа «Фианна Фейл» партиясы мен оның жетекшісі Эмон де Валераға жасаған ашық шабуылынан кейін, оның отставкаға кетуін талап етті. Лондон мен Дублиндегі үкіметтер арасындағы байланыс көбінесе Хили арқылы жүзеге асырылды. Ол барлық құпия мемлекеттік құжаттарға қол жеткізе алды және Оирехтас қабылдаған заңдарға Патшалық келісім беру, оны беру немесе одан бас тарту туралы британ үкіметінен нұсқаулар алды. Мысалы, Хилиге Салық Антын жою туралы заң жобасын қабылдамауды тапсырды. Алайда, оның генерал-губернатор қызметі кезінде осы немесе басқа заң жобалары енгізілген жоқ. Ұлыбритания үкіметінің өкілі болу және оның кеңесі бойынша әрекет ету рөлі 1920 жылдардың ортасында Императорлық конференция шешімімен бүкіл Британ одақтастығында тоқтатылды, оны және оның ізбасарларын тек корольдің өкілі және ирландиялық атқарушы биліктің номиналды басшысы ретінде қалдырды. Сенімсіз дереккөз: date=June 2008. Хили өмір бойы генерал-губернаторлық лауазымға толық өмір бойына ие болады деп сенген сияқты. Алайда, 1927 жылы Ирландия еркін мемлекетінің Атқарушы кеңесі генерал-губернаторлардың өкілеттігі бес жылға дейін шектеледі деп шешті. Нәтижесінде, ол 1928 жылдың қаңтарында қызметінен және қоғамдық өмірден зейнеткерлікке шықты. Оның әйелі өткен жылы қайтыс болған еді. Ол 1928 жылы екі томдық естеліктерін жариялады. Өмір бойы ол өте мықты болды, себебі ол өте жылдам ойлайтын, әлеуметтік немесе саяси конвенциялармен алаңдамайтын және партиялық тәртіпті білмейтін адам еді. Өмірінің соңына қарай ол жұмсарып, көбірек дипломатиялық сипатқа ие болды. Ол 1931 жылдың 26 наурызында 75 жасында Дублин графтығының Чапелизод қаласында қайтыс болды, онда ол Гленаулиндегі үйінде тұрды және Гласневин зиратына жерленді.
Healy seemed to believe that he had been awarded the Governor Generalship for life. However, the Executive Council of the Irish Free State decided in 1927 that the term of office of Governors General would be five years. As a result, he retired from the office and public life in January 1928. His wife had died the previous year. He published his extensive two volume memoirs in 1928. Throughout his life he was formidable because he was ferociously quick witted, because he was unworried by social or political convention, and because he knew no party discipline. Towards the end of his life he mellowed and became otherwise more diplomatic. He died on 26 March 1931, aged 75, in Chapelizod, County Dublin, where he lived at his home in Glenaulin, and was buried in Glasnevin Cemetery.
Мәдени суреттер
"Дүйсенбі болған адам" романында Г.К. Честертон кейіпкерлерінің бірін "қара сақалды, көзілдірік таққан кішкентай адам – шамалы дәрежеде мырза Тим Хили сияқты адам" деп сипаттайды.