Кіріспе

Ирактың Әл-Анбар провинциясындағы қала
Ирак қаласы

Хадита (حَدِيثَةٌ, al Ḥadīthah) – Бағдадтан солтүстік-батысқа қарай орналасқан Әл-Анбар провинциясындағы қала. Бұл қала Евфрат өзенінің жағасындағы шаруашылықпен айналысатын елді мекен. Халық саны шамамен 46 500 адамды құрайды, олардың көп бөлігі – сүнни мұсылман арабтар. Қала Бухайрат әл-Кадисия көлінің жанында орналасқан, бұл көл Ирактағы ең ірі гидроэлектр станциясы – Хадита бөгетінің құрылысы арқасында жасалған жасанды көл.

Саясат

Хадита ресми түрде Әл-Анбар провинциясына бағынатын саяси округ. Хадита ауданы Хадита [Қала] кіші ауданынан, Хақлания кіші ауданынан және Баруанна кіші ауданынан құралған. Әр ауданды әкім мен кіші аудандық кеңес басқарады. Жиырма мүшелі кіші аудандық кеңестер өздерінен біреуін Кеңес төрағасы етіп сайлайды. Сондай-ақ, олар муниципалды инженер сияқты басқа да муниципалды басқарушыларды жұмысқа тартады.

Ауыл шаруашылығы

Хадита ауданындағы өзен жағалауы жақсы суарылған, көп мөлшерде азық-түлік өндіретін егістіктерге толы. Аймақта ірі қой және ешкі шаруашылықтары да ұсталады. Сонымен қатар, өзеннен немесе жақын орналасқан Кадисия көлінен балық аулау арқылы да тағамдық ресурстар алынады.

Су электр станциялары

Хадита ауданына кіргенде, су дөңгелегі суреті салынған муниципалитет табельдерін көру мүмкін. Бұл табельдер аймақтың тарихын еске түсіреді. Жергілікті тұрғындар Евфрат өзенінің жанында немесе маңындағы көне құрылыстардың Рим империясы кезінде салынған су дөңгелегінің бөлігі болғанын айтады. Олар жергілікті халықтың Римдегідей қарапайым су құбыры жүйесін құру үшін су дөңгелектерін салғанын мәлімдейді. Рим империясының әскері мен азаматтары Хадитада қоныстанған-қонбағаны әлі де даулы мәселе.

Ирак соғысы

Хадита бөгеті мен оны қоршаған аумақтар 2003 жылдың сәуірінде АҚШ әскерлері Иракқа басып кіру кезінде қорғалды. Бөгетке шабуыл жасау Хадитадан төмен ағыс бойындағы қалаларды су басуы мүмкін еді, сондай-ақ маңызды электр энергиясы көзін жоюы мүмкін еді. 2003 жылдың 16 шілдесінде Хадита қаласының әкімі Мұхаммед Найил Джурайфи және оның кіші ұлы Ахмед қаза тапты. 2004 жылы АҚШ әскерлері қаланың қауіпсіздігін жергілікті полиция күшіне тапсырды, ал көтерілісшілер ондаған полиция қызметкерін тұтқындап, футбол стадионында көпшіліктің алдында атып тастады. 2005 жылдың мамыр айында АҚШ әскерлері қаладағы көтерілісшілерге қарсы «Жаңа нарық» операциясын бастады. Бірақ қарсылық жалғасты. 2005 жылдың 1 тамызында қалада 6 АҚШ теңіз жаяу әскерінің снайпері қаза тапты (олар екі адамнан тұратын топтарда жұмыс істеді, әр топта қосымша теңізші қауіпсіздік үшін болды); 3 тамызда жол жиегіндегі бомба тағы 14 теңізші мен олардың аудармашысын өлтірді. 26 тамызда тағы бір ЖЭҚ шабуылында 7 теңізші қаза тауып, 12-сі жарақат алды. 2005 жылғы тамыздағы The Guardian басылымының хабарлауынша, қаланы көтерілісшілер бақылап, АҚШ әскерлері бірнеше айда бір рет ғана келіп тұрады. Әл-Каим сияқты, бұл қала да Талибан тәрізді үстемдікке көшті, онда шариғат заңы енгізіліп, батыс үлгісіндегі заттарға тыйым салынды және көтерілісшілер мемлекеттік қызметкерлердің жалақысын жинады. Бұл көтерілісшілердің үстемдігі 2006 жылға дейін жалғасты. 2005 жылдың қараша айында Хадита қаласының әкімі Емад Джавад Хамза болды.

2005 жылғы Хадита өлтірулері

2005 жылдың 19 қарашасында 24 ирак азаматы, оның ішінде 11 әйел мен бала, 3-ші батальон, 1-ші теңіз жаяу әскеріндегі 12 теңіз жаяу әскерінің қолынан қаза тапты. АҚШ әскері осы оқиғаны тергеп жатыр, бір капитан мен подполковник қызметтен шеттетілді (сол күні тағы бір капитан да қызметтен шеттетілді, бірақ бұл оқиға үшін емес). Кейбір деректерге сәйкес, бұл қаніпес сол күні ертең болған оқиғаға жауап ретінде жасалған. Сол күні АҚШ теңіз жаяу әскерінің қара сержанты Мигель Террасас Кило ротасының теңіз жаяу әскерлеріне жасалған жол жиегіндегі шабуылда қаза тапты. 2006 жылдың тамызында қаза болғандарды зерттеу комиссиясы теңіз жаяу әскерлерін айыптауға негіз бар екенін анықтады. Сол күні айыпталушы теңіз жаяу әскерлерінің бірі конгрессмен Джон П. Муртаны (демократ, Пенсильвания штаты) арнайы жамандау үшін сотқа шағымданды, себебі Мурта оқиғаны сипаттап, теңіз жаяу әскерлері бейбіт тұрғындарды "қанды қырғынмен" өлтірді деді. 2009 жылы федералды апелляциялық сот конгрессмен Джон Муртаны АҚШ теңіз жаяу әскерлерін ирак азаматтарын "қанды қырғынмен" өлтіргені үшін сотқа шақыруға болмайтыны туралы шешім шығарды. Сот Муртаның журналистерге берген сұхбатында заң шығарушы ретіндегі қызметін атқарғанын ескеріп, сотқа шақыруға құқығы жоқ деп шешті. 2008 жылдың 4 маусымында әскери сот АҚШ теңіз жаяу әскерін 2005 жылы Ирактағы Хадитада 24 азаматтың өлімін жасыруға қатысқаны үшін кінәсіз деп таныды, ал тағы бес теңіз жаяу әскеріне қатысты айыптар алынып тасталды. 27 жастағы лейтенант Эндрю Грейсонға "барлық айыптаулар бойынша кінәсіз" деген үкім шығарылды, деді 28 мамырда сот басталған Оңтүстік Калифорниядағы Камп Пендлтон әскери базасының өкілі. Грейсон жалған мәлімдеме жасағаны және теңіз жаяу әскері корпусынан алаяқтық жолмен шығуға тырысқаны үшін айыпталды. Оған әділетке кедергі келтіру туралы да айып тағылды, бірақ әскери судья 2008 жылдың 3 маусымында бұл айыптан бас тартты. Топ жетекшісі Фрэнк Вютерихке қарсы адам өлтіру айыптары кісі өлтіруге ауыстырылды. Вютерихтің ісі "60 минут" бағдарламасындағы сұхбатының жарияланбаған кадрларына прокуратураның қол жеткізуіне байланысты сот процесі кешіктірілуде. Оқиғаға қатысы бар жоғары ранкті офицер, подполковник Джеффри Чессаниге қызметтік міндеттерін орындамағаны және заңды бұйрықты бұзғаны үшін айып тағылды. 2008 жылдың 17 маусымында әскери судья полковник Стивен Фолсом генерал Джеймс Мэттистің Чессаниға қарсы айыптауды бекіткеніне, оқиғаны тергеген тергеушінің ықпалы тигеніне байланысты подполковник Джеффри Чессаниға қатысты барлық айыптауларды алып тастады. Бұл шешім қайта қарауға жатады, яғни прокуратура айыптауды қайтадан қоюға құқылы.

Қалпына келтіру және қайта құру

2006 жылдың соңында АҚШ стратегиясын өзгерту Хадита үштігінде тез нәтижелерге әкелді. АҚШ теңіз жаяу әскерлері және олардың ирактық және коалициялық одақтастары 2007 жылдың жазына қарай көтерілісшілерді көптеп ығыстырды. Хадита айтарлықтай қауіпсіз болды және 2008 жылдың жазында өзінің бір бөлігін қалпына келтірді. Бұл прогресс тамыз айында американдық Конгресс делегациясы қалаға келгенде, толы дүкендер мен достық адамдарды көргенде анық байқалды. Осы аласапыран тарихының нәтижесінде болашақты болжау қиын болды. Дегенмен, Ирактағы көпұлттық күштердің веб-сайтында айтылғандай, прогресс Аль-Маджид операциясы барысында Евфраттың батыс жағындағы Хадита және Хаклания қалаларының, ал шығысындағы Барваннаның айналасына үлкен қоршау салынғаннан кейін басталды. Теңіз жаяу әскерлері аумаққа кезегімен кіріп-шығып, көптеген адамдарды ұстады. 2007 жылға қарай Ирак полициясы нығайтылып, зорлық-зомбылық азайды. Бұрынғы жылдардан өзгеше, 2007 жылғы Рамазан айы Хадитада көтерілісшілердің шабуылдарызсыз өтті. Келесі бірнеше айда Евфрат өзені арқылы екі көпір қайта салынды, аурухана қайта ашылып, жаңа жабдықтармен жарақталды, аймақтың оңтүстігіндегі K3 мұнай зауыты қайта іске қосылды және өмір қалыпқа орала бастады. Сондай-ақ, АҚШ бастаған коалициялық күштердің көмегімен гидроэлектр стансасын жұмыс істеуін қамтамасыз ету және қуатын арттыру, коалициялық күштер мен Рамади және Аль-Асадта орналасқан провинциялық қайта құру тобының қаржылық және техникалық көмегімен жергілікті мұнай зауытын қайта ашу, Евфрат өзені арқылы екі бөгетті қайта құру, үлкен (және тиімді) полиция күшін ұйымдастыру, тұрақты жедел жәрдем қызметін құру, аурухананы жаңа жабдықтармен жарақтап, жұмыс істету, асфальт зауытын ашу, мектептерді жөндеуден өткізіп қайта ашу, жергілікті билік кеңселерін толықтыру, жергілікті нарықтарды кеңейту және жергілікті мәрмәр зауытын қайта құруды бастау жоспарлануда.

Климат

Хадитаның ыстық шөлді климаты бар (Кёппен климаттық жіктелімі BWh). Жаңбырдың көп бөлігі қыс айларында жауады. Хадитадағы орташа жылдық температура шамамен 6 градус жауын-шашын мөлшері түседі.