Кіріспе
Неміс каноны (1420/5 – 1495) Габриэль Биль (1420–1425 – 7 желтоқсан 1495) – неміс философы және Виндесхайм қауымының канондары, олар «Жалпы өмір» бауырластарының дін қызметкерлеріне сай келетін. Биль Шпейерде дүниеге келді және Тюбингенге жақын Эйнзиделде қайтыс болды. 1432 жылы ол дін қызметкеріне бекітіліп, Гейдельберг университетіне бакалавриат білімін алуға түсті. Ол академиялық жетістіктерге жетіп, үш жыл бойы өнер факультетінде оқытушы болып жұмыс істеді, содан кейін Эрфурт университетінде жоғары дәреже алуға көшті. Оның алғашқы оқуы қысқа болды, ол Кельн университетіне ауысқанға дейін ғана созылды. Ол онда да білімін аяқтамады және 1451 жылы бітіру үшін Эрфуртқа қайта оралды. Бұл екі университеттің оқу бағдарламалары мүлдем әртүрлі болды: Кельн Сент-Томас Аквинскийге және жалпы схоластикалық оқу бағдарламаларына баса назар бөлді, ал Эрфурт Уильям Окхэмді бағалады. Схоластикалық дәстүрге сүйенгендігімен және Уильям Окхэмнің номиналистік көзқарастарымен байланысты, ол көбінесе «виа модернаның шешен сөйлеушісі және виа антиква ойларын сараппен қолданушы» (Оберман, 11) деп есептеледі.
Gabriel Biel (; 1420 to 1425 – 7 December 1495) was a German scholastic philosopher and member of the Canons Regular of the Congregation of Windesheim, who were the clerical counterpart to the Brethren of the Common Life. Biel was born in Speyer and died in Einsiedel near Tübingen. In 1432 he was ordained to the priesthood and entered Heidelberg University to obtain a baccalaureate. He succeeded academically and became an instructor in the faculty of the arts for three years, until he pursued a higher degree at the University of Erfurt. His first stay was brief, lasting only until he transferred to the University of Cologne. He did not complete his degree there either, and would return to Erfurt in 1451 to finish. The curriculum at these two universities varied greatly, with Cologne stressing St. Thomas Aquinas and overall scholastic curricula heavily, and Erfurt emphasizing William of Ockham. Because of his reliance on the scholastic tradition, as well as William of Ockham's nominalist views, he is often credited as being an "articulate spokesman of the via moderna and a discerning user of the thought of via antiqua" (Oberman, 11).
Өмір
Бильдің оқуын Гейдельберг, Эрфурт және Кельнде жалғастырды. 1460-шы жылдардың басында ол Майнц соборында уағызшы болып қызмет етті, сонымен қатар ол собордың викарийі де болды. Майнц соборында жүргенде ол Адольф фон Нассауды қорғауға кірісіп, «Defensorium obediente apostolice» атты еңбегін жазды. Кейіннен ол Буцбахтағы канондардың басшысы болды және 1468 жылға дейін Рейнгаудағы бауырлар үйінде тұрды. Герцог Эберхард I оны Санкт-Марк қаласындағы жаңа Бауырлар үйінің алғашқы провосты болуға шақырды, онда ол тоғыз жыл қызмет етті. Майнцте Рейн өзенінің жоғарғы ағысында Бауырлардың бас жиналысын құру арқылы Бауырлар қозғалысын дамытуға және Бауырлар дінін сол жердегі мектептің оқу бағдарламасына енгізуге үлкен үлес қосты. 1479 жылы ол Урах канониясының провосты болып тағайындалды. Осы кезеңде Биль герцог Эберхардпен бірлесіп Тюбинген университетінің негізін қалады. 1484 жылы жаңа факультетте теологияның алғашқы профессоры болып тағайындалған ол өмірінің соңына дейін факультеттің ең танымал мүшесі болды, тіпті 1484 және 1489 жылдары ректорлық қызметін де атқарды. Ол сол жерде реалист Иоганн Гейнлиннің факультетке тағайындалуына қарсылық білдірді. Оқытушылық қызметін бастағанда алпыс жасқа жуық болса да, Бильдің профессор және жазушы ретіндегі еңбегі жас университет үшін зор құрметке ие болды. Оның еңбегі өзінің ұстазы Уильям Окхэмнің көзқарастарын жүйелі түрде дамытудан тұрады. Кейінгі жылдары ол «Сколастиканың соңғы өкілі» деп танылды. Ол Тюбингенге жақын Эйнзиделдегі жаңадан ашылған Браттар үйі – Санкт-Петерде зейнеткерлікке шықты және сол жерде қайтыс болды.
Шығармалары
Бильдің «Массаның каноны» атты алғашқы жарияланымы мәңгілік қызығушылық пен құндылыққа ие. Оның екінші және ең маңызды еңбегі – Питер Ломбардтың тұжырымдамаларына (Sentences) түсіндірме, ол алдағы Реформация кезінде Мартин Лютерге зор ықпал етті. Онда ол Уильям Окхемді өзінің ұстазы деп атайды, бірақ соңғы үш кітабында ол номиналист емес, скотист екенін көрсетеді. Матиас Шебен оны «номиналистердің ең жақсыларының бірі, айқын, дәл және басқаларына қарағанда шіркеуге адал» деп сипаттайды (Dogmatik, № 1073). Тарихшы Янсен оның теологиялық жүйені құрған, бірақ оны еретік деп айыптамаған санаулы номиналистердің бірі болғанын айтады (Geschichte des deutschen Volkes, I, 127, 15-ші басылым). Бильде тар көзқарас та, артық қиялдау да болған жоқ. Номиналист болғанымен, ол Конрад Сумменхарт басшылығымен Тюбингенде гүлдеген реализмге төзімділік танытты. Ол, Янсеннің сөздерін келтіре отырып, «бос болжамдардан және ақыл-ойымен ойын-сауықтан азат, нақты өмірдің сұрақтары мен қажеттіліктерімен айналысқан» (сол жерде), өз заманының әлеуметтік қозғалыстарына қызығушылық танытты және гуманистермен достық қарым-қатынас орнатты. Соңғылардың бірі Генрих Бебель оған «теологтардың монархы» деген атақ берді. Оның теологиялық жазбалары Трент соборының талқылауларына бірнеше рет енгізілді. Өзінің өмір сүрген кезеңі өтпелі болғандықтан, Биль екі зияткерлік дәуірдің ерекшеліктерін көрсетеді. Кейбірлердің пікірінше, ол Аристотельді Киелі кітаптан гөрі түсіндірген схоластик еді, ал басқалары оның еркін теологиялық оқытуды қорғағанын айтады. 1459 жылдың мамыр айында Дитер фон Изенбург Майнц архиепископы болып сайланғанымен, талап етілетін аннаттарды төлемегендіктен дау туды, сондықтан Адольф фон Нассау лауазымға ие болды. Дитер бүкіл Рим империясындағы паптыққа қарсы көзқарасты қолдап, қақтығысты күшейткенде, Биль де араласты. Ол Адольф үшін сөзсіз үгіт-насихат жүргізді және Майнцтен қашуға мәжбүр болды. Жасырын жерде жүргенде ол «Defensorium obediente apostolice» атты шіркеулік трактатты жазды, онда паптық биліктің (және шіркеу билігінің) шегі және осы мәселелердегі Киелі кітаптың рөлі туралы мәселелер қарастырылған. Онда ол Бернард Клервоның plenitudo potestatis ұстанымына ұқсас позицияны қабылдады. Шындығында, ол Рим папасының біріншілігі мен жоғары билігін мойындады, бірақ сол кездегі көптеген теологтар сияқты, жалпы кеңестердің басымдығын сақтады, кем дегенде, олар папаның отставкаға келуіне мәжбүрлей алатындай дәрежеде. Оның теологиялық еркіндігі кейбір қатал теологтардың көрсеткенінен артық емес еді. Бильдің схоластикалық және заманауи теологиялық көзқарастары арасындағы нәзік тепе-тәуелділікті сақтауға ұмтылуының нәтижесінде, «оның философиялық ойы тікелей жаңалық емес, бірақ синтетикалық сипатқа ие; оның жалпы танылған түсініктілігі көбінесе әртүрлі ұстанымдарды бір-бірімен салыстыру арқылы қол жеткізіледі» (Gracia, Орта ғасырлардағы философияға жолдас). Бильдің өз заманында даулы мәселелерге қатысты қорғаған пікірлерінің арасында мыналарға назар аудару керек: а) Барлық шіркеулік билік, тіпті епископтардың билігі де тікелей немесе аралық түрде пападан шығады. Адольф фон Нассаудың епископтық талаптарын қорғауы оған Папа Пий II-нің алғысын әкелді. б) Ақсау билігі діни шындықпен байланысты және тек мәселе, яғни, ақсауға тиіс адамдарды ғана, ординар мойындауы немесе ұстауы мүмкін. в) Шомылдыру рәсімінің қызметшісі сенімдегілердің, яғни шіркеудің, ниетіне сай әрекет етуден басқа нақты мақсат қоюы қажет емес. г) Мемлекет яһудилерді, басқа ұлттарды немесе олардың балаларын шомылдыру рәсімінен өтуге мәжбүрлемейді. д) және contractum trinius моральдық тұрғыдан заңды. Осы пікірлердің барлығы кейіннен басым теологиялық ілімге айналды. Бильдің басқа еңбектері: Sacri canonis Missae expositio resolutissima literalis et mystica (Бриксен, 1576); осы еңбектің қысқартылған нұсқасы, Epitome expositionis canonis Missae (Антверпен, 1565); Христиандық жылдың жексенбілері мен мерекелері туралы уағыздар (Бриксен, 1585), оба туралы зерттеу және папаның билігін қорғау; Collectorium sive epitome in magistri sententiarum libros IV (Бриксен, 1574); және Tractatus de potestate et utilitate monetarum.
Экономикалық ойлау
Биелдің ең прогрессивті көзқарастары саяси экономика саласында болды. Гюстав Шмоллермен бірге оны заманауи экономика студенттеріне таныстырған Вильгельм Рошер, Биелдің экономиканы меңгеруі оған ғана емес, алдыңғы буын ғалымдарының еңбектерін түсінуге, сонымен қатар олардан өзгеше жаңа идеялармен шығуға мүмкіндік берді деп мәлімдейді. (Сілтеме: Германиядағы ұлттық экономика тарихы, 21-бет және келесі беттер.) Биелдің пікірінше, тауардың әділ бағасы, ең алдымен, адамның қажеттіліктерімен, оның сиректігімен және оны өндірудегі қиындықтармен анықталады. Биелдің санаған факторлары нарықтық бағаны анықтайтын барлық жайттарды қамтиды және оның алдыңғылары берген сипаттамалардан толық әрі логикалық тұрғыдан дұрыс. (Сілтеме: Гарнье, Әділ баға идеясы, 77-бет.) Сол автордың пікірінше, саудагерлік кәсіпке қатысты Биел, Сент-Томасқа қарағанда көбірек прогрессивті, себебі ол бұл кәсіпке ешқандай жамандық таңбасын жатқызбайды, оны өзінен жақсы деп санайды және саудагер өз еңбегі, тәуекелдері мен шығындары үшін сыйақы алуға лайық деп есептейді. Биелдің осы мәселелерге қатысты пікірлері оның "Жарғыларға" түсіндірмесінің IV кітабында жазылған. Ол ақша тақырыбында жеке еңбек жазды, "Ein wahrhaft goldenes Buch" ("Шын алтын кітап"), онда ол князьдердің ақша құнын төмендетуін халықты адалсыздықпен қанау деп айыптайды. Сол еңбегінде ол орман, шалғын және су пайдалану құқығын шектеген, халыққа артық салық салған билеушілерді, сондай-ақ шаруалардың жеріне қол сұққан бай аңшыларды қатаң сынады.
Мұра
Бильдің Expositio Canonis Missae еңбегінде ол «Ақшаңнан соңғысын аласың» деген мақалдың бір түрін айтты: Pro tali numismate tales merces.
Шығармалары
Габриэль Биль, Sacri canonis Missae expositio resolutissima literalis et mystica, Бриксен, 1576 жыл. Габриэль Биль, Epitome expositionis canonis Missae, Антверпен, 1565 жыл. Габриэль Биль, Gabrielis Biel Canonis Misse Expositio, редакторлары Хайко Оберман және Уильям Дж. Куртенэй, Висбаден: Франц Штайнер, 1965-1967 жылдар. Габриэль Биль, Sermones, Бриксен, 1585 жыл. Габриэль Биль, Collectorium sive epitome in magistri sententiarum libros IV, Бриксен, 1574 жыл. Габриэль Биль, Tractatvs varii atqve vtilis de monetis, carvmqve mvtatione ac falsitate in gratiam studiosorum ac practicorum collecti, Кельн: Теодор Баумиус, 1574 жыл. Габриэль Биль, Ақшаның күші мен пайдалылығы туралы трактат, Роберт Белл Берк аударған, Филадельфия: Пенсильвания университетінің баспасы және Лондон: Оксфорд университетінің баспасы, 1930 жыл. Габриэль Биль, Defensorium Obedientiae Apostolicae et Alia Documenta, редакторлары және аудармашылары Хайко Оберман, Дэниел Е. Зерфосс және Уильям Дж. Куртенэй, Кембридж, Массачусетс: Гарвард университетінің баспаханасының Белкнап баспасы, 1968 жыл.