Кіріспе

Жыныстық теңдіктің конституциялық қорғалуы

Канаданың Құқықтар және бостандықтар хартиясының 28-бабы – Канада Конституциясының бір бөлігі. Ол құқық емес, аталған Хартиядағы құқықтарды түсіндіруге бағытталған нұсқаулық. Атап айтқанда, 28-баб жыныстық теңдік мәселелерін қамтиды және Америка Құрама Штаттарында ұсынылған Тең Құқықтар Түзетуінің үлгісімен жасалған.

Интерпретация

28-бап ерлер мен әйелдердің теңдігін жарияламайды, сондықтан ол құқық емес – осыны 15-бап қамтамасыз етеді. Керісінше, 28-бап Хартияда тізілген құқықтарға ерлер мен әйелдердің тең дәрежеде ие болуын қамтамасыз етеді. 28-бап әйелдер үшін тиімдірек болуы мүмкін, себебі 33-баптың ережелеріне қарамастан, әйелдердің 15-бап бойынша алған құқықтарын жоюға болады, бірақ 28-баптың жұмыс істеуіне кедергі келтіруге болмайды. Конституциялық құқық сарапашысы Питер Хог 28-баптың басқа Хартия ережелеріне қарамастан жұмыс істеуі тиіс екенін ескере отырып, оны 1-бап шектеуге болмайды деп болжады. Дегенмен, Блейни Онтарио хоккей қауымдастығы және басқалар. (1986) сот шешімінде 28-баптың белгілі бір шектеулері болуы керек екені айтылды, әйтпесе ол "қоғамдық әдептілікке" және әйелдерге көмек көрсетуге бағытталған шараларға қауіп тудыруы мүмкін. Канаданың түпкілікті халық әйелдер қауымдастығы (1994) Канададағы сот 28-бап Хартияның 2-бабын (сөз бостандығы) күшейте алатыны туралы ұсынылған аргументті қарастырып, қабылдамады. Осыған сәйкес, әйелдер мүддесі тобы конституциялық келіссөздерде басқа түпкілікті халық мүддесі тобы сияқты бірдей мүмкіндіктерге ие болуы мүмкін еді, себебі басқа топтар өздерінің мәселелерін талқылау үшін үкіметтен қаржы алған. Сот конституциялық келіссөздердегі мәселелерді талқылау сөз бостандығына жататынын мойындады, бірақ түпкілікті халық әйелдерінің құқықтары басқа топтарға қарағанда шектеулі екенін көрсететін ешқандай дәлел табылмады, себебі артықшылықты топтар түпкілікті халық ерлер мен әйелдерін бірдей ұсынуы керек.

Альтернативті түсіндірмелер

28-баптың дәстүрлі консервативті түсіндірілуі феминистерді көңілсіздікке түсірді. Канадалық Әйелдер мәртебесі жөніндегі консультативтік кеңес атап өткендей, 28-бапты Хартияға енгізуді қолдаған феминистердің көпшілігі оның тек сөздерін ғана емес, сонымен қатар "әйелдердің талаптарын жақсырақ түсінуге мүмкіндік беретін әлеуметтік және тарихи контекстті қамтамасыз етеді" деп үміттенген. Ол Хартияны қолданумен шұғылданатын судьяларға әйелдердің "адамдар ретінде мойындалғанын" және некеде үлкен теңдікке қол жеткізгенін еске салмақ үшін қалыптастырылған еді. Бұл өз кезегінде 15-баптағы әйелдердің құқықтарын күшейтуге көмектесер деп үміттенілді, себебі феминистер Хартияға дейінгі әйелдер құқықтарына қатысты сот шешімдерінен кейін мұндай қажеттілік туындады. Шындығында, Британдық Колумбия апелляциялық сотындағы R. v. Red Hot Video (1985) ісіндегі кейбір судьялар 28-бапқа сілтеме жасап, әлдегі сексистік әдепсіздікке қарсы заңдарды қолдауға болатынын айтты; 28-бап әдепсіздікке қарсы заңдарды қолдайтын 1-баптың тестілеуінде маңызды рөл атқара алатын еді. Алайда, бұл ойлардың кейіннен ықпалы шамалы болды.

Түпкүлгіліктердің құқықтары

28-бапта аборигендер мен келісімшарт құқықтары абориген ерлер мен әйелдерге тең кепілдік берілуі мүмкін деген пікір айтылған. Бір жағынан, 28-бап Хартияда кепілдендірілген құқықтарды ғана ерлер мен әйелдерге теңдей түрде қамтамасыз етеді деп қарастыруға болады. Бұл жағдайда 28-бап аборигендердің құқықтарына қолданылмайды, өйткені аборигендердің құқықтары 1982 жылғы Конституциялық актінің 35-бабымен қорғалады, ал Хартиямен емес (Хартия Конституциялық актінің 1-34 баптарын құрайды). Дегенмен, Хартия аборигендердің құқықтарына кепілдік бермесе де, 25-бапта аборигендердің құқықтары туралы сөз қозғалған. 28-баптың мәтінінде "Хартия кепілдік берген құқықтар мен бостандықтар" емес, "Хартияда айтылған құқықтар мен бостандықтар" деп көрсетілген. Аборигендердің құқықтары 25-бапта айтылғандықтан, 28-бап қолданылуы мүмкін. 25-бапта аборигендердің құқықтары Хартиямен шектелмеуі керек делінгенмен, 28-баптың басындағы "Бұл Хартиядағы ешнәрсеге қарамастан" деген сөздер бұл ережені күштен шығаруы мүмкін. 1983 жылы 35-бапқа 28-бапқа ұқсас ереже қосу үшін түзетулер енгізілді. Онда "Бұл Актінің басқа ережелеріне қарамастан, (1) тармақшада көрсетілген аборигендер мен келісімшарт құқықтары ерлер мен әйелдерге тең кепілдік беріледі" делінген. Осылайша, дәйектілік үшін 28-бап 25-бапқа қолданылуы тиімді, себебі жыныстық теңдік тұрғысынан қарағанда бұл түсіндіру 35-бапқа тікелей қатысты.

Тарих

Феминистік ұйымдар мен Әйелдер мәртебесі жөніндегі консультативтік кеңестің Ұлттық Хартияға гендерлік теңдікті көбірек енгізуге жасаған алғашқы тырабына Оттава тарапынан қарсылық көрсетілді, нәтижесінде "Шателлейн" журналының редакторы Дорис Андерсон келіссөздерден бас тартты. 1981 жылдың ақпан және наурыз айларында 1300 әйел Хартияда гендерлік теңдікке қосымша кепілдік беру талабымен Оттаваға митингке келді. 28-баптың мазмұны алғаш рет 1981 жылдың сәуір айындағы Хартия жобасында пайда болды, бірақ қараша айында Саскачеван премьер-министрі Аллан Блейкениді ынау үшін оны жұмсартуға тура келді. 33-бап енді 28-бапты шектеуге мүмкіндік берді, себебі Блейкени бұл бап сайланған органдардың дәстүрлі үстемдігіне қауіп төндіреді деп мәлімдеді. Хартия келіссөздері кезінде Канаданың Бас прокуроры болған Жан Кретьен өз естеліктерінде бұл жұмсартудың аса мәнді емес екенін айтты, өйткені ол әйелдердің наразылығы Саскачеванды бұл мәселені қалдыруға көндіретініне сенді. Осылай да болды; Блейкенидің бұл қадамына қарсы ең белсенді наразылық білдіргендердің бірі – Андерсон болды.