Кіріспе

Гранадада Кастилияға қарсы морисколар көтерілісі

Альпуджарралардың екінші көтерілісі (ثورة البشرات الثانية; 1568–1571), кейде Альпуджарра соғысы немесе Морисколар көтерілісі деп аталады, Гранада қаласының солтүстік-шығысында орналасқан таулы Альпуджарра аймағында және Гранада Альтиплано аймағында Кастилия тәжіне қарсы болған екінші көтеріліс еді. Көтерілісшілер – морисколар, яғни Кастилия билігі астындағы мұсылмандар – мудехарлардың (Mudejares) номиналды католик ұрпақтары. 1250 жылға қарай Испанияны католик күштерінің қайта басып алуы нәтижесінде Испанияның оңтүстігінде тек Гранада әмірлігі қалды. 1492 жылы Гранада қаласы Кастилияның Изабелла I және Арагонның Фердинанд II католик монархтарына бағынды. Капитуляция шарттарына сәйкес, мұсылман көпшілігі тұратын аймақ христиан билігіне көшті. Алайда, қала тұрғындары 1499 жылы христиан билігіне қарсы көтеріліс жасады, оған таулы ауылдар да қосылды. Бұл көтеріліс 1501 жылға дейін басып тасталды. Христиан билігінде болған мұсылмандар (сол кезде мудехарлар деп аталған) христиан дінін қабылдауға міндеттелді, осылайша номиналды католиктерден құралған «морисколар» қалыптасты. Жаңа «морисколардың» арасындағы наразылық 1568 жылдың желтоқсанында басталып, 1571 жылдың наурызына дейін жалғасқан, Абен Хумейя есімді мориско басшысы басқарған екінші көтеріліске әкелді. Бұл қақтығыс негізінен Гранада қаласы мен Жерорта теңізі жағалауы арасындағы Сьерра-Невада тауларының оңтүстік беткейлеріндегі таулы Альпуджарра аймағында болды және көбінесе Альпуджарра соғысы деп аталады. 1568 жылы Осман империясы оларды азат етуге келген деген қауесет тарағанда, Гранада маңындағы мұсылмандар «христиандық билік аяқталады деп сеніп, ашуға берілді. Елді мекендердегі дін қызметкерлеріне шабуыл жасалды, олар мүкіс етілді немесе өлтірілді; кейбіреулері тірідей өртелді; біреуін шошқаның ішіне тігіп, шалынып-шалынып жеді; әдемі христиан қыздары зорланды, ал кейбіреулерін Марокко және Алжирдің билеушілерінің гаремдеріне жіберді».

Көтерілістен кейін мориско халқының көп бөлігі Гранада Корольдігінен қуылды және Кастилия Корольдігінің (қазіргі Кастилия, Эстремадура және Андалусия) аумағында таратылды. Бұл Гранададағы көптеген шағын елді мекендерді бос қалдырды, оларды қайта толықтыру үшін елдің басқа аймақтарынан католик қоныс аударушылар әкелінді.

Гранаданың құлауы және 1499-1501 жылғы мұсылман көтерілістері

Гранада патшалығы Испаниядағы мұсылмандық билікке бағынған соңғы мемлекет болды. Ұзақ қоршаудан кейін 1492 жылы Гранада қаласы католик монархтары Фердинанд пен Изабелланың қолдарына түсті. Гранада шартының талаптарына сәйкес, мұсылман халқына бастапқыда төзімділік көрсетілді: оларға өз үйлерінде қалуға, өз заңдары бойынша сотталуға және христиан дініне өтуге міндетті болмады. Дегенмен, оларға дін аудару үшін қысым көрсетілді, және наразылық 1499 жылы Гранада қаласында көтеріліске әкелді, ол тез басылды, ал келесі жылы Сьерра-Неваданың төменгі жағындағы Альпухарра таулы ауылдарында тағы екі ірі көтеріліс болды. Фердинанд өзі әскерді сол аймаққа жетектеп келді. Патшалықтың батыс бөлігінде де көтерілістер орын алды. Католик күштерінің жазалау шаралары қатал болды, ең зорлықты оқиға Лаужар-де-Андаракс қаласында болды, онда екі жүз мұсылман жергілікті мешітте өртеліп өлтірілді. Бұл көтеріліс католиктерге мұсылмандар Гранада шартының талаптарын бұзды деген айыптауға мүмкіндік берді, осылайша шарт күшін жойды. Аймақ бойынша мұсылмандар христиан дініне өтуге немесе жер аударылуға мәжбүр болды. Көпшілігі дін аударып, «морискилер» немесе «жаңа христиандар» деп аталды, бірақ олардың көпшілігі андalusлық араб тілінде сөйлеп, морискілік салтын сақтады.

Екінші көтерілістің себептері

1526 жылы Карл V (Испанияның Карл I) дінге қарсы заңдарды (мысалы, «Жаңа христиандардың» мұсылмандық амалдары) қатаң түрде орындау туралы жарлық шығарды; басқа шектеулермен қатар, араб тілін қолдануға және мавр киімін киюге тыйым салды. Морисколар 80 000 дукадо төлеп, осы жарлықты қырық жылға тоқтата алды. Енді барлық қалған мордвалар ресми түрде христиан (морисколар) болғандықтан, мешіттерді бұзуға немесе шіркеулерге айналдыруға болады. Христиан дінін түсіндіруге ешқандай күш салынбады, шындығында дін қызметкерлерінің көпшілігі мұны істеуге білімі жетпеді. Алайда, морисколардың жексенбілік құлшылыққа қатыспағаны үшін жазаланды. Олар латын тілінде «Пәтершаның дұғасын», «Аве Марияны», «Кредоны» және «Он қағиданы» жаттауға міндетті болды. Балаларды міндетті түрде крещениеден өткізіп, неке христиандық рәсімдер бойынша болуы керек еді. Бұл жағдайдан қақтығыс туды. Гранада архиепископы морисколар өздерінің әдет-ғұрыптары мен дәстүрлерін сақтап, ешқашан нағыз христиан бола алмайды деп сенді және 1565 жылы Гранада патшалығының епископтарының синодын шақырды. Олар ықпалдастыру саясатын қысым көрсету саясатымен алмастыруға және 1526 жылғы шараларды қайта қолдануға келісті. Бұл морисколардың ерекше тіліне, киіміне, халыққа арналған моншаларға, діни рәсімдеріне және т.б. тыйым салуды білдірді. Сонымен қатар, морисколар тұратын әрбір жерде кемінде он екі «Ескі христиан» (яғни, дінге кіргендер емес) орналастырылуы керек еді. Морисколардың үйлері жұма, сенбі және мереке күндері Құранның амалдарын орындамайтынын тексеру үшін тексерілуі керек еді. Үй шаруасының басшылары жақсы үлгі көрсетіп отырғанын қадағалау керек еді. Олардың ұлдарын христиандық әдет-ғұрыптарды үйрену үшін және өздерінің тегін ұмыту үшін Ескі Кастилияға, ата-аналарының есебінен жіберу керек еді. 1556 жылы король болған Филипп II келісім берді: нәтижесінде 1567 жылдың 1 қаңтарында «Прагматика» жарияланды. Морисколар 1526 жылғыдай оны тоқтату туралы келіссөздер жүргізуге тырысты, бірақ бұл король келіспеді. Морисколардың басшысы Франсиско Нунес Мулей морисколарға жасалған зұлымдыққа наразылық білдіріп, былай деді: «Біздің жағдайымыз күннен күнге нашарлап барады, бізді барлық жағынан қорлайды; және мұны судьялар мен шенеуніктер жасайды. Египет, Сирия, Мальта және басқа жерлерде біз сияқты арабша сөйлейтін, оқитын және жазатын адамдар бар. Олар да біз сияқты христиандар». Америкалық тарихшы Генри Чарльз Ли былай деп жазды: «Морисколар жол айырына келді; олардың баламасы мойынсұну немесе көтеріліс болды». Олардың шағымдарының сәтсіздігі анық болған соң, Гранададағы морисколар көтеріліс дайындауды бастады, құпия жиналыстарды мавр ауданы Альбайсинде өткізді. Биліктер, құлық жасауы мүмкін деп күдіктенген морисколарды тұтқындады. Олар морисколарды Патшалықтан шығарып, оларды «Ескі христиандармен» (яғни, жақында дінге кіргендер емес) алмастыруды жоспарлады. Бір жылдық нәтижесіз келіссөздерден кейін, 1568 жылы морисколардың басшылары қарулы көтеріліс жасауға шешім қабылдады.

1568-71 жылғы көтеріліс (Альпужарра соғысы)

1567 жылдың 1 қаңтарында «Прагматика» жарияланғаннан кейінгі айларда морискилер көтеріліске дайындала бастады. Қару-жарақ, ұн, май және басқа да азық-түлік алты жылға жететін, қол жетімсіз және қауіпсіз үңгірлерде сақталды. Алпыжаррадан шыққан, соның ішінде басшылары, Албаисиндегі жеке үйлерде кездесіп, содан бұйрықтар беріп отырды. 1568 жылдың 17 қыркүйегінде өткен мәжілісте көтеріліс басшылығына басшы сайлау ұсынылды. Көтеріліс Рождество қарсаңында Лекрин аңғарындағы Безнар ауылында басталды, онда Эрнандо де Кордоба и Валор патша деп жарияланды: оны Гранада патшаларының ежелгі дәстүрімен салтанатты түрде қызғылт түсті киімге орады, көптеген бай морискилер қара киім киіп қатысты. Ол Кордоба халифаларының – Омейя әулетінен тарағандықтан таңдалды, сондықтан ол мавр есімін – Абен Хумейя (немесе «Омейя») алды. Алпыжаррадағы Оргава, Покейра, Джувилес және басқа мориски ауылдарының тахаларында (аумақтарында) көптеген басқа да ошақтар пайда болды. Көтерілісшілердің алғашқы әрекеті Гранада қаласында болды: оны Абен Хумейяның «үлкен визирі» Фаракс Абен Фаракс басқарды, ол сол түні, 24-25 желтоқсан күні Альбайсинге (мавр кварталына) монифийлер тобымен бірге кірді. Оның мақсаты мориски тұрғындарын көтеріліске қосылуға көндіру еді, бірақ ол аз ғана жетістікке жетті – оған небары бірнеше жүз адам ғана ерді. Астанадағы бұл сәтсіздік Гранада Корольдігіндегі науқан барысына шешуші әсер етті. Көтеріліс фанатикалық сипатқа ие болды, дін қызметкерлері мен сакристандарды азаптап өлтіру, шіркеулерді қирату және ұстамауға алу орын алды. Монифийлердің тобы мұнда үлкен рөл атқарды.

Бірінші кезең

Испаниялық науқанды Альпухарраның батысында Маркиз де Мондежар, ал шығысында Маркиз де Лос Велес басқарды. 1569 жылдың қаңтар айында Гранададан келген Мондежар тез арада сәттілікке жетті, бұл жер қорғаушыларға тиімді болуға тиіс еді. Ол алғашқы табиғи кедергі – маврлар жартылай қиратқан Таблатедегі көпірді – еңсерді және мұнарада тұтқындалған христиандарды құтқару үшін Оргиваға уақтылы жетті. Бірінші маңызды шайқас Оргиваның шығысындағы өзен аңғарында болды, онда маврлар жеңілді. Алдын ала жасақ содан кейін тар шатқалдан өтіп, тік тау беткейіне көтеріліп, Покейра аңғарындағы Бубион ауылына жетті. Абен Хумейя штаб-пәтерін орнатқан және маврлар жабдықтары мен құндылықтарын сақтаған жер осы ауыл еді. Көп ұзамай, Маркиз бен оның әскерінің көп бөлігі оларға қосылды, бірақ қауіпсіз, бірақ ұзақ жолмен келді. Келесі бірнеше күнде әскер тауларды кесіп өтіп, Португос пен Питреске шабуыл жасады, сондай-ақ шіркеулердегі христиан тұтқындарын босатып алды. Осыдан кейін шығысқа қарайғы ауылдарға жол ашылды. Америкалық тарихшы Генри Чарльз Ли Мондежардың «қысқа, бірақ керемет науқаны» туралы жазды. «Қатты қар мен суыққа төтеп беріп, көтерілуге тиіс емес таулармен шайқасқан ол жауға демалыс бермей, әрбір мүмкіндікті пайдаланды. Морисколар тез арада жігерсіздікке ұшырап, бағыну шарттарын іздеді. Әбен Хумейя күндіз үңгірлерде, ал түнде кепілдік хаттары бар үйлерде жасырынып жүрді». Шындығында, Португоста морей басшыларының кейбіреуі Мондежармен бағыну шарттарын келісуге тырысты, ол король Филиппен араласатынын, бірақ көтерілісшілердің жазалануы жалғасатынын айтты. Егер ол корольге есеп берген болса, бұл оған пайда әкелмеді, өйткені бұл оған қарсы шамадан тыс мейірімділік туралы айыптауларды күшейтті. Шын мәнінде, христиандық науқан екі қолбасшының арасындағы ұзақ жылдардан бері созылып келе жатқан антагонизммен қиындыққа тап болды, оны Гранададағы канцелярия қоздырды, ол бірнеше рет король Филипке Мондежар туралы шағымдар жіберді. Келесі науқан әскерлердің шектен шығуымен ерекшеленді: бұл тәртіпті әскер емес, көбінесе жаттығудан өтпеген еріктілерден тұратын, жалақы алмайтын, бірақ жинаған олжаларына үміттене білетін әскер еді. Хроник Перес де Хита олардың жартысы «морисколардың ауылдарын тонау, тонау және жоюға құштар әлемдегі ең жаман қарақшылар» болғанын жазды. Морисколар «Ескі христиандарға» көптеген кек қайтарды. Кейбір дін қызметкерлерін тірідей терісінен жұлып, мессаға қатыспағандарға, беттерін жаппаған әйелдерге және жалпы ескі рәсімдерін жалғастырғандарға қатысты қатаңдықтарын еске салды. Олар шіркеулерді өртеп, тонады, сондай-ақ дін қызметкерлерінің және жалпы христиандардың үйлерін тонады. Екі тарап та тұтқындардың көп бөлігін құл ретінде сатты. Морисколар христиандарды Солтүстік Африкадан келген саудагерлерге қару-жараққа айырбастады. Ал христиан сарбаздарының тұтқындары, әсіресе әйелдер, соғыс олжасы ретінде қарастырылды және олар өздері үшін олжаны сақтауға құқылы болды, өйткені король әдеттегі кірістің бесінші бөлігінен бас тартты. Басшылар мен офицерлер де тұтқындарды, соның ішінде балаларды өздеріне алды. Корольдің құлдарды сатудан пайдасы болды, мысалы, Гранададағы базарда корольдің пайдасына сатылған Жувилестен келген көптеген маврлар.

Екінші кезең

Бұл 1569 жылдың наурызынан 1570 жылдың қаңтарына дейін созылды. Енді бастама Мориско көтерілісшілерінде болды, олар жазық жердегі және басқа да елді мекендердегі халықтың қосылуы арқасында қолдауға ие болды. Осылайша, олардың саны 1569 жылы 4000-нан 1570 жылы 25000-ға дейін өсті, оның ішінде берберлер мен түріктер де болды. Олардың тактикасы – қарсыластарын тықсыру, ашық алаңдағы шайқастардан қашу, таулы аймақтың қиын-қыстау жерлерін жақсы білуге және батыл шабуылдар жасауға мүмкіндік беретін биік белестерді басып алу болды. Испания теңіз күштері әскерге күш түсу үшін және Гранада жағалауын Солтүстік Африкадан келген Осман күштерінен қорғау үшін шақырылды.

Үшінші кезең

Бұл 1570 жылы Филипп патша Мондежар маркизін қызметінен босатып, оның орнына өзінің жарты ағасы, Австрияның Дон Жоанын бас қолбасшы етіп тағайындағаннан кейін, ал Лос-Велес маркизін патшалықтың шығыс бөлігіндегі әрекеттерді жалғастыруға жібергеннен бастау алды. Леа Велезді "амбициялы, мақтаншыл және өз пікірінде кететін" деп сипаттайды. Ол соғысқа араласып, оны әрқашан дұрыс басқара алмады, бірақ патшаның сүйіктісі болғандықтан, ол оны тұрақты түрде қолдады. Дон Жоаның қадір-қасиетіне лайық күш беру және барлық қарсылықты жылдам басып тастау үшін үлкен дайындықтар жасалды. Қалалар мен қалалар өз квоталарын беруге шақырылды, ал Римдегі испан елшісіне итальяндық галереяларды Испанияға әкелуге, жағалауды қорғауға және Африкадан келген көмекті тоқтатуға, сондай-ақ Неапольдің терциосын (шамамен үш мың жауынгерден тұратын батальон) жеткізуге бұйрық берілді. Бұл – әскери дайындығы мен ұйымы жоқ, қару-жарағы жеткіліксіз тау халқының көтерілісіне қарсы күрес үшін жасалған үлкен жұмылдыру. Бірақ Филипп патша шетелдегі мәселелерге алаңдап, осы мәселені өз үйінің алдында шешуге тиіс екенін сезінді. Осман флоты испан жағалауларына шабуыл жасап, 1558 жылы Балеар аралдарын басып алды. Испанияның Нидерландтарында кальвинист көшбасшыларының уағыздауы 1566 жылы көтерілістерге, ал 1568 жылы ашық соғысқа әкелді: Филипп өзінің ауласында проблемалардың туындауын қаламады. Сонымен қатар, Еуропадағы басқа католик көшбасшылары сияқты, ол да "ересінің" барлық түрлерін жоюға бейілді болды – және морискілер бұл кезде ресми түрде еретиктер деп жарияланды. Дон Жоан 1569 жылдың сәуір айында Гранадаға келді. Леаның есебіне оралып келейік: "Қарсы пікірлер ұзақ талқылауларға әкелді, бірақ ештеңе істелмеді; науқан күйреп кетті; Мондежардың кетуінен үмітсіз қалған морискілер өздерінің кепілдіктерін қайтарып, адалдық сертін жоққа шығарды, соның ізімен бұрынғыда адал болған көптеген жерлер де кетіп қалды. Гранада дерлік қоршауға алынды, өйткені морискілер Вега жазығын қала қақпаларына дейін қарақшылықпен тоналды. Көтеріліс, бұрын Альпухаррас және Сьерра-Невадамен шектелген, бір жағынан Альмерия тауына, екінші жағынан Малага тауына тарады. Барлық жер өртеніп, Испанияның күші өртті сөндіруге жеткіліксіз болып көрінді". Альбуньюэласқа шабуыл жасаған испан әскерлері қашып кетпеген ер адамдардың барлығын өлтіріп, 1500 әйел мен баланы құл ретінде сарбаздарға бөліп берді. Сол жылдың қазан айында патша "от пен қан соғысын" (una guerra a fuego y a sangre) жариялады – енді тек көтерілісті жазалау мәселесі емес. Ол сондай-ақ сарбаздарға құлдар, мал немесе мүлік сияқты тапқан кез келген олжаны алуға толық еркіндік берді (campo franco). 1570 жылдың қаңтарында Дон Жоан 12 000 адамнан тұратын күшпен жаңа науқанын бастады; Сесса герцогы басқарған басқа жасақта 8000 жаяу және 350 атты әскер болды. 1570 жылдың сәуір айында Питрес-Покейра аймағында қайтадан шайқастар болды. Науқан жалғасқанда және ауылдар басып алынғанда, католик әскерлері дезертирлік салдарынан көп азайды. 10 ақпанда екі айлық қоршаудан кейін Дон Жоан Галераны басып алып, оны қиратуға бұйрық берді; наурыз айында ол Серонды алды; ал сәуірдің соңында Альпухарраға беттеп, штабын Падулесте орнатты. Онда оған Сесса герцогының басқаруындағы екінші әскер қосылды, ол ақпан айында Гранададан шығып, Альпухарраны батыстан шығысқа қарай кесіп өтті. Сонымен қатар, үшінші әскер Антекерадан наурыз айының басында көтерілістің тағы бір ошағы болған Бентомиз тауына жету үшін келді.

Төртінші кезең

Бұл 1570 жылдың сәуірінен 1571 жылдың көктеміне дейін жалғасты. Католик әскерлері жаяу және атты әскермен күшейтілді. Дон Джон және Сесса герцогы басшылығымен олар жаңа науқанға кірісіп, Альпухарраны басып алды, үйлер мен егістіктерді қиратты, ер адамдарды өлтірді, ал әйелдерді, балаларды және қарттарды тұтқынға алды. "Испания он екі ай бұрын Мондежар бірнеше мың адаммен атқарған істі іске асыру үшін барлық күшін жұмылдырып, зор әскер жинады". Мамыр айында король Абен Абу ақыры капитуляция шарттарын қабылдады, оған сәйкес, өздерін тапсырып, қаруларын бергендердің өмірі сақталды. Бірақ бірнеше берберлер үлкен күштердің жолында екендігі туралы хабар таратқанда, Абен Абу күресуді жалғастыруға шешім қабылдады. Бұл оқиғалар туралы әртүрлі мәліметтер бар: кейбіреулер Алжирден қару-жарақ, оқ-дәрі және азық-түлік әкелген үш галера Абен Абуның капитуляцияға дайындалып жатқанын естіп, кері қайтқан деседі. Дегенмен, бұл қалай болса да, көтерілісшілерге ешқандай көмек келмеді, ал католиктерге жаңадан соғыс бастауға мүмкіндік туды: "1570 жылдың қыркүйегінде таулар екі жағынан бірдей қатыгездікпен шабуылға ұшырады, барлық егістіктер жойылды, ер адамдар өлтірілді, ал әйелдер мен балалар мыңдаған санда құл ретінде әкелінді. Аз ғана тұтқындар атылып тасталды немесе галераларға жіберілді". Корольдік әскерлердің осы шабуылы морисктердің арасында, соғысты жалғастыруды қалағандар мен капитуляция шарттарын іздеуді жақтағандар арасында жарылыс тудырды. Мамыр айында Андаракс қаласында өткен кеңестен кейін көптеген көтерілісшілер Солтүстік Африкаға қашып кетті. Одан кейін, капитуляцияны жақтағандардың басшысы Эрнандо Эль Хабаки Абен Абудың бұйрығымен өлімге кесілді. 1570 жылдың қазан айынан бастап көптеген морисктер капитуляцияға берілсе де, бірнеше мың адам соғысуын жалғастырды. Олардың көпшілігі үңгірлерге тығылды, бірақ христиан әскерлері кіреберісте от жаққаннан кейін көптеген адамдар тұншығып қалды. 1571 жылы Австрияның Иоанны Альпухаррадағы көтерілісті толыққанды басуға қол жеткізді. Соңғы көтерілісшілер Джувильс бекінісін жоғалтқаннан кейін үңгірлерінде қаза тапты: олардың арасында Абен Абу болды, ол өз ізбасарларының бірімен Берчулес маңындағы үңгірде пышақталды. Осыдан кейін қарсылық толыққанды түрде тоқтатылды. Диего Хуртадо де Мендоса – сол кездегі испандықтардың ең оқымыстыларының бірі – ащы пікір білдірді: "Біз күн сайын жауларымызбен салқын немесе ыстық ауа райында, аш, оқ-дәрі жетіспей, жарақаттану мен өлімге ұшырап күрестік, оларға қарсы тұруға мүмкіндік алғанға дейін: соғысқа дайын тайпа, жақсы қаруланған және оларға қолайлы жерге сенімді. Ақырында олар үйлерінен және мүлкінен қуылды; ерлер мен әйелдер бірге тізбектелді; тұтқынға алынған балалар ең жоғары бағаға сатылды немесе алыс жерлерге әкетілді. Бұл жеңіс күмәнді болды, оның салдары соншалық, Құдай жазалауды қалағандар біздің өзіміз бе, әлде жау ма екеніне күмән келтіруге болады".

Көтерілістің ауқымы

Көтеріліс басталған кезде Гранада Корольдігінде шамамен 150 000 адам тұрды, олардың көп бөлігі морисктер еді. Көтерілісшілердің нақты саны белгісіз, бірақ Мадрид сарайындағы Франция және Генуя Республикасының елшілері 1569 жылдың қаңтарында 4000 көтерілісші, ал 1570 жылдың көктемінде 25 000 адам болғанын бағалады, олардың шамамен 4000-ы Солтүстік Африкадан келген түріктер немесе берберлер еді, олар көтеріліске қолдау көрсету үшін келген. Ал, патша әскері бастапқыда 2000 жаяу әскер мен 200 атты әскерден тұрды, олар Маркес де Мондехардың басқаруында болды. Дон Жуан басқаруды қолға алғанда олардың саны едәуір артты: Галера қоршауында оның 12 000 адамы болды, ал Сесса герцогы сол кезде 8000 мен 10 000 адамға басшылық етті. Алпухаррада басталған көтеріліс жазықтарға және Корольдіктің шетіндегі басқа таулы аймақтарға тарады. Фригильянаның үстіндегі (Аксаркия) жотасында (пењон) ерекше қырқыс шайқас болды, онда барлық жақтан морисктердің бүкіл отбасылары жиналды: қоршау 1569 жылдың маусымынан қыркүйекке дейін созылды, содан кейін теңіз арқылы испандық күштер жеткізілді. Қалаларда, оның ішінде астанада, Альмерияда, Малагада, Гуадиксте, Базада және Мотрильде тұратын морисктер және олардың айналасындағы аудандар көтеріліске қатыспады, бірақ олар оған көңіл білдірді. Қалалардың мұндай ерекше көзқарасын «Ескі христиандардың» көп болуымен және морисктердің осы қауымдастықтарға жақсы бейімделуімен түсіндіруге болады. Ал, Алпухарра және басқа да аймақтарда көтеріліс күш алды, ал кейбір ауылдарда «Ескі христиан» тек дін қызметкері ғана болды.

Тарату және қоныс аудару

Көтеріліс басылғаннан кейін морисколардың көп бөлігі бұрынғы Гранада патшалығынан қуылды. Біріншіде оларды жинап, шіркеулерде ұстады, содан кейін қатал қыс жағдайында, азық-түлік жетіспей, әскерлердің сүйемелдеуімен жаяу топ-топ болып алып кетті; жолда көптеген адам қайтыс болды. Көптегендер Кордоваға, кейбіреулері Толедоға, тіпті Леонға дейін барды. Альмерия аймағынан келгендер кемелермен Севильяға жеткізілді. Қуылғандардың жалпы саны шамамен 80 000-ға жетеді, яғни Гранада морискаларының жартысынан астам. Депортация халық санының күрт азаюына әкеп соқты, оны толықтыруға ондаған жылдар кетті; сонымен қатар, экономика да құлдырады, себебі морискалар оның негізгі күші болған. Көптеген егістік жерлер қараусыз қалды, жеміс бақтары мен шеберханалар соғыс кезінде қирады. Испан әкімшілігі 1571 жылы қайта қоныстандырудың негізін қалады. Морискаларды қуғаннан кейін бос қалған жерлер бөлінетін болды, ал қоныс аударушылар жерлері жеміс бере бастағанша қолдау көрсетілетін еді. Ортақ жерлер сақталады, асекиалар (суарна арналар) мен су қоймалары жөнделеді, бұлақтар жалпы пайдалануға берілді, мал жайылымдары ұсынылды, түрлі салық жеңілдіктері берілді. Қоныс аударушылар нан мен ұн, егін үшін тұқым, киім-кешек, жерді өңдеуге қажетті құрал-жабдықтар, өгіз, жылқы және есек алды. Салықтан да жеңілдіктер болды. Гранада билігі Галисия мен Астуриядан, сондай-ақ Бургос пен Леонның таулы аймақтарынан үміткерлерді іздеу үшін шенеуніктер жіберді. Бұл процесс қиын, баяу және қымбатқа соқты. Көбінесе қоныс аударушылар батыс Андалусиядан келді, бірақ Галисия, Кастилия, Валенсия және Мурсиядан да келді. Альпухарраның ерекшелігі – Покейра аңғарындағы ауылдардың жер тізімі (Libro de Apeos) мол ақпарат береді. Онда Бубионда 23 қоныс аударушы, Алгуастарда 5 (кейін Бубионмен біріктірілген), Капилейрада 29, Пампанейрада 13 адам болған. Бубионға келгендердің тоғызы Галисиядан келді; бесеуі ауылда тұрған, оның ішінде үш жесір, екі дін қызметкері және бірінші әкім (Кристобаль де Каньябате, мориско, оның шын ниеті анықталған). Апеос кітабында барлық есімдер тіркелген, олардың кейбіреулері бүгінге дейін кездеседі. Жерді бөлу 1571 жылдың қыркүйегінде басталды: көптеген қоныс аударушылар суармалы жер, жүзімдіктер, жібекқұрт жұмыртқалары, жеміс, жаңғақ және каштан ағаштарының белгілі бір мөлшерін алды. Астық және зәйтүн диірмендері алты жыл бойы мемлекеттік меншікте қалуға тиіс болды. Пампанейраның екі тұрғынына үш жұмыс істеп тұрған және төрт жөндеуді қажет ететін астық диірмендері берілді. Бұл үлестірулер 1573 жылдың 28 маусымында Бубион алаңында өткен жиналыста ресми түрде жарияланды, содан кейін қоныс аударушылар өздеріне бөлінген жерлерін белгілеп, жұмыс істей бастады. Олардың өмірі оңай болған жоқ. Үйлер жарамсыз күйде болды, суарналар (асекиа) зақымдалды, малдың көп бөлігі жоғалып кетті (апеоларда ешкім аталмаған). Басқа аймақтардан келгендердің тауларда егін шаруашылығымен айналысу тәжірибесі болмады, көптегендер бас тартысты. 1574 жылға қарай Покейрада бастапқы 70 отбасының 59-ы ғана қалды. Альпухарраны қайта қоныстандыру бағдарламасы халық санын бұрынғы деңгейге жеткізе алмады. Реконкистадан бұрын Альпухаррада шамамен қырық мың адам тұрған, олардың көп бөлігі маврлар, ал қалғаны – "Ескі христиандар" болған. 1568-71 жылдардағы соғыс және одан кейінгі қуғын-сүргін тек аз ғана морискаларды ("Жаңа христиандарды") қалдырды: олардың саны Альпухарраның барлық ауылдарында екі жүзден астам отбасы, ал Покейрада – жеті отбасы ғана деп есептелді. Альпухарраға қоныс аударған христиандардың саны шамамен жеті мыңға жуық болды. Олардың көпшілігі жалғыз келді немесе кішкентай отбасымен келді, ал мавр отбасыларының орташа саны бес-алты адамды құрады, көтеріліске дейін олардың саны қырық мыңға жуық болған. Бірте-бірте қоныс аударушылар отбасылары көбейіп, 1591 жылғы санақ бойынша халық саны он екі мыңға жетті. Бірақ кейін оба, Африкадан келген шегірткелер, содан кейін бірнеше жыл бойы құрғақшылық болды, егін өнімділігі күрт төмендеді. Халық саны күрт азайды және баяу қалпына келді. Кейбір ауылдар тастап кетілді. Покейрада жоғарыда аталған Алгуастар ауылы 16-шы ғасырдың соңында (вероятно, обадан) толықтай жойылды. Жалпы алғанда, қоныс аударушылар үйлерді тапқан күйінде сақтап қалды және жаңадан салғанда да сол жалпақ шатыр стилін көшірді. Мешіттер қиратылды немесе шіркеулерге айналдырылды, мұнаралардың орнына мұнаралар салынды. 1609-1614 жылдары Испан тажы бүкіл Испаниядан морискаларды қуғынға түсірді. Гранада морискаларының жартысына жуығы тарағаннан кейін аймақта қалды, қаладан 2000-ға жуығы ғана қуылды, көптегендері ескі христиандармен араласып, олардан қорғау тапты, өйткені олар Испанияның басқа аймақтарына қарағанда (әсіресе Валенсия патшалығында) оларға ашық көзбен қарады.