Кіріспе

Травманы емдеудің баламалы терапиясы

Соматикалық тәжірибе (SE) – травма және стресске байланысты бұзылыстарды, мысалы ПТСР сияқты жағдайларды емдеуге бағытталған баламалы терапияның бір түрі. SE-тің басты мақсаты – травмамен байланысты стресс жауабын төменнен жоғары қарай өңдеу арқылы өзгерту. Клиенттің назары танымдық немесе эмоционалдық тәжірибелерге емес, ішкі сезімдерге (интероцепция, проприоцепция және кинаэстезия) шоғырландырылады. Бұл әдісті Питер А. Левин әзірлеген. SE сеанстары көбінесе жеке-жеке өтеді және клиенттер өздерінің физикалық сезімдерін бақылайды. Практиктер көбінесе психикалық денсаулық саласындағы мамандар болып табылады, мысалы әлеуметтік жұмыскерлер, психологтар, терапевтер, психиатрлар, ролферлер, Фельденкрайс тәжірибешілері, йога терапевтері, педагогтар, дін қызметкерлері, еңбек терапевтері және т.б.

Реттеу

Соматикалық тәжірибе, оның кейбір бауырлас соматикалық әдістерінен (биодинамикалық краниосакральді терапия, полярлық терапия сияқты) өзгеше, АҚШ-та массаж практикасынан босатылған әдіс ретінде тізімделмеген, сондықтан мүшелерінің тәуелсіз мамандық ретінде жұмыс істеу құқығын қорғау мақсатында құрылған Терапевтік массаж, дене жұмысы және соматикалық практика ұйымдары федерациясына мүше бола алмайды. Федерация мүшелерінің әрқайсысының кәсіби реттеуші органы бар, ол міндетті этика кодексі мен практика стандарттарын, үздіксіз білім беру талаптарын, біліктілікті сертификаттау және растау процесін, сондай-ақ кемінде 500 сағаттық оқуды қамтиды. Соматикалық тәжірибе мамандары, егер олар басқа сала бойынша сертификатталған немесе лицензияланған болмаса, мұндай критерийлердің ешқайсысына да сай келмейді. Модельдің "жұмыс-жұмыстан кейінгі стресс бұзылысымен (ПТСР) ауыратын адамдарды емдеу" үшін дәлелдік базасы бар және ол "денелік сезінуді психотерапиялық процеске енгізеді", бірақ барлық Соматикалық тәжірибе мамандары психотерапиямен айналыспайтынын, демек, олардың практикалық аумағы әртүрлі екенін атап өту маңызды. Мысалы, барлығы психикалық аурулары бар адамдармен жұмыс істеуге құқылы емес. SE қатысушыларға "өздерінің кәсіби практикалық аумағында жұмыс істеуге және мемлекеттік және федералдық заңдарды сақтауға жауапты екендерін" ескертеді.

Негізгі

Соматикалық тәжірибе (соматикалық терапия деп те аталады) психоаналитик Вильгельм Райхтың тұйықталған эмоциялар туралы теорияларына және осы эмоциялардың денеде қалай сақталып, босатылатынына тікелей байланысты. Ол ТДК сияқты дәстүрлі әңгімелеу терапиясынан өзгеше, ол ақыл-ойға дененің өзінен гөрі басымдық береді, мазасыз ойлар мен мінез-құлық үлгілерін өзгертуге ұмтылады. Керісінше, соматикалық терапия денені емдеудің бастапқы нүктесі деп қарастырады. Бұл адамдарды жағымсыз сезімдерге үйрету емес, денедегі кернеуді жеңілдетуге бағытталған. Батыстың көптеген соматикалық психотерапиялық тәсілдері Рейх немесе Эльза Гиндлердің еңбектеріне негізделген. Гиндлердің көзқарасы Рейхтің алдында пайда болды және оған зор әсер етті. Гиндлердің АҚШ-пен тікелей байланысы Шарлотта Селвер болды. Селвер Питер Левиннің жұмысына және нақты соматикалық іздеудің дамуына үлкен үлес қосты. Селвер өзінің "сенсорлық сезімталдық" әдісін Есален институтында, Питер Левин сияқты мыңдаған американдықтарға үйретті. Соматикалық тәжірибе, көптеген туысқан әдістер сияқты, Гиндлер мен Рейхке де міндетті. Әрбір әдіс өзінің ерекшелігімен ерекшеленеді, стиль жағынан "бір жалпы діннің түрлі бағыттарына ұқсас" және кейде тіпті "культ сияқты" болатын.

Анықтамалар

Пайн және басқалар ЭС-ті "травматикалық естеліктерді тікелей және күшті қозғаудан аулақ болатын, керісінше, эмоционалды жүктелген естеліктерге жанама және өте біртіндеп жақынайтындықтан, экспозициялық терапияның бір түрі емес" деп сипаттайды. Лейтч және басқалар да осы тәсілді "соматикалық ресурстарды пайдалана отырып, травматикалық белсенділіктің шағын кезеңдерімен жұмыс істеу" деп сипаттаған. Травматикалық материалдың кішкентай үлестерімен жұмыс істеу, сондай-ақ соматикалық ресурстарды дамыту – ЭС-тің маңызды құрамдас бөліктері. ЭС-де адамдар естеліктерді "ақырында және біртіндеп қайта ойлап, сезінеді" және "біртіндеп, шамалы "дозалармен" жұмыс жасайды". Дегенмен, Андерсон және басқалар ЭС "паникалық шабуылдар үшін қолданылатын интероцептивті экспозициядан белгілі әдістерді, олар қоздыруды төмендету стратегияларын жеңіл экспозициялық терапиямен үйлестіре отырып, қамтиды" деп мәлімдейді.

Жүйелі түрде сезімталсыздандыру

Ең алғашқы экспозициялық терапиялардың бірі – жүйелі сезсіздендіру, оны Джозеф Вольп 1940 жылдары мазасыздық бұзылыстарын және фобияларды емдеу үшін жасаған. Вольптың жүйелі сезсіздендіруі "науқасты эмоциялық тыныштықта болғанда, ол қорқатын нәрсенің кішкентай "дозасына" таныстырудан" тұрады, бұл терапевтке "әрбір көрсетілімнің басталуын және аяқталуын дәл бақылауға" мүмкіндік беретін ойша әдістерді пайдалану арқылы жүзеге асырылады. Бұл кезеңдік экспозиция SE ұғымындағы "титрлеуге" ұқсас. Вольп сондай-ақ, мазасыздық тудыратын факторларға бірте-бірте немесе кезең-кезеңімен әсер етумен, демалыс реакцияларын қолданды, және бұл тәжірибе 1989 жылы Соматикалық Тәжірибелік көзқарас танымал болып, қолданысқа енгенге дейін когнитивтік-мінездік протоколдарда стандартты болып келді.

Қалқымалы

Соматикалық тәжірибе терапиясының бір элементі – "маятниктелу". Александр Лоуэн мен Джон Пьерракос, екеуі де психиатрлар, Рейхтің негізгі теорияларын дамытып, биоэнергетиканы жасады және осы өмірлік энергияның ырғағын маятникке теңеді. SE-нің "емдік айналым" тұжырымы Экбергтің сөзіне сәйкес, Акерт Ахсеннің "биполярлық заңына" негізделген. Левин емдік айналым идеясын Асен емес, түсінен алғанын айтады. Бұл принцип травматикалық материал мен емделуші бейнелер және парасимпатикалық реакциялар арасында маятниктей алға-артқа қозғалыс жасауды қамтиды. Асеннің "биполярлық конфигурациялар принципі" былай демелі: "әрбір маңызды эйдетикалық күйде екі қарама-қарсы ядроның өзара әрекеттесуінен тұратын конфигурация болады. Кез келген теріс типтегі ИЗМ-нің оң типтегі қарсы ИЗМ-і болады".

SIBAM (сезім, бейне, мінез-құлық, әсер және мағына)

Питер Левин 1970 жылдары "SIBAM деп аталатын модельді әзірледі" дейді, ол тәжірибені Сезім, Бейне, Мінез-құлық, Әсер және Мағына (немесе Таным) бес арнасына бөледі. SIBAM тәжірибе моделі де, диссоциация моделі де болып саналады. Арнольд Лазарус 1970 жылдары жасаған Мультимодальді терапия, тәжірибені Мінез-құлық, Әсер, Сезім, Бейне және Таным (немесе Мағына) деп бөлу арқылы SIBAM моделіне ұқсас. Соматикалық тәжірибе Юджин Гендлиннің "сезімдік сезімін" модельге енгізеді. Питер Левин Соматикалық тәжірибеде Гэндлиннің назар аудару тәсілін тиімді пайдаланды. "Д-р Левин сезімнің барлық сезімдерді түсінуге арналған құрал екенін және ол белгілі бір сәттегі біздің толық тәжірибемізді көрсететінін баса айтады". Лазарус та когнитивтік кедергілерді айналып өту тәсілі ретінде Юджин Гендлиннің Фокуслау әдісін өз моделіне енгізді. Бұл "төменнен жоғары" "сезімдік сезім" әдісін енгізу SE және Мультимодальді терапияда ортақ. Лазарус, Левин сияқты, Ахтер Ахсеннің "ISM бірлігі" немесе "эидетикалық" тұжырымдамасымен күшті ықпалда болды. 1968 жылы Ахсен ISM-ді былай түсіндірді: "Бұл үш өлшемді бірлік. Бұл бейнеге бейнеге тән дене сезімі қосылады, біз оны соматикалық үлгі деп атаймыз. Соматикалық үлгіге біз мағына деп атайтын тұжырымдамалық және анық мағыналардың жиынтығынан тұратын үшінші күй қосылады". Ахсен үшін сезім эмоциялық және физиологиялық күйлерді қамтитынын атап өту маңызды. Ахсен өзінің ISM тұжырымдамасын травматикалық тәжірибелерге қолданды, бұл Питер Левиннің кейіннен әзірлеген моделіне ерекше ұқсас.

Қию динамикасы

Соматикалық тәжірибе әдісінде "қосылу динамикасы" деген ұғым бар, онда травматикалық тәжірибе бірлік ретінде емес, SIBAM-ның диссоциацияланған элементтері түрінде сақталады, яғни "қосылмай қалған" күйде. SE-де "бір элементтің белсенділігі басқа элементтердің белсенділігін тудыруы (гиперқосылу) немесе басқа элементтердің белсенділігін шектеуі (қосылмай қалу) мүмкін". SE терапевті "жауаптар гиперқосылған болса, оларды ажыратуға, ал жауаптар қосылмай қалған болса, оларды біріктірудің жолдарын табуға жиі жұмыс істеуі керек, соның арқасында терапия алға жылжуы мүмкін және адамның эмоциялық өміріндегі тепе-теңдігін қалпына келтіруге көмектеседі". Ашеннің сипаттамасы осы ұғыммен толық сәйкес келеді. Бұған қоса, SE сияқты "бейнелер арқылы посттравматикалық стрестің" емдеуі, Ашеннің ISM моделінің визуалды бөлігіне қарағанда соматикалық жағын баса көрсетеді, себебі осы жағдайларда күшті эмоционалдық және физиологиялық компоненттер айқын білінеді.

Стресс

SE-ге сәйкес, травмадан кейінгі стресс симптомдары "травматикалық оқиғаның күшті әсерінен туа біткен стресс жүйесінің шамадан тыс реакциясынан" пайда болады. Травматикалық жағдайда адамдар бастаған психологиялық және физиологиялық қорғаныс реакциясын толық аяқтауға үлгермейді. ПТСР және дауылды-жайылған қылық бұзылыстарының стандартты когнитивтік-әрекеттік түсінігі, соғыс, қашу, тітіркену механизмдерімен қатар, саналы және санасыз, алдын ала бағдарламаланған, автоматты, алғашқы қорғаныс әрекеттер жүйесін түсінуге негізделген. SE теориясы "жаңа түзетуші интероцептивтік тәжірибелерді қалыптастыру" немесе травматикалық жауапты терапиялық тұрғыдан "қайтадан келісу" арқылы жұмыс істейді деп есептеледі. Соматикалық тәжірибе осы жағынан ерекше екенін және осыған байланысты когнитивтік-әрекеттік модельдерге қарағанда тиімдірек болуы мүмкін деп мәлімдейді. Бұған қоса, кезеңдік экспозиция терапиясы және басқа да қорқыныштан құтылу әдістері де "белсенді қарсыласу" әдістерімен күшейтілген түзетуші тәжірибелердің күші арқылы жұмыс істейді деп теорияландырылған.

Босату

Соматикалық тәжірибе терапиясында клиенттің денесі бақыланатын жағдайға оралуы үшін оянуға жауап ретінде "босатылу" жеңілдетіледі. Босатылу көз жасы, жылу сезімі, бейсаналық қозғалыс, қайтадан оңай тыныс алу мүмкіндігі немесе автономды жүйке жүйесінің бастапқы деңгейіне оралуын көрсететін басқа да реакциялар түрінде болуы мүмкін. Осы процестің мақсаты – клиенттің өзін-өзі реттеуге қабілетін күшейту. Соматикалық тәжірибедегі зарядтау/босату ұғымы Рейх терапиясы мен Биоэнергетикадан бастау алады. Левиннің соматикалық психотерапия саласындағы алдағылары шок травмасының динамикасын және күресу немесе қашу импульстарын жұмылдырудың сәтсіздіктерін, мазасыздық невроздарының симптомдарын тудыруда және созылмалы "төтенше жағдайды" сақтауда анық түсінді. Олар жазылу үшін осы "зарядтың" күресу немесе қашу импульстарымен байланысты аяқталуы қажет екенін де түсінді.

Поливагал теориясы

Соматикалық тәжірибелеу Стивен Порджес әзірлеген адам эмоциясының поливагалдық теориясына негізделген. Соматикалық тәжірибелеу оқуына енгізілген поливагалдық теорияның көптеген қағидалары даулы және дәлелденбеген. Травмалық науқастардың "қатып қалу" және құлдырау күйін сипаттау үшін қолданылатын брадикардиямен "арқалық вагалдық тоқтау" сияқты SE терапиялық ұғымдары даулы, себебі жүрек соғуы мен қан қысымының төмендеуіне арқалық вагалдық емес, ал ішкі вагалдық тармақ жауапты болып көрінеді. Нейрофизиологиялық зерттеулер арқалық моторлық ядроның жарақаттық немесе психологиялық себепті жүрек соғуы реакцияларына тікелей қатысы жоқ екенін көрсетті.

Шаманизммен байланысы

Левиннің "бірнеше мәдениеттердің" шамандарымен жұмысынан әсер алған моделі "миф және шаманизмге" кеңірек байланысты және "осы дәстүрлермен байланысты". Левин "денеге бағытталған травмалық кеңес беру жұмысын сипаттау үшін шамандық медицинадан алынған оқиғаны пайдаланады. Шаманизмде, адам ауыр қайғыға ұшырағанда оның жаны денесінен шығып кетеді деп сендіріледі, бұл сенім қазіргі диссоциация туралы түсінігімізбен сәйкес келеді". Левин тіпті "жинақталған стресс туралы теориялық биофизикалық докторлық диссертациясын, сондай-ақ стрессті шешу және жарақатты емдеуге қатысты дене-ой әдісімді" дамыту кезінде Альберт Эйнштейннің көрінісімен бір жылдық сократтық диалогқа қатысқан мистикалық тәжірибеге ие болғанын айтады. "Терең арман" көргеннен кейін Питер Левин өзіне "кельт тас дәуірінің ғибадатханаларынан және тибеттік дәстүрден осы ежелгі білімді қорғау және оны ғылыми батыстық көзқарасқа жеткізу" міндеті "тапсырылғанын" сезінді.

Дәлел

2019 жылғы жүйелі әдебиет шолуы Соматикалық тәжірибелердің тиімділігін анықтау үшін клиникалық сынақтарға күштірек инвестиция қажет екенін көрсетті. 2021 жылғы әдебиет шолуында «Эмпирикалық зерттеулердің жетіспеушілігіне қарамастан, Соматикалық тәжірибе клиникалық қолдануда үлкен қызығушылық тудырып отыр. Дегенмен, қазіргі деректер базасы әлсіз және клиникалық тиімділік зерттеулерінің жоғары стандарттарын толыққанды қамтамасыз етпейді (әлі)».