Кіріспе

Израиль археологы (1956–2021)

Эйлат Мазар (10 қыркүйек 1956 – 25 мамыр 2021) – израильдік археолог. Ол Иерусалим және Финикия археологиясы саласында маманданған. Ол сонымен қатар Киелі кітап археологиясының көрнекті өкілі болды, ол Дәуіт патшаның сарайы деп есептейтін Үлкен тас құрылыстың табылуымен белгілі.

Өмірбаян

Эйлат Мазар 1956 жылдың 10 қыркүйегінде дүниеге келген. Ол Иерусалимдегі Еврей университетінің президенті болған, ізгі бастамашы ізраилдік археолог Бенджамин Мазардың немересі және Еврей университетінің археология профессоры Амихай Мазардың екінші туысы болды. 1981 жылы Игал Шилоның қазба жұмыстарына қатысып, төрт жыл бойы жұмыс істегенге дейін сол институтта өнер бакалавры дәрежесін алған. 1997 жылы Еврей университетінен философия докторы ғылымының кандидаты дәрежесін алды. Оның диссертациясы Ачзивте жүргізген қазба жұмыстарының негізінде Финикия мәдениеті туралы жазылған. Ол екінші рет Яир Шохамға үйленді. Олар 1997 жылы, Шохам 44 жасында жүрек талмасынан қайтыс болғанға дейін некеде тұрды. Мазар 2021 жылдың 25 мамырында қайтыс болды. Ол 64 жаста болған және қайтыс болғанға дейін ұзаққа созылған, нақты диагнозы белгісіз аурудан зардап шеккен. Қазба жұмыстарын «Шалем» орталығы демеушілік етті және оны американдық инвестициялық банкир Барон Корсо де Палензуэла Ха Леви Кахана Маюха қаржыландырды. Жерді «Ир Дэвид» қоры меншіктендіреді. Еврей университетінің археология профессоры және Мазардың туысы Амихай Мазар осы жатқан жерді «шындығында ғажайып» деп атады. Ол бұл ғимарат Дәуіт бағындырған Сион бекінісі болуы мүмкін деп санайды.

Нехемияның қабырғасы

2007 жылы Мазар Нехемия қабырғасы болуы мүмкін деген жерді тапты.

Сүлеймен қақпасы мен мұнарасы

2010 жылы Мазар Дәуіт қаласының айналасындағы ежелгі қала қабырғаларының бір бөлігін тапқанын жариялады, ол б.з.д. 10 ғасырға дейін сонатындығын айтты. Мазардың сөзінше, "Бұл Израильдегі Бірінші ғибадатхана дәуірінен қалған ең маңызды құрылыс" және "Бұл сол кезде, 10 ғасырда Иерусалимде мұндай құрылыс салуға қабілетті үкімет болғандығын көрсетеді". Б.з.д. 10 ғасыр – Киелі кітапта патша Саломонның билік құрған кезеңі ретінде сипатталған дәуір. Барлық археологтар осы уақытта күшті мемлекет болғанына сенбейді, ал археолог Арен Маир мұндай мәлімдемелерге және Мазардың мерзімдемесіне күмәнмен қарайды.

Офель жазуы

2012 жылы Мазар Офель қазбасында жазу табылғанын хабарлады. Офель жазуы үлкен сақтау ыдысына жазылған, және сақталған бөлігі 8 әріптен ғана тұрады. Оны қалай оқуға болады деген бірнеше ұсыныс жасалды, сондай-ақ оның кімге тиесілі екені жөнінде де бірнеше болжам бар, бәлкім ебустиктерге немесе еврейлерге. Ол б.з.б. 11-10 ғасырларға жатады.

Офель алтын қоры

2013 жылдың 9 қыркүйегінде Иерусалимнің Еврей университеті Елат Мазардың ғибадатхана тауының етегінде Византия дәуірінің соңына (7 ғасырдың басына) қарайтын алтын қазынаны тапқанын жариялады. "Офель қазынасы" деп аталған 1400 жылдық сақтау орында менора, шофар және Тора кітабы бейнеленген алтын медальон бар.

Езекияның бөренесі

2015 жылы Мазар Яһуда патшасы Ахаздың ұлы Езекияға тиесілі екені жазылған және б.з.д. 727–698 жылдар аралығында жасалған Езекияның патшалық мөрінің басылымын тапты. Мазардың сөзіне қарағанда, бұл «ғылыми археологиялық қазба жұмысында Израиль немесе Яһуда патшасының мөрінің таңбасы табылған алғашқы жағдай».

Ишаяның бөрісі

2018 жылы Мазар Езекияның замандасы болған пайғамбар Ишаяға тиесілі болуы мүмкін деген тағы бір бұла табылуы туралы есеп жариялады. Ол бұл сынықтың толық мәтіні "Пайғамбар Ишаяға тиесілі" деп жазылған мөрдің бөлігі болуы мүмкін деп санайды. Алайда, Джордж Вашингтон университетінің Кристофер Роллстон сияқты басқа сарапшылар бұланың толық еместігін, ал қазіргі жазудың міндетті түрде Киелі кітаптағы тұлғаға қатысы жоқ екенін көрсетті.

Ғылыми көзқарас

Мазар Киелі кітапты барынша қолдайтын адам еді. Ол өзінің айтуынша: "Мен бір қолымда Киелі кітапты, екінші қолымда қазба жұмысының құралдарын ұстап, барлық нәрсені қарастыруға тырысамын". Израиль Финкельштейн және Тель-Авив университетінің басқа археологтары Храм тауының оңтүстігіндегі "Офель" деп аталатын аймақтағы "Соломон қаласының қабырғасының" 2006 жылғы мерзімдемесіне қатысты алаңдаушылық білдірді: "Археология емес, Киелі кітап мәтіні осы экспедицияны басып тастады. Егер Мазар Киелі кітап мәтінін тура мағынасында оқымағанда, ол бұл қалдықтарды б.з.б. 10 ғасырға осы деңгейде сеніммен мерзімдемеген болар еді". Алайда, Амихай Мазар және Иерусалимдегі Еврей университетінің басқа археологтары Мазардың жұмысын қорғады және қазіргі ғалымдар осы құрылыстың мерзімдемесімен Мазардың пікіріне келіседі. 2008 жылы Шеломит мөріндегі жазуға байланысты туындаған жаңсақтықтан кейін, эпиграф Райан Бёрн Мазарға ескерту жасады: "Киелі кітапқа қатысты артефакттарды халыққа жариялау немесе табылған заттарды Киелі кітаптағы ең ұсақ-түйек адамдармен немесе оқиғалармен байланыстыруға асыққанда, кейде осындай құнды заттарға лайық талдау сақтығынан бас тартуға бейімділік пайда болады".