Кіріспе

Еринна (/ᵻ/'/r//ɪ//n//ə/; ) – ежелгі грек ақыны. Ол ең әйгілісі "Дистаф" атты ұзақ поэмасымен танымал, бұл 300 таралған гексаметрлік жолдардан тұратын, жас кезіндегі досы Бокис үшін жоқтау, ол үйленгеннен кейін көп ұзамай қайтыс болды. Осы поэманың үлкен бөлігі 1928 жылы Египеттегі Оксиринхта табылған. "Дистафтан" басқа, грек антологиясында сақталған Эриннаға жатқызылатын үш эпиграмма белгілі. Эриннаның өмірі туралы мәліметтер нақты емес. Ол, әдетте, б.з.д. IV ғасырдың бірінші жартысында өмір сүрген деп есептеледі, бірақ кейбір ежелгі дәстүрлер оны Сапфоның құрдасы деп санайды. Телос оның туған жері болуы мүмкін деп есептеледі, бірақ Тенос, Теос, Родос және Лесбос та ежелгі дереккөздерде оның мекені ретінде айтылады.

Өмір

Эриннаның өмірі туралы аз ғана ежелгі деректер сақталған, ал бар куәліктері көбінесе қайшылыққа толы. Оның өмір сүрген мерзімі белгісіз. Суда энциклопедиясына сәйкес, ол Сапфоның серіктерінің бірі болған, оның шығармашылық шағы б.з.д. VI ғасырда болған. Ежелгі дереккөздерде Эринна туралы берілген соңғы мәлімет Евсевийге тиесілі, ол б.з.д. IV ғасырдың ортасында өмір сүргенін көрсетеді. Оның туындылары мен б.з.д. III ғасырдың ақындары Теокрит пен Асклепиадтың шығармалары арасындағы ұқсастықтар, сондай-ақ оны Каллимахпен бірге атаған Антифанның эпиграммасы, ғалымдарды Эриннаның ерте эллиндік ақын болғанына сендіруде. Дегенмен, бұл Татианның оны б.з.д. 400 жыл шамасында белсенді болған Навкид өнер шебері бейнелегенімен келіспейді. Ежелгі куәліктер Эриннаның қай жерден шыққаны туралы да екіге бөлінген: Тео, Телос, Тенос, Митилен және Родос мүмкіндіктердің ішінде. Сильвия Барнард Эриннаның диалектісіне сүйене отырып, оның Телостан екенін айтады, бірақ Дональд Левин Эриннаның диалектісі Дорикалыққа негізделгенімен, бұл әдеби туынды екенін және оның туған тілін дәл бейнелемейтінін атап өтеді. Эриннаның бай отбасында дүниеге келгені мүмкін, оған оқу-жазу және поэзия жазу үйретілген болуы керек. Эриннаның туған жерлерінің бірі – Теос, ежелгі грек әлеміндегі қыздардың білім алғандығын көрсететін эпиграфикалық деректер сақталған сирек орындардың бірі. Грек антологиясында сақталған үш эпиграмма Эриннаның жас кезінде қайтыс болғанын көрсетеді – ақын Асклепиадтың айтуынша, 19 жасында "Қарапайым тоқыма станогын" аяқтағаннан кейін көп ұзамай, ал оның қайтыс болған күні 19 жасқа толуы туралы алғашқы дерек Судада келтірілген. Алайда Мэрилин Б. Артур, "Қарапайым тоқыма станогындағы" Эринна кейіпкері 19 жаста болғанымен, ол өлеңді сол жасында жазғанын міндетті түрде білдірмейді деп санайды.

Дистаф

Эриннаның атақ-даңқы 300 жолдық "Дистаф" атты алты буынды өлеңіне негізделген. Өлеңнің он тоғыз жасында жазылған деп есептеледі, ол оның досы Бокиске арналған аза тұту жыр, ол үйленгеннен кейін көп ұзамай қайтыс болды. "Дистаф" көбінесе ежелгі грек алты буынды поэзиясынан өзгеше, иониялық диалектте емес, эолиялық және дорийлік диалекттердің қоспасында жазылған. "Дистаф" тек фрагменттер түрінде сақталған. 54 жолдың бөліктері белгілі, олардың ішінде бір ғана жол толық, ол біздің заманымыздың екінші ғасырында Оксиринхтан табылған PSI 1090 папирусында сақталған. Эриннаның алты буынды поэзиясынан тағы үш фрагмент сақталған, екеуі Стобей, біреуі Афинейде келтірілген. Стобейдің бір цитаты PSI 1090-ның 46-жолымен сәйкес келеді; қалған екі фрагмент те "Дистафтан" болуы мүмкін. Морис Боура Папирус Оксиринх 8-нің фрагментін "Дистафтан" болуы мүмкін деп анықтады; алайда Мартин Личфилд Вест бұл тұжырымды диалекттік негізде жоққа шығарды. "Дистафтың" сақталған ұзақ фрагментінің бірінші жартысында баяндаушы Бокиспен бірге өткен балалық шағын еске алады. Олар ойнаған ойын туралы айтады, оны Юлий Поллюкс "хелихелоне" ("төрт аяқты тасбақа") деп сипаттаған, сондай-ақ грек қорқынышы Мормодан қорқып жүргендерін айтады. Содан кейін Бокистің ұмытшақтығы туралы қысқаша бөлім келеді – мәтін фрагментарлық, бірақ баяндаушы Бокис үйленген кезде балалық шағын ұмытып кеткенін айтқан болуы мүмкін. Соңында баяндаушының мәйітті көре алмауы және "aidos" ("ұят") сөзінің екі рет айтылуы туралы мәлімдеме бар – Бокис қайтыс болғандықтан, баяндаушы досын жоқтап, өзін ұялды деп есептейді. Бұл жерде мәтін одан әрі қайта құру үшін тым фрагментарлы болады. "Дистаф" – бұл қайтыс болған адамның әйел туыстары протез кезінде (денені дайындау) айтатын аза тұту әнінің әдеби нұсқасы. Гомердің "Илиадасында" гус туралы бұрынғы көркем бейнелер де кездеседі, және көптеген ғалымдар Эриннаның өлеңінде осы әдеби үлгі қолданылғанын айтады. Мэрилин Скиннер "Илиадада" гусқа үш мысал келтіреді: Брисейдің Патрокл үшін аза тұтуы, Андромаханың Ахиллдің Гектордың мәйітін Троя қабырғаларының айналасында сүйреп әкелгенін көргендегі аза тұтуы және Андромаха, Геккуба және Еленаның Гектордың жаназасында айтқан аза тұтуы. Скиннер "Дистаф пен "Илиададағы" аза тұту әндері арасында "тақырыптық және сөздік сәйкестіктерді" анықтайды. Мысалы, Эриннаның Бокиспен ерте өмірін еске түсіруі Андромаханың ұлының Гектормен қарым-қатынасын, ал Еленаның Гектордың Трояға алғаш келген кезде оған қолдау көрсетуін еске түсіреді. Диана Рейор Брисейдің аза тұтуын "Дистафтың" үлгісі ретінде анықтайды. Гомермен қатар, Эриннаның "Дистафына" әсер еткен тағы бір маңызды әдеби тұлға Сапфо болды. Кэтрин Гутцвиллер Сапфолық тақырыптарды аза тұту өлеңіне енгізу Эриннаның Гомерлік үлгіге негізделген туындыны әйелдікке айналдыру жолы деп санайды. Джон Раук 94-ші фрагментпен ерекше ұқсастықтарды атап өтеді, екі туынды да есте сақтау және ұмыту тақырыбына арналған. Алайда Диана Рейор бұл пікірге келіспейді, Рауктің Сапфоның 94-ші фрагменті үйлену үшін кетіп бара жатқан серігімен қоштасу екендігіне сенуін күмәндандырады.

Эпиграммалар

Дистафтың сынықтарымен қатар, Эриннаға жатқызылатын үш эпиграмма сақталған. Бұл эпиграммалар дорий диалектінде жазылған және барлығы Грек антологиясында кездеседі. Олардың екеуі, Дистаф сияқты, Бавкистің қайтысы туралы; үшіншісі, Носсистің өлеңдеріне ұқсас, Агатархис есімді қыздың суреті туралы. Бавкис туралы екі эпиграмма ежелгі эпитафиялар стилінде жазылған, бірақ олардың екеуі де қабір тасы үшін жазылмағанын көрсетеді. Бұл эпиграммалардың авторлығы күмәнді: Раук пен Вест екеуі де олардың Эриннаның туындылары емес екенін айтады. Раук, Бавкис туралы екі эпиграмманың Эриннаға құрмет ретінде кейінірек жазылғанын ұсынады, ал Вест эпиграммаларда авторлар Дистафтан білмеген ақпарат жоқ екенін атап көрсетеді. Раук үшінші эпиграмманы «әдеттегі нәрсе» деп сипаттап, оның «Эриннаның авторлығын растамайтынын» айтады, ал Вест Носсистің оны жазуы ықтимал деп санайды. Алайда, Сара Померой барлық үш эпиграмманың да Эриннаға тиесілі екенін дәлелдейді, ал Джейн Макинтош Снайдер оларды «вероятно, Эринна жазған» деп сипаттайды. Сильвия Барнард, Элизабет Манвелл және Дайан Рэйор сияқты басқа ғалымдар да осы дауды тікелей талқыламастан, эпиграммаларды Эриннаның туындылары ретінде қабылдайды.

Қабылдау

Ежелгі дәуірде Эринна жоғары бағаланған; Сапфодан басқа грек әйел ақыны одан жақсы бағаланған есім емес, бірақ қазір ол көбіне белгісіз. Салоникалық Антипатр оны "жер бетіндегі тоғыз мұза" тізіміне енгізген. Грек антологиясындағы бірнеше эпиграммалар оны мақтайды, ал Мелеагердің "Гарланда" шығармасында оның туындысы "тұсақ, қыздық бояумен боялған крокусқа" теңестіріледі. Эринна туралы жалғыз теріс ежелгі куәлік – Антифанның эпиграммасы (AP 11.322), ол Каллимахтың ізбасарлары арасында Эриннаның жоғары беделін куәландырады. Эринна туралы барлық ежелгі куәліктер оның эллинистік поэзиядағы маңызды тұлға болғанын көрсетеді. Жаңа заманнан бастап Эринна жиі Сапфомен байланысты болды: Мадемуазель де Скудери Сапфоның Эриннаны "Сафо Эриннаға" өлең жазуға ынталандырғанын көрсетті; Эдуард Морике екеуін "Эринна Сапфоға" шығармасында достар ретінде бейнеледі; Райнер Мария Рилкенің "Сапфо Эраннаға" және "Эранна Сапфоға" ақындар арасындағы әңгіме құрайды; Эстель Анна Льюистің Сапфосы Эриннаны Сапфоның сенімді серігі ретінде көрсетеді; ал Симеон Соломонның "Сапфо мен Эринна Митилендегі бақта" картинасы екеуін де ғашықтар ретінде бейнелейді. Басқалар Эриннаның Бавкис үшін айтқан жоқтауын өлім тақырыбын қарастыру үшін пайдаланды: Иоганн Готфрид Хердердің "Эринна" өлеңі ақынның ерте өліміне арналған, ал Николо Фонтейдің "Пианто д'Эринна" әні Эриннаның ер адамға күйінішін көрсетеді. Бүгінде Эриннаның туындыларының өте аз бөлігі сақталғандықтан, оның поэзиясын бағалау қиын, бірақ Иан Планттың айтуынша, Дистафтан сақталған бөлік поэманың ежелгі беделін растайды. Сонымен қатар, Ева Штел Эриннаның поэзиясын ежелгі грек әлемінде ана мен қыз арасындағы қарым-қатынас туралы мәліметтердің сирек көздерінің бірі ретінде маңызды деп санайды. Эриннаны феминист ғалымдар Сапфо мен Носсис сияқты басқалармен бірге ежелгі Грекиядағы әйел поэзиялық дәстүрінің бір бөлігі ретінде қарастырды.