Кіріспе

Неміс қарсыласы Рудольф "Долф" фон Шелиха (31 мамыр 1897 – 22 желтоқсан 1942) – неміс аристократы, атты әскер офицері және дипломат, қарсыласы және нацизмге қарсы күрескен, «Қызыл оркестрмен» байланысы болған. Ол Бірінші дүниежүзілік соғыста қатысты, бұл оның саяси көзқарастарын қалыптастырған тәжірибе болды. Германия Сыртқы істер министрлігіне жұмысқа орналасып, дипломаттық дайындықтан өтіп, Варшавадағы елшілікке жіберілді. Соғысқа дейінгі жылдары фон Шелиха Сыртқы істер министрлігінде сенімді қызметке тағайындалды. 1934 жылы Варшавада қызмет етіп жүргенде, қаржылық қиындықтарға байланысты Кеңес құпия қызметіне жұмысқа алынып, кеңес тарапына құжаттар тапсырды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі жылдары ол нацистік режимге және оның антисемиттік саясатына белсенді қарсылық көрсетті. 1939 жылдың қыркүйегінде ол елшіліктегі ақпараттық бөлімнің директоры болды, бұл бөлім жаудың үгіт-насихатына қарсы тұру үшін құрылған еді. Оның лауазымына сәйкес, еврейлер мен басқа да адамдарға жасалған қатыгездіктердің суреттері оның бөлімінен өтіп, үгіт мақсатында пайдаланылды. Көргендерінен қорқынышқа ұшырап, ол қарсылық көрсетуді бастады және бірнеше жыл бойы ең қорқынышты суреттерден портфолио жасады. 1942 жылдың қаңтар айында портфолио Лондонға жасырын түрде жеткізілді. 1941 жылдың маусым айында Кеңес Одағына басып кірген кезде, оның кеңестік байланыс желісі үзілді. Кеңес құпия қызметі бірнеше рет онымен байланыс орнатуға тырысты, бірақ нәтижеге қол жеткізе алмады. 1942 жылдың мамыр айында Кеңес құпия қызметі Берлинде фон Шелихамен байланыс орнату үшін Эрна Эйфлер деген агентті жіберді, бірақ ол тұтқындалды. Фон Шелиха 1942 жылдың 14 желтоқсанында Плоцензее түрмесінде асылып өлтірілді.

Ерте өмір

Рудольф фон Шелиха Силезияның Зесел, Оэльс (қазіргі Цешле, Олесница, Польша) қаласында прус аристократы және офицері Рудольф фон Шелиханың ұлы ретінде дүниеге келді. Оның анасы Пруссияның қаржы министрі Иоганн фон Микельдің қызы болды. Оның кіші әпкесі Рената фон Шелиха классикалық филолог болды. Рудольф ірі жер иеленуші және өнеркәсіпшінің қызы Мари Луиза фон Медингерге үйленді. Олардың екі қызы болды: 1930 жылы туған Сильвия және 1934 жылы туған Елизавета. Сильвия инженер болды, ал Елизавета химия ғылымдарының докторы атанды, соңғысы 2016 жылы Адлисвильде қайтыс болды.

Әскери

Бірінші дүниежүзілік соғыста әскери офицер болып қызмет етті және 1915 жылы бітіргеннен кейін ерікті болып жазылды. Шелиха өз әкесі мен әйелінің қызмет еткен Кавалериялық атқыштар полкі, Гвардиялық кавалериялық атқыштар дивизиясына ерікті болып қосылды; оның офицерлері ақсүйектерден таңдалған. 1918 жылдың 8 тамызында ол екі бауырласымен бірге окопта оққа түсті, олар жарылып кетті, ал бір бауырласы айлар бойы жарақаттарынан қайтыс болды. Ол Гейдельберг қауымдастықтарының қауымдастығы АСТА-ға сайланды, онда ол студенттердің антисемиттік көтерілістеріне қарсы күресті. 1921 жылы емтихан тапқаннан кейін, 1922 жылы апелляциялық соттың аға хатшысы болды. 1922 жылдың ақпан айында фон Шелиха Гамбургтегі Сыртқы істер министрлігінің өңірлік кеңсесіне қабылданып жұмыс істеді.

1933 жылдан 1942 жылға дейін

1932 жылдан 1939 жылға дейін фон Шелиха Варшавадағы неміс елшілігінің құрамында болды. 1939 жылдың қыркүйегінде ол Польшадағы неміс оккупациясы туралы шетелдік баспасөз және радио жаңалықтарының үгіт-насихатына қарсы тұру мақсатында Сыртқы істер министрлігінде құрылған ақпарат бөлімінің директоры болып тағайындалды. Бұл тағайындама шетелдік хабарламалардың дұрыстығын тексеруге және нацистік шенеуніктермен сұхбаттасуға мүмкіндік берді. Ол сонымен қатар поляктар мен еврейлердің шетелге қашуына көмектесті. Нацистік режим тұсында үшінші рейх жасаған қасіреттерді білген ол, поляк ақсүйектері мен зиялыларымен байланыс орнатты. Ресми өкілдікпен немесе досы арқылы ол көптеген адамдарға Польшадан қашуға көмектесті және кейбір жағдайларда жол ақысын төледі. 1939 жылдың 1 қыркүйегінде Польшаға басып кіру басталғаннан кейін ол бірнеше байланыстарды сақтап, оларды шетелде нацистік қылмыстар туралы ақпарат тарату үшін пайдаланды.

Кеңес агенті

1937 жылы Варшавадағы неміс елшілігінің бірінші хатшысы болып тағайындалған Лон Шелиха Кеңес Одағының құпия полициясы – НКВД-да жұмыс істей бастады. Оның бірінші байланыс адамы, тіпті жалдаушысы да, солтүстік-батыс газеті "Berliner Tageblatt" журналисі Рудольф Хернштадт болды. Хернштадт еврей болғандықтан, фон Шелихамен байланыс жасау қиынға соқты, сондықтан танылмастай делдал қажет болды. Теодор Вольфтың "Berliner Tageblatt" газетінде хатшы болып жұмыс істеген Ильзе Штёбе осы рөлді атқаруға келісті. 1939 жылдың қыркүйегіне дейін Хернштадт Варшавадағы Кеңес елшілігіне Шелиха Штёбе арқылы берген құжаттарды жеткізіп тұрды. Шелиханың тыңшылық қызметіне деген ынтасы толығымен қаржылық мүддеге байланысты болды, өйткені ол жалақысынан асып түсетін өмір салтын ұстады, ұзақ жылдар бойы құмар ойындар ойнады, қарыздар жинады және бір уақытта бірнеше әйелмен қарым-қатынас құрды. Ол мемлекеттік құпияларды Кеңес Одағына сату арқылы өзіне қажетті қосымша табыс табудың ең тиімді жолын тапты. Манковская оны үлкен, жақсы жабдықталған бөлмеге алып келгенін және фон Шелиханың еврейлер мен басқа да адамдарды газбен улауды сипаттаған үлкен, қалың қалташаны көрсеткенін жазды. 1941 жылдың күзінде фон Шелиха өзінің поляк досы, граф Константин Бнинскийді, поляк қарсыласына қарсы үгіт-насихат мәтіндерін жазу сылтауымен Берлинге шақырды. Неміс дипломаты және тарихшы Ульрих Сахм 1990 жылғы өмірбаянында фон Шелиханың Бнинскийге неміс оккупациясы кезінде жасалған қылмыстардың толық құжаттамасын, сондай-ақ поляк қарсыласының мүшелері туралы материалдарды берген болуы мүмкін екенін айтты. Бұл материал 1942 жылдың қаңтар айында аяқталды және "Польшадағы нацистік мәдениет" деп аталды. Құжат микрофильмге түсіріліп, қатысушылар үшін үлкен тәуекелмен Ұлыбританияға контрабандалық жолмен жеткізілді және соғыс кезінде Шығыс Еуропадағы Холокосттың алғашқы кезеңдерінің ең толық және заманауи есебі саналады. Бұл оқиға оның еврейлердің өлтірілуіне куә болғаннан кейін болды. Кейіннен ол 20 шілдедегі төңкеріс әрекетіне қатысты. 1942 жылдың ақпан айында фон Шелиха өзін және басқаларды қауіпке тігуді тоқтату үшін, елден қуылған поляктарды неміс пропагандасының көмекшілері ретінде тағайындау және жіберу әрекеттерін тоқтатты. Сонымен қатар ол Польша зерттеу бөлімін жапты, өйткені бөлім қызметкерлерінің өміріне қауіп төнді. Ол өзінің әлсіздігін сезініп, үмітсіздікке түсті. Ақпан айында Швейцарияға жасаған сапасы барысында ол тыңшылықтан түскен табысының бір бөлігін банкке салды. Ол өзінің қызметі үшін шамамен 50 000 доллар алғаны есептелді, бірақ оны тұтқындаған немістер ақшаның көп бөлігі тұрмыстық шығындарға жұмсалғанын, бірақ бір бөлігі банкте сақталғанын сендірді. Фон Шелиха 1942 жылдың қыркүйек және қазан айларында Швейцарияға тағы да сапар шекті. Фон Шелихаға Кеңес барлау қызметінің қызығушылығының деңгейі 1942 жылдың мамыр айында байқалды, сол кезде Бернхард Бэстлейн Эрна Эйфлер мен Вильгельм Феллендорфқа, 1942 жылдың мамыр айында Германияға сымсыз телеграф құралдарымен парашютпен түскен Кеңес агенттеріне, Ильзе Штёбеді тауып, фон Шелихамен байланысты қайта орнатуға көмектесті. Эйфлер сол кезде Дрезденде болған Штёбемен байланыс орната алмады. Эйфлер 15 қазанда, ал Феллендорф сәл кейін тұтқындалды. 23 қазанда тағы бір Кеңес агенті Генрих Кёнен Штёбе мен фон Шелихамен байланыс орнатуға тағы бір әрекет жасады. Кёненнің міндеті фон Шелиха мен Штёбе жинаған барлық материалдарды Кеңес барлау қызметіне беру болды, бірақ ол 1942 жылдың 26 қазанында Берлинде тұтқындалды. Оның әйелі Мари Луиза 1942 жылдың 22 желтоқсанында тұтқындалып, Шарлоттенбургтегі әйелдер түрмесіне әкелінді. Ол жерде ол бірнеше рет тексерілді және қорқытылды, бірақ 1943 жылдың 6 қарашасында босатылды. Соғыстың соңғы күндері ол қыздарымен Прага арқылы Нидерштеттенге қашты. Халтенбергстеттен сарайында, бұрынғы Хоэнлохе Ягстберг княздығының сарайында, отбасы негізінен саңырауқұлақтар, жидектер мен жемістермен қамтылған жертөледе өмір сүрді.

Қайта бағалау

Батыс Германия тарихнамасында фон Шелиха 1986 жылға дейін қарсылық күресшісі емес, Кеңес қызметтерінің тыңшысы деп есептелді. Осы ретте, тергеу материалдары мен Гестапоның құжаттары 1945 жылдан кейін Манфред Родер және Рейхскригсгеріктің екінші сенатының бұрынғы президенті Александр Крейл сияқты бұрынғы нацистік қудалаушылардың да үлесімен, сынақсыз "көздер" ретінде жіктеле берді.

Марапаттар мен құрметтер

1961 жылғы 20 шілдеде Бонндағы Сыртқы істер министрлігі қарсылық күресшілері ретінде тамыр-жапырықтан өлтірілген он бір қызметкерін, оның ішінде Альбрехт Граф фон Бернсторф, Ульрих фон Хассель, Адам фон Тротт цу Зольц және Фридрих Вернер Граф фон дер Шуленбургті еске алды. Шелхи фон туралы айтылмады, өйткені ол Кеңес Одағына ақпарат беруді жалғастырды, бұл сатқындық деп есептелді. Тек соңғы зерттеулер, әсіресе Ульрих Сахмның өмірбаяны, «Қызыл оркестр» туралы бағалауды қайта қарады. 1995 жылғы қазан айында Кельн әкімшілік соты Шелхиге шпиондық үшін емес, нацизмге қарсылығы үшін жалған сотта өлім жазасы берілгенін және 1942 жылғы үкімді күштен шығарғанын мәлімдеді. 1995 жылғы 21 желтоқсанда Сыртқы істер министрлігінде Мемлекеттік хатшы Ханс Фридрих фон Плоц қатысқан салтанатты шарада «Рудольф фон Шелиха 1897–1942» деген жазуы бар қосымша тақта орнатылды. 2000 жылғы 18 шілдеде Берлиндегі жаңа Сыртқы істер министрлігінде өткен шарада екі тақта біріктірілді және аттары өлім күндерінің тізбесімен тізімделді. Шелхи фонның аты тізімде бірінші болып келді. 2014 жылғы 9 шілдеде Ильзе Стобе Сыртқы істер министрлігінде осындай құрметке ие болды. Нойаллермохеде 1997 жылғы 5 мамырда фон Шелиханың есімімен көше аталды. Готада Schelihastraße деп аталатын көше бар, бірақ бұл көше қазіргі протестант шіркеуі орналасқан жерде үлкен бақша учаскесіне ие болған Oberhofmeister Ludwig Albert von Schelihaның есімімен аталған.