Кіріспе

Карт өзені – Шотландиядағы Клайд өзенінің саласы. Ол батыстан Ерскин және Ренфрю қалаларының арасында, шамамен ортасында және Клайдбанк қаласының қарсы жағында Клайд өзенімен қосылады. Карт өзенінің өзі қысқа, ол Қара Карт суының (батыстан) және Ақ Карт суының (оңтүстік-шығыстан) тоғысуынан пайда болады. Карт өзені және оның саласы Ақ Карт суы Пейслидегі Сейдхилл Крейгске дейін кеме жүруге қолайлы болды; Клайд өзені сияқты, осы өзенде де кеме жүру жағдайын жақсартуға бағытталған жұмыстар жүргізілді. 1840 жылы Форт және Карт каналы ашылды, ол Форт және Клайд каналын Клайдбанк маңындағы Уайткруктан Клайд өзеніне, Карт өзенінің сағасының қарсы жағына жалғастырды. Осының мақсаты Пейсли, Порт-Дундас, Эдинбург және Форт шығанағы арасында тікелей байланыс орнату еді.

Қара арба су

Қара арба суы Лохвиннохтағы Семпл-Лох көлінен басталады. Одан солтүстік-шығысқа қарай Джонстоун арқылы ағып, Линвудтан өтеді, содан кейін Блэкстаунда M8 тас жолының астынан өтеді, мұнда оған Гриф өзені қосылады. Өзен содан кейін Глазго әуежайының басты ұшу-қону жолымен қатар ағып, Ренфрюде A8 тас жолының астынан тас көпір арқылы өтеді, онда ол Ақ арба суымен (White Cart Water) қосылады.

Ақ арба су

Ақ арба суының бастауы Шығыс Ренфруширдің шетінде, Иглшем Моордың ортасында жатыр. Одан кейін солтүстікке қарай, Шығыс Килбридтен оңтүстікке қарай Уотерфутқа дейін ағып, онда Эрн суы өзенге қосылады. Бұл жерде Шығыс Ренфрушир мен Оңтүстік Ланаркширдің арасындағы шекараны құрайды, содан кейін Басби ауылының ортасынан өтеді. Үлкен теміржол виадугының астынан өтіп, Торнтонхолл Бэрн мен Киточ суы қосылады – бұл маңызды саласы және Шығыс Килбридтен келген негізгі өзен. Осыдан кейін өзен Кларкстон мен Нетерлидің шығыс жағынан ағып өтетін болғандықтан, қайтадан шекараға айналады. Босби арқылы өзенді ежелгі орман қоршап тұр, ал Кларкстон мен Нетерлиден шығысқа қарайғы жағада одан да үлкен ежелгі орман үшін үлкен SSSI (ерекше ғылыми қызығушылық тудыратын жер) орналасқан. Бұл Глазго қала шекарасын кесіп Линн паркіне дейін ағып, Кэткартқа қарай жалғасады. Мұнда өзен батысқа бұрылып, Батлфилд, Лэнгсайд, Шоулендс, Полоксаус қалаларынан өтеді, содан кейін Олдхаусқа жетіп, Аудхаус Бэрнмен (Ньютон Мирнстегі Капелриг Бэрн мен Брум Бэрн қосылғаннан пайда болған) қосылады. Бұл екі арна арқылы Гифноктағы Рукен Глен паркі мен Торнлибанк қаласынан өтеді. Содан кейін өзен Полок ауылдық паркі арқылы өтіп, Кроукстон мен Кардональдқа қарай М77 тас жолының астынан өтеді, онда Нилстон мен Баррейдтен келген Леверн суы қосылады. Крукстоннан өзен Леверндел ауруханасының жерінен өтіп, Ренфруширге кіріп, Хоукхедтің егістік жерлері арқылы Пейсли каналы теміржолымен қатар ағып өтеді. Пейсли қаласына кіргенде, өзен Хаммилс деп аталатын таулы ағыстардан құлап, екі жолдың астынан өтіп, Пейсли аббаттығының жанындағы қала орталығына шығады. Одан әрі Гауз көшесі, Пьяцца сауда орталығы және Пейсли Гилмор көшесіндегі теміржол стансасының астынан өтіп, Олд Снеддон көшесіндегі Аберкорн көпірінен шығады – бұл кең, биік, қызыл құмтастан жасалған көпір. Содан кейін, көбінесе көзден жасырынып, Глазго халықаралық әуежайы мен Ренфрюге қарай ағып өтеді. Пейсли қаласында Ақ арбаға Леди Бэрн, Сент Мирин Бэрн, Снеддон Бэрн және Эспедейр Бэрн сияқты бірнеше саласы қосылады. Бург шекарасынан тыс, Глазго әуежайына жақын жерде, өзен Аббат Бэрнімен кездеседі. Инчиннан мен Ренфрю арасындағы Гриннок жолы (A8) Ақ арба суынан айналмалы көпір арқылы өтеді. Содан кейін Ақ арба суы, көпірден төмен ағып, Қара арба суымен қосылып, Арт өзенін құрайды. Роберт Бернстің "Құрметті тоқымашы" поэмасында Ақ арба суы туралы айтылған. Глазго қалалық кеңесі Глазгоның оңтүстік жағындағы осал мүлікті қорғау үшін су тасқынын азайтудың ірі жобасын жүзеге асырды. Ол кезде бұл жоба Шотландияда су тасқынын азайту бойынша ең ірі жоба болды. Жоба аясында үш бөгет салынды, барлығы көршілес Шығыс Ренфруширде. Олардың бірі Оңтүстік Ланаркширдің шекарасында орналасқан.

Ортағасырлық қолданыс

Пейсли аббаттығында 1990 жылдары қайта жаңартылып, археологтар қазған ортағасырлық дренаж жүйесі бар. Аббат/монастырь дренажы Ақ Арба суымен байланысты, аббаттың жоғары және төменгі ағысында орналасқан, қазіргі қала әкімшілігі орналасқан жерге жақын. Ақ Арба суы монастырь үшін ауыз сумен қамтамасыз етіп қана қоймай, сонымен қатар ас үй қалдықтары мен дәретханаларды шаю үшін де пайдаланылды. 1787 жылы Пейсли кеме құрылысшыларының талабына жауап ретінде, өзенді жақсарту мақсатында Карт Трастың Парламенттен (27 Geo. 3. c. 56) қосымша акт алуына қол жеткізілді. Бұл Инчиннан аймағында бірқатар жақсартуларға әкелді. Пейслиге алғашқы бу кемесін 1815 жылдың шілде айында «Оранж князі» жеткізді. Алғашқы айналмалы көпір (Swing Bridge) 1838 жылы Инчиннан қаласында, Терн Пайк жолында, қазіргі A8 тас жолында ашылды; айналмалы көпірдің механизмін Пейслидегі Аберкорн қорыту зауытының Барр мен МакНаб жасады. Темір жолдың мақсаты – Карт өзені арқылы жүзу мүмкіндіктерін арттыру, сондай-ақ жүк және жолаушылар тасымалы үшін оған бәсекелесу еді. Кейіннен Карт Траст банкротқа ұшырады. 1840 жылы ашылған Форт және Карт каналы, Форт және Клайд каналымен бірге, Пейсли, Порт-Дундас, Эдинбург және Форт-Ферт арасында тікелей байланыс құруды көздеді, Клайд өзенімен Боулингке дейін төмен түсіп, содан кейін Форт және Клайд каналы арқылы дерлік бастапқы нүктеге оралу қажеттілігін жойды. Ренфрюдегі бастапқы айналмалы көпір 1923 жылы сэр Уильям Аррол және компаниясы жасаған көтергіш көпірге (bascule bridge) алмастырылды. 1938 жылы Көлік министрлігі, Әскери-теңіз министрлігі және Кеме қатынасы министрлігі Парламенттен акт алды. Лей Паркте (Лейпарк порты) үлкен жүк кемелерінің тиеу-түсіруіне арналған порт салынды; ол Пейсли және Ренфрю темір жолымен байланысты. Бұл Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде кеңінен пайдаланылды. Карлиль кемежайы кішкентай қайықтар үшін қолданылды. Навигациялық шамдар да жаңартылды. Порт 1960 жылдары қолданыстан шығып, ондаған жылдар бойы металл терістер жиналатын орын ретінде пайдаланылды. Карлиль кемежайы жаңадан жоспарланып, қайта жаңартылып, жаяу жүргіншілер үшін тартымдырақ етілді. Кемежайдың жанындағы бос жерге көп қабатты үйлер мен жеке үйлер салынды.

ХХІ ғасырдағы өзгерістер

Жоғарыда айтылғандай, Карлиль жаяу көпірі 2021 жылдың қараша айында қайта ашылды. Сол кезде, Гласгоу әуежайының ұзақ мерзімді тұрақ орнында, Рейнфрюдегі Райт көшесі мен Аран даңғылы арасында жаңа көпір салынып жатты. Барнвелл көшесі көпірі деп белгілі болған ол 2022 жылдың тамыз айында ресми түрде ашылды. Биіктігі төмен болғандықтан, бұл стационарлық көпір өзенмен жүруді тек шағын кемелермен ғана шектейді.

Қалдықтар

Пейслидің барлық кәріз суы мен өнеркәсіптік ағынды сулары, өзеннің салалары арқылы – Сент-Мирин, Леди, Снеддон, Эспедер және тағы да басқалар арқылы, қандай да бір тазартусыз тікелей Карт өзеніне құйылған. 1870 жылға қарай бұл жағдай иіс және эпидемиялар туралы көптеген шағымдарға әкелді. Сондықтан, Сент-Мириннің екі жағына "ұстау канализациясы" салынды, ол кәріз суларын ұстап алып, тікелей Уайт Карт суына төгу үшін арналған. Бұл Пейслині тазалауға көмектескенмен, Карт өзенін тазарта алмады. Бұл Джонстон, Ренфрю және Глазго қалаларынан шағымдар тудырып, олар Пейслиде кәріз суларын тазарту станциясын салуды талап етті. Джонстонда, Уэйр көпірінде, Лохвиннохта және Глазгода кәріз суларын тазарту станциялары бұрыннан бар еді. Глазгодағы станциялар 1894 жылы жұмысын бастады. Осы мақсатта Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар арасында Лей Паркіндегі жер сатып алынды, бірақ құрылыс жұмыстары 1949 жылға дейін басталмады, ал станция 1952 жылы ашылды. Кәріз станциясы ұстау канализациясына қосылып, Пейслидің барлық кәріз және өнеркәсіптік ағынды суларын тазарту үшін қабылдады.

Су энергиясы

Қара арба суы да, ақ арба суы да диірмендерді іске қосу үшін күш берді. Ақ арбадағы ең жақсы сақталған диірмен – Уотерфут қаласындағы Дриппс диірмені, онда 19 ғасырға жататын екі су дөңгелегі әлі де жұмыс істеп тұр.