Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Карт өзені – Шотландиядағы Клайд өзенінің саласы. Ол батыстан Ерскин және Ренфрю қалаларының арасында, шамамен ортасында және Клайдбанк қаласының қарсы жағында Клайд өзенімен қосылады. Карт өзенінің өзі қысқа, ол Қара Карт суының (батыстан) және Ақ Карт суының (оңтүстік-шығыстан) тоғысуынан пайда болады. Карт өзені және оның саласы Ақ Карт суы Пейслидегі Сейдхилл Крейгске дейін кеме жүруге қолайлы болды; Клайд өзені сияқты, осы өзенде де кеме жүру жағдайын жақсартуға бағытталған жұмыстар жүргізілді. 1840 жылы Форт және Карт каналы ашылды, ол Форт және Клайд каналын Клайдбанк маңындағы Уайткруктан Клайд өзеніне, Карт өзенінің сағасының қарсы жағына жалғастырды. Осының мақсаты Пейсли, Порт-Дундас, Эдинбург және Форт шығанағы арасында тікелей байланыс орнату еді.
The River Cart is a tributary of the River Clyde, Scotland, which it joins from the west roughly midway between the towns of Erskine and Renfrew and opposite the town of Clydebank. The River Cart itself is very short, being formed from the confluence of the Black Cart Water (from the west) and the White Cart Water (from the south east) and is only long. The River Cart and its tributary the White Cart Water were navigable as far as the Seedhill Craigs at Paisley; and, as with the River Clyde, various improvements were made to this river navigation. In 1840 the Forth and Cart Canal was opened, linking the Forth and Clyde Canal, at Whitecrook near Clydebank, to the River Clyde, opposite the mouth of the River Cart. The aim was to provide a direct link between Paisley, Port Dundas, Edinburgh, and the Firth of Forth.
Қара арба су
Қара арба суы Лохвиннохтағы Семпл-Лох көлінен басталады. Одан солтүстік-шығысқа қарай Джонстоун арқылы ағып, Линвудтан өтеді, содан кейін Блэкстаунда M8 тас жолының астынан өтеді, мұнда оған Гриф өзені қосылады. Өзен содан кейін Глазго әуежайының басты ұшу-қону жолымен қатар ағып, Ренфрюде A8 тас жолының астынан тас көпір арқылы өтеді, онда ол Ақ арба суымен (White Cart Water) қосылады.
The Black Cart Water originates at Castle Semple Loch in Lochwinnoch, Renfrewshire. From there, it flows northeast though Johnstone, passes Linwood and then under the M8 motorway at Blackstoun, where it is joined by the River Gryfe. The river then flows parallel with the main runway of Glasgow Airport; passing under the A8 at Renfrew by means of a stone bridge, where it joins the White Cart Water.
Ақ арба су
Ақ арба суының бастауы Шығыс Ренфруширдің шетінде, Иглшем Моордың ортасында жатыр. Одан кейін солтүстікке қарай, Шығыс Килбридтен оңтүстікке қарай Уотерфутқа дейін ағып, онда Эрн суы өзенге қосылады. Бұл жерде Шығыс Ренфрушир мен Оңтүстік Ланаркширдің арасындағы шекараны құрайды, содан кейін Басби ауылының ортасынан өтеді. Үлкен теміржол виадугының астынан өтіп, Торнтонхолл Бэрн мен Киточ суы қосылады – бұл маңызды саласы және Шығыс Килбридтен келген негізгі өзен. Осыдан кейін өзен Кларкстон мен Нетерлидің шығыс жағынан ағып өтетін болғандықтан, қайтадан шекараға айналады. Босби арқылы өзенді ежелгі орман қоршап тұр, ал Кларкстон мен Нетерлиден шығысқа қарайғы жағада одан да үлкен ежелгі орман үшін үлкен SSSI (ерекше ғылыми қызығушылық тудыратын жер) орналасқан. Бұл Глазго қала шекарасын кесіп Линн паркіне дейін ағып, Кэткартқа қарай жалғасады. Мұнда өзен батысқа бұрылып, Батлфилд, Лэнгсайд, Шоулендс, Полоксаус қалаларынан өтеді, содан кейін Олдхаусқа жетіп, Аудхаус Бэрнмен (Ньютон Мирнстегі Капелриг Бэрн мен Брум Бэрн қосылғаннан пайда болған) қосылады. Бұл екі арна арқылы Гифноктағы Рукен Глен паркі мен Торнлибанк қаласынан өтеді. Содан кейін өзен Полок ауылдық паркі арқылы өтіп, Кроукстон мен Кардональдқа қарай М77 тас жолының астынан өтеді, онда Нилстон мен Баррейдтен келген Леверн суы қосылады. Крукстоннан өзен Леверндел ауруханасының жерінен өтіп, Ренфруширге кіріп, Хоукхедтің егістік жерлері арқылы Пейсли каналы теміржолымен қатар ағып өтеді. Пейсли қаласына кіргенде, өзен Хаммилс деп аталатын таулы ағыстардан құлап, екі жолдың астынан өтіп, Пейсли аббаттығының жанындағы қала орталығына шығады. Одан әрі Гауз көшесі, Пьяцца сауда орталығы және Пейсли Гилмор көшесіндегі теміржол стансасының астынан өтіп, Олд Снеддон көшесіндегі Аберкорн көпірінен шығады – бұл кең, биік, қызыл құмтастан жасалған көпір. Содан кейін, көбінесе көзден жасырынып, Глазго халықаралық әуежайы мен Ренфрюге қарай ағып өтеді. Пейсли қаласында Ақ арбаға Леди Бэрн, Сент Мирин Бэрн, Снеддон Бэрн және Эспедейр Бэрн сияқты бірнеше саласы қосылады. Бург шекарасынан тыс, Глазго әуежайына жақын жерде, өзен Аббат Бэрнімен кездеседі. Инчиннан мен Ренфрю арасындағы Гриннок жолы (A8) Ақ арба суынан айналмалы көпір арқылы өтеді. Содан кейін Ақ арба суы, көпірден төмен ағып, Қара арба суымен қосылып, Арт өзенін құрайды. Роберт Бернстің "Құрметті тоқымашы" поэмасында Ақ арба суы туралы айтылған. Глазго қалалық кеңесі Глазгоның оңтүстік жағындағы осал мүлікті қорғау үшін су тасқынын азайтудың ірі жобасын жүзеге асырды. Ол кезде бұл жоба Шотландияда су тасқынын азайту бойынша ең ірі жоба болды. Жоба аясында үш бөгет салынды, барлығы көршілес Шығыс Ренфруширде. Олардың бірі Оңтүстік Ланаркширдің шекарасында орналасқан.
The White Cart Water originates on the edge of East Renfrewshire, in the middle of Eaglesham Moor. It then flows northwards to the south of East Kilbride to Waterfoot, where the Earn Water joins the river, forming the boundary between East Renfrewshire and South Lanarkshire here before running through the centre of the village of Busby. It passes under a large railway viaduct before being joined by the Thorntonhall Burn and Kittoch Water, an important tributary and the main river from East Kilbride. After this the river again becomes a border as it runs around the eastern side of Clarkston and Netherlee. The river is surrounded by ancient woodland through Busby and there is a large SSSI for the even larger ancient woodland on the east bank past Clarkston and Netherlee. This ends roughly where it crosses the Glasgow city boundary into Linn Park, heading downstream to Cathcart. Here the river turns west, flowing through Battlefield, Langside, Shawlands, Pollokshaws and then Auldhouse where there is a confluence with the Auldhouse Burn, (made from the confluence of Capelrig Burn and Broom Burn in Newton Mearns and travelling in two streams through Rouken Glen Park in Giffnock and the town of Thornliebank). The river then starts cutting through Pollok Country Park, passing under the M77 motorway at Pollok towards Crookston and Cardonald, where it is joined by the Levern Water from Neilston and Barrhead. From Crookston, the river passes the grounds of Leverndale Hospital and then crosses into Renfrewshire and flows through the farmlands of Hawkhead, parallel with the Paisley Canal railway line. On entering the town of Paisley, the river falls over rapids called the Hammils and flows under two roads to emerge in the town centre at Paisley Abbey. It then passes under Gauze Street, the Piazza Shopping Centre and Paisley Gilmour Street railway station where it emerges from the Abercorn Bridge, a wide, high arched red sandstone bridge at Old Sneddon Street. From there it runs, mostly hidden from view, towards Glasgow International Airport and Renfrew. In the town of Paisley the White Cart is joined by a number of tributary streams including the Lady Burn, the St Mirin Burn, the Sneddon Burn and the Espedair Burn. Just outside the burgh boundary, close to Glasgow Airport, the river meets with the Abbot's Burn. The Greenock Road (A8), between Inchinnan and Renfrew, passes over the White Cart Water by means of the swing bridge. The White Cart Water then joins with the Black Cart Water, just downstream of the bridge, to become the River Cart. Robert Burns' poem The Gallant Weaver mentions the White Cart Water. A major flood alleviation scheme has been built by Glasgow City Council to protect vulnerable property on the south side of Glasgow. Designed by Halcrow the scheme was at the time the largest flood alleviation project undertaken in Scotland. The scheme built three dams, all in neighbouring East Renfrewshire. One is on the border with South Lanarkshire.
Ортағасырлық қолданыс
Пейсли аббаттығында 1990 жылдары қайта жаңартылып, археологтар қазған ортағасырлық дренаж жүйесі бар. Аббат/монастырь дренажы Ақ Арба суымен байланысты, аббаттың жоғары және төменгі ағысында орналасқан, қазіргі қала әкімшілігі орналасқан жерге жақын. Ақ Арба суы монастырь үшін ауыз сумен қамтамасыз етіп қана қоймай, сонымен қатар ас үй қалдықтары мен дәретханаларды шаю үшін де пайдаланылды. 1787 жылы Пейсли кеме құрылысшыларының талабына жауап ретінде, өзенді жақсарту мақсатында Карт Трастың Парламенттен (27 Geo. 3. c. 56) қосымша акт алуына қол жеткізілді. Бұл Инчиннан аймағында бірқатар жақсартуларға әкелді. Пейслиге алғашқы бу кемесін 1815 жылдың шілде айында «Оранж князі» жеткізді. Алғашқы айналмалы көпір (Swing Bridge) 1838 жылы Инчиннан қаласында, Терн Пайк жолында, қазіргі A8 тас жолында ашылды; айналмалы көпірдің механизмін Пейслидегі Аберкорн қорыту зауытының Барр мен МакНаб жасады. Темір жолдың мақсаты – Карт өзені арқылы жүзу мүмкіндіктерін арттыру, сондай-ақ жүк және жолаушылар тасымалы үшін оған бәсекелесу еді. Кейіннен Карт Траст банкротқа ұшырады. 1840 жылы ашылған Форт және Карт каналы, Форт және Клайд каналымен бірге, Пейсли, Порт-Дундас, Эдинбург және Форт-Ферт арасында тікелей байланыс құруды көздеді, Клайд өзенімен Боулингке дейін төмен түсіп, содан кейін Форт және Клайд каналы арқылы дерлік бастапқы нүктеге оралу қажеттілігін жойды. Ренфрюдегі бастапқы айналмалы көпір 1923 жылы сэр Уильям Аррол және компаниясы жасаған көтергіш көпірге (bascule bridge) алмастырылды. 1938 жылы Көлік министрлігі, Әскери-теңіз министрлігі және Кеме қатынасы министрлігі Парламенттен акт алды. Лей Паркте (Лейпарк порты) үлкен жүк кемелерінің тиеу-түсіруіне арналған порт салынды; ол Пейсли және Ренфрю темір жолымен байланысты. Бұл Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде кеңінен пайдаланылды. Карлиль кемежайы кішкентай қайықтар үшін қолданылды. Навигациялық шамдар да жаңартылды. Порт 1960 жылдары қолданыстан шығып, ондаған жылдар бойы металл терістер жиналатын орын ретінде пайдаланылды. Карлиль кемежайы жаңадан жоспарланып, қайта жаңартылып, жаяу жүргіншілер үшін тартымдырақ етілді. Кемежайдың жанындағы бос жерге көп қабатты үйлер мен жеке үйлер салынды.
Paisley Abbey has a medieval drain, belonging to the monastery, which was rediscovered in the 1990s; and excavated by archaeologists. The abbey/monastery drain linked with the White Cart Water both upstream and downstream of the abbey, near to where the Town Hall now stands. The White Cart Water provided both drinking water for the monastery and was used to flush away kitchen waste and the latrines. A further act of Parliament (27 Geo. 3. c. 56) was obtained by the Cart Trust for the river's improvement in 1787, in response to pressure from Paisley's shipbuilders. This led to some improvements around Inchinnan. The first steamer serviceto Paisley, provided by the Prince of Orange, started in July 1815. The original Swing Bridge, at Inchinnan, on the Turn Pike road, now the A8, was opened in 1838; the mechanism for swing bridge was made by Barr and McNab of the Abercorn Foundry, Paisley. The railway was intended to both enhance the capabilities of the River Cart navigation as well as competing against it for goods and passenger traffic. The Cart Trust later went bankrupt. The Forth and Cart Canal, opened in 1840, together with the Forth and Clyde Canal, was intended to provide a direct link between Paisley, Port Dundas, Edinburgh, and the Firth of Forth, without the need to go down the River Clyde to Bowling and return along the Forth and Clyde Canal to almost the starting point. The original swing bridge at Renfrew was replaced in 1923 by a bascule bridge, which was made by Sir William Arrol & Company. An Act of Parliament was obtained in 1938 by the Ministry of Transport, the Admiralty and the Ministry of Shipping. A harbour was built at Laigh Park (Laighpark harbour) at which large cargo boats / ships could load and unload; it was linked to the Paisley and Renfrew Railway. This was used extensively during World War II. Carlile Quay being used for smaller boats. The navigation lights were also upgraded. The harbour fell into disuse in the 1960s and has been used as a scrapyard for many decades. Carlile Quay has been landscaped, refurbished and made more attractive to pedestrians. Apartment buildings and houses have been built on the vacant site adjacent to the quay.
ХХІ ғасырдағы өзгерістер
Жоғарыда айтылғандай, Карлиль жаяу көпірі 2021 жылдың қараша айында қайта ашылды. Сол кезде, Гласгоу әуежайының ұзақ мерзімді тұрақ орнында, Рейнфрюдегі Райт көшесі мен Аран даңғылы арасында жаңа көпір салынып жатты. Барнвелл көшесі көпірі деп белгілі болған ол 2022 жылдың тамыз айында ресми түрде ашылды. Биіктігі төмен болғандықтан, бұл стационарлық көпір өзенмен жүруді тек шағын кемелермен ғана шектейді.
As referenced above, the Carlile footbridge was reopened in November 2021. Around the same time, a new road bridge was being constructed further downstream between Wright Street in Renfrew and Arran Avenue at the Glasgow Airport long stay car park. Known as Barnwell Street bridge, it was officially opened in August 2022. Due to its low clearance, this static bridge limits upstream navigation to smaller craft only.
Қалдықтар
Пейслидің барлық кәріз суы мен өнеркәсіптік ағынды сулары, өзеннің салалары арқылы – Сент-Мирин, Леди, Снеддон, Эспедер және тағы да басқалар арқылы, қандай да бір тазартусыз тікелей Карт өзеніне құйылған. 1870 жылға қарай бұл жағдай иіс және эпидемиялар туралы көптеген шағымдарға әкелді. Сондықтан, Сент-Мириннің екі жағына "ұстау канализациясы" салынды, ол кәріз суларын ұстап алып, тікелей Уайт Карт суына төгу үшін арналған. Бұл Пейслині тазалауға көмектескенмен, Карт өзенін тазарта алмады. Бұл Джонстон, Ренфрю және Глазго қалаларынан шағымдар тудырып, олар Пейслиде кәріз суларын тазарту станциясын салуды талап етті. Джонстонда, Уэйр көпірінде, Лохвиннохта және Глазгода кәріз суларын тазарту станциялары бұрыннан бар еді. Глазгодағы станциялар 1894 жылы жұмысын бастады. Осы мақсатта Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар арасында Лей Паркіндегі жер сатып алынды, бірақ құрылыс жұмыстары 1949 жылға дейін басталмады, ал станция 1952 жылы ашылды. Кәріз станциясы ұстау канализациясына қосылып, Пейслидің барлық кәріз және өнеркәсіптік ағынды суларын тазарту үшін қабылдады.
All of Paisley's sewage and industrial effluent had been discharged untreated into the River Cart via its tributaries: the St Mirin Burn, the Lady Burn, the Sneddon Burn, the Espedair Burn, etc. By 1870 this had led to many complaints about smells and epidemics. "Intercepting sewers" were therefore built on either side of the St Mirin burn to intercept the sewage and discharge it directly into the White Cart Water. Whilst this helped clean up Paisley it did not clean up the River Cart. It led to complaints from Johnstone, Renfrew and Glasgow and calls by them for Paisley to provide a sewage treatment farm. Johnstone, Bridge of Weir, Lochwinnoch and Glasgow already had sewage treatment farms. Glasgow's works had begun operations in 1894. Land at Laigh Park was bought for this purpose between the first and second World Wars although construction work did not start until 1949 with the works opening in 1952. The sewage works were linked to the intercepting sewers and took all of Paisley's sewage and industrial effluent for treatment.
Су энергиясы
Қара арба суы да, ақ арба суы да диірмендерді іске қосу үшін күш берді. Ақ арбадағы ең жақсы сақталған диірмен – Уотерфут қаласындағы Дриппс диірмені, онда 19 ғасырға жататын екі су дөңгелегі әлі де жұмыс істеп тұр.
Both the Black Cart Water and the White Cart Water provided power to drive mills. The best preserved on the White Cart is Dripps Mill in Waterfoot, which still has two functioning 19th century waterwheels.