Кіріспе
Адам өзін қалай бағалайды Өзін-өзі сынға алу адамның өзін қалай бағалайтынын қамтиды. Психологиядағы өзін-өзі сындау әдетте адамның өзін-өзі тануының бұзылуы бар теріс тұлғалық қасиет ретінде зерттеледі және талқыланады. Өзін-өзі сынға алудың қарама-қарсысысы - бірізді, жан-жақты және жалпы оң өзін-өзі тану. Өзін-өзі сынға алу жиі депрессиялық бұзылысқа байланысты. Кейбір теоретиктер өзін-өзі сындауды белгілі бір депрессияның белгісі ретінде анықтайды (интроективті депрессия), және жалпы алғанда, депрессияға шалдыққан адамдар депрессияға шалдықпағандарға қарағанда өзін-өзі сынға көбірек бейім келеді. Депрессияға шалдыққан адамдар, әдетте, депрессияға шалдықпаған адамдарға қарағанда өзін-өзі жоғары бағалайды, тіпті депрессиялық эпизодтардан кейін де олар өзін-өзі сынға алатын тұлғаларды көрсетуді жалғастырады. Өзін-өзі сынға алудың ғылыми мәні оның депрессиямен байланысы.
Self criticism involves how an individual evaluates oneself. Self criticism in psychology is typically studied and discussed as a negative personality trait in which a person has a disrupted self identity. The opposite of self criticism would be someone who has a coherent, comprehensive, and generally positive self identity. Self criticism is often associated with major depressive disorder. Some theorists define self criticism as a mark of a certain type of depression (introjective depression), and in general people with depression tend to be more self critical than those without depression. People with depression are typically higher on self criticism than people without depression, and even after depressive episodes they will continue to display self critical personalities. Much of the scientific focus on self criticism is because of its association with depression.
Тұлға теориясы
Сидни Блат өзін-өзі сынға алу мен тәуелділікке бағытталған тұлғалық теорияны ұсынды. Мұндай нәтиже маңызды, өйткені ол өзін-өзі сынға алудың басқа тұлғалық қасиеттер сияқты өлшенуі мүмкін екендігін растайды. Блаттың екі тұлғалық өлшемдеріне ұқсас, Аарон Бек (1983) әлеуметтік тәуелділік пен автономияны депрессияға қатысты тұлғалық өлшемдер ретінде айқындайды. Өзін-өзі сынға алғандар қолдауға қаншалықты ие болғанымен айырмашылығы жоқ, тек оны қалай қабылдағаны немесе сұрағанымен ғана ерекшеленді. Өзін-өзі сынға алғандар арасында жеке қарым-қатынас мақсаттары мен өзін-өзі таныту мақсаттары аз болды. Сүйіктілер арасында өзін-өзі сынайтын болса, жағымды пікірлер азаяды және кінәлау көбейеді.
Даму
Өзін-өзі сындау әдетте адамның жағымсыз мінез-құлқы ретінде көрінетіндіктен, кейбір адамдардың мұндай қасиетті қалай дамытатынын ескеру маңызды. Жоғарыда сипатталған тұлғалық теориялар бойынша, өзін-өзі сынға алу көбінесе кейбір сипаттамалардың бұзылуын білдіреді. Бұл бұзылу адамның балалық шақтағы тәжірибесінен бастау алады. Ата-анасы шектеулер мен бас тартуды қолданатын балалардың 12 жасында өзін-өзі сындау деңгейі жоғары екені дәлелденді. Осы зерттеуде әйелдер 12 жастан бастап ерте жасқа дейін өзін-өзі сынайтын тұрақты деңгейді көрсетті, ал ерлер олай істемеді. Бұл нәтижелер ата-ананың тәрбиелеу стилі өзін-өзі сынға алу тұлғасының дамуына әсер етуі мүмкін екенін көрсетеді және бұл әсерлер жас ересектерге дейін созылуы мүмкін. Басқа бір зерттеуде өзін-өзі сынға алатын әйелдер әкелерінің көбірек үстемдік ететіні, ата-аналарының қатаң бақылауда болатыны және сүйіспеншілік білдіруде тұрақсыз екені туралы айтты. Бұл әйелдердің ата-аналары балаларының жетістіктері мен табыстарына назар аударған, бірақ олар бұл іске бей-жай қараған жоқ. Бұл зерттеулер көрсеткендей, балалық шақтағы белгілі бір тәжірибелер өзін-өзі сынға алумен байланысты, ал өзін-өзі сынға алу тұлғалық түрі дамудың кейінгі кезеңдеріне дейін таралады. Депрессияға ұшырауға себеп болатын балаларды қатыгездікпен ұстау да болашақта өзін-өзі сынға алудың қауіпті факторы болуы мүмкін. Балалық шағында қатыгездікке ұшыраған аналар өздерін ана ретінде нашар деп санайды. Факторлық талдау көрсеткендей, тиімділігі төмен деген түсінік депрессиялық күйдің әсерінен басқа, өзін-өзі сынға алу арқылы араласқан. Бұл зерттеулер көрсеткендей, балалық шақтағы қатыгездік пен аналық тиімділік арасындағы қарым-қатынаста өзін-өзі сынлау маңызды рөл атқарады. Балаларды қорлау мен өзін-өзі жарақаттауға қатысты зерттеуде Glassman et al. (2007) өзін-өзі сындаудың өзін-өзі зақымдау мен өзін-өзі зақымдау арасындағы қарым-қатынастың медиаторы екенін анықтады. Бұл өте маңызды, өйткені бұл өзін-өзі сынға алу өзін-өзі зақымдаудың бір бөлігі болуы мүмкін екенін көрсетеді. Өзін-өзі сынға алудың пайда болу себептерін түсіну мұндай мінез-құлықты болдырмауға көмектеседі. Осы зерттеулер бойынша, балалық шақтағы қатыгездіктің ұзаққа созылатын әсерінде өзін-өзі сындаудың рөлі бар сияқты. Сондықтан, өзін-өзі сынға алуды бағалау, сондай-ақ, қатыгездікпен қарауды болдырмау және қатыгездікпен қараудан зардап шеккендерді емдеу осы саладағы зерттеулерді одан әрі жалғастыруға көмектеседі.
Психопатологияға әсері
Өзін-өзі сындау - жеке тұлға мен дамудың маңызды аспектісі, бірақ бұл қасиет психопатология үшін нені білдіреді деген тұрғыдан да маңызды. Жоғарыда сипатталған теоретиктердің көпшілігі өзін-өзі сынға алуды бейімделу қабілетінің төмендігі деп санайды, сондықтан көптеген зерттеушілер өзін-өзі сынға алудың депрессиямен байланысты екенін анықтады.
Депрессияға әкелетін қауіп факторлары
Өзін-өзі сындау басқа да бірнеше жағымсыз өзгерістермен байланысты. Бір үлгіде өзін-өзі сынға алудың айырмашылығы тұлғалық қасиет ретінде қолдаудың айырмашылығымен, теріс әсер етумен, өзін-өзі бағалау мақсаттарымен және ашық өзін-өзі сынға алумен байланысты болды. Алғашқы симптомдарды бақылау кезінде өзін-өзі сындау алғашқы бағалаудан кейін 2 жыл және 10 жыл өткеннен кейін бұрынғы депрессиялық жағдайдан да күшті болжаушы болды. Депрессиялық тарихқа ие үлгіде Mongrain and Leather (2006) өзін-өзі сынға алу шаралары өткен депрессиялық эпизодтардың санымен байланысты екенін тапты. Бұл мінез депрессияға шалдыққан адамды көрсетеді, бірақ өзін-өзі сынайтын, жетілмеген тәуелділікпен қарым-қатынаста болатын адам болашақтағы депрессиялық эпизодтарды да болжауға қабілетті. Депрессияға шалдыққан немесе депрессиялық эпизодтан айыққан адамдардың бір үлгісінде адамдар өзін-өзі сынға алудың жоғары деңгейі мен өзін-өзі аяудың төмен деңгейі туралы хабарлады. Бұл үш топтың барлығы өзін-өзі сынға алумен айналысады және Карвер мен Ганелен жасаған "Өзін-өзі бағалау шкаласы" арқылы өлшенеді.
Емдеу нәтижесі
Депрессияға әкелетін қауіп факторларынан басқа, өзін-өзі сындау депрессияны емдеудің тиімділігіне де әсер етеді. Сондықтан өзін-өзі сындау адамның өмір бойы сақталатын қасиет болып табылады. Бұл дегеніміз, адам өзін-өзі сынға алудың тұрақты, ұзақ мерзімді деңгейін жеке тұлғалық қасиет ретінде көрсете алады, бірақ өзін-өзі сынға алу деңгейі адамның қазіргі психикалық жағдайына байланысты сәттен сәтке өзгеруі мүмкін. Бұл зерттеудің авторлары бұл емнің қанша уақытқа созылуын шешуге әсер ететінін айтты. Егер депрессияның әсері жойылғаннан кейін ем тоқтаса, депрессияға әсер ететін тұлғалық қасиеттер өзгермеуі мүмкін. Мұндай жағдайда депрессиялық симптомдардың оң өзгерісі байқалғаннан кейін емдеуді ұзарту жақсы нәтижелер әкелуі мүмкін. Осы зерттеуде сондай-ақ, кемелдікке ұмтылу деңгейі (өзін-өзі сынға алатын тұлғамен байланысты) депрессиялық күйдің өзгеру жылдамдығын болжады. Өзін-өзі сындау Бектің жекелік үлгісінде автономия деп аталады және оның социотропия мен автономия туралы түсінігіне қатысты зерттеулер жүргізілді. Әлеуметтік тәуелділік әлеуметтік тәуелді адамдарға тән, ал олардың ең басты қайғы-қасіреті - жеке қарым-қатынастар. Алайда автономия өз-өзіне тәнті, тәуелсіздік пен жетістіктерге көбірек қызығушылық танытатын адамдарға қатысты. Бұл топтар арасындағы емделу айырмашылығын зерттеген зерттеуде Zettle, Haflich & Reynolds (1992) автономды, өзін-өзі сыни тұлғалардың топтық емге қарағанда жеке терапияда жақсы нәтижелер көрсеткенін тапты. Бұл зерттеу жеке тұлғалық ерекшеліктердің емнің қандай түріне әсер ететінін және дәрігерлердің осы айырмашылықтарды білуі керектігін көрсетеді. Сондықтан өзін-өзі сынға алу - бұл депрессияның пайда болуының ескерту белгісі және оны қалай емдеуге әсер етеді. Бұл депрессияны зерттеудің маңызды аспектісі, өйткені бұл аурудың алдын алу және емдеу үшін маңызды.
Нейробиологиялық ғылым
fMRI зерттеуінде өзін-өзі сынға алудың мидың қателерді анықтау мен түзетуді өңдеуге жауапты жақтары болып табылатын, префронталды қабықтың және арқалық қабыршақ қабығының аймақтарын белсендіретіндігі анықталды. Ал өзін-өзі нығайту сол жақ temporal полюсті және инсула аймақтарын белсендіреді, бұған дейін олар жанашырлық пен эмпатияда белсендірілген. Психологиялық қасиет ретінде өзін-өзі сынға алғандар белсенді дорсолатеральді префронтальді белсенділікті көрсетеді, ал вентролатеральді префронтальді қабықтың белсенділігі өзін-өзі нығайту қасиеттері барларда кездеседі.