Мақтан – өзіңді бағалаудың күші мен маңызы

Кіріспе

Адамның қабылдауындағы құндылықтан туындайтын оң әсер

Мақтаныш – Merriam Webster анықтамасы бойынша – «ақылға қонымды өзіңді-өзің бағалау» немесе «өзіңнің қабілеттері мен қанағаттану сезімі». Oxford анықтамасы бойынша, ол – «өзіңді немесе өзіңнің маңыздылығыңды артық бағалау сапасы». Мақтаныш адамның өз қабілеттері мен жетістіктерімен, достары мен туыстарының жақсы қасиеттерімен, немесе өз елімен байланысты болуы мүмкін. Ричард Тейлор мақтанышты «өзіңді-өзіңді дұрыс сүю» деп, жалған мақтаныш немесе нарциссизмге қарсы қойды. Сол сияқты, Сент-Августин оны «өзіңнің жақсылығыңды сүю» деп, ал Мехер-Баба – «эгоизмнің көрініс табатын ерекше сезім» деп атады. Философтар мен әлеуметтік психологтар мақтаныштың – өзіңді сезінуді дамытуды және тіл арқылы басқалармен қарым-қатынас жасау арқылы тиісті ұғымдық айырмашылықтарды меңгеруді қажет ететін күрделі екіншілік эмоция екенін атап өтті (мысалы, мақтаныш пен бақыт, қуаныш арасындағы айырмашылық). Кейбір әлеуметтік психологтар мақтаныштың сөзсіз білдірілуін жоғары әлеуметтік статустың функционалды, автоматты түрде қабылданатын сигналын жіберу құралы деп қарастырады. Мақтаныш – ұяттың немесе қарапайымдылықтың қарама-қарсысы болып есептелуі мүмкін, кейде дұрыс немесе ізгілік, ал кейде бұзылу немесе жамандық ретінде қарастырылады. Оң мағынасында мақтаныш – өзіңнің немесе басқа біреудің таңдаулары мен әрекеттеріне, немесе бүкіл адамдар тобына деген мазмұндық сезімді білдіреді және мақтаудың, өзіңді-өзің зерделеудің және жақындық сезімінің нәтижесі болып табылады. Мақтанышқа себеп болатын басқа да нәрселер – ұлттық тегі және жыныстық идентификация (мысалы, ЛГБТ мақтанышы). Теріс мағынасында мақтаныш – жеке құндылық, мәртебе немесе жетістік туралы ақымақтықпен және ақылға сыймайтын бұзылған сезімді білдіреді, ол өркөкіректілікпен синоним ретінде қолданылады. Аристотель (және Джордж Бернард Шоу) сияқты кейбір философтар мақтанышты (бірақ өркөкіректілікті емес) терең ізгілік деп санайды, ал кейбір әлемдік діндер мақтаныштың алдамшы түрін күнә деп санайды, мысалы, Еврей Киелі кітабының Нақыл сөздерінде айтылғандай. Яһуди дінінде мақтаныш – барлық жамандықтың тамыры деп есептеледі. Жақсылық ретінде қарастырылғанда, қабілеттерге деген мақтаныш – ізгілік мақтаныш, жанның ұлылығы немесе жомарттық деп аталады, ал жамандық ретінде қарастырылғанда, ол көбінесе өзін-өзі құдай санауы, садистік қорлау, мақтанқорлық немесе бос мақтан деп танылады.

Pride is defined by Merriam Webster as "reasonable self esteem" or "confidence and satisfaction in oneself". Oxford defines it as "the quality of having an excessively high opinion of oneself or one's own importance." Pride may be related to one's own abilities or achievements, positive characteristics of friends or family, or one's country. Richard Taylor defined pride as "the justified love of oneself", as opposed to false pride or narcissism. Similarly, St. Augustine defined it as "the love of one's own excellence", and Meher Baba called it "the specific feeling through which egoism manifests." Philosophers and social psychologists have noted that pride is a complex secondary emotion that requires the development of a sense of self and the mastery of relevant conceptual distinctions (e. g. that pride is distinct from happiness and joy) through language based interaction with others. Some social psychologists identify the nonverbal expression of pride as a means of sending a functional, automatically perceived signal of high social status. Pride may be considered the opposite of shame or of humility, sometimes as proper or as a virtue, and sometimes as corrupt or as a vice. With a positive connotation, pride refers to a content sense of attachment toward one's own or another's choices and actions, or toward a whole group of people, and is a product of praise, independent self reflection, and a fulfilled feeling of belonging. Other possible objects of pride are one's ethnicity, and one's sex identity (for example LGBT pride). With a negative connotation pride refers to a foolishly and irrationally corrupt sense of one's personal value, status or accomplishments, used synonymously with hubris. While some philosophers such as Aristotle (and George Bernard Shaw) consider pride (but not hubris) a profound virtue, some world religions consider pride's fraudulent form a sin, such as is expressed in Proverbs of the Hebrew Bible. In Judaism, pride is called the root of all evil. When viewed as a virtue, pride in one's abilities is known as virtuous pride, greatness of soul, or magnanimity, but when viewed as a vice it is often known to be self idolatry, sadistic contempt, vanity, or vainglory.

Этимология

Мақтандықтың түбі көне ағылшын тіліндегі "prut" сөзіне дейін жетеді, бәлкім, көне француз тіліндегі "prud" ("батыл, қаһарман") сөзінен (11 ғасыр) (француз тілінде "preux" болып өзгерген), ал ол кейінгі латын тіліндегі "prodis" ("пайдалы") сөзінен шыққан, оны латын тіліндегі "prodesse" ("пайдалы болу") сөзімен салыстырады. "Өзін жоғары бағалау" мағынасы, француз тілінде кездеспейді, ағылшын-саксондықтардың өзін "мақтанды" деп атаған нормандық рыцарьларға деген пікірін көрсетеді.

Психология

Мақтан, сезім немесе құмарлық ретінде жіктелгенде, танымдық және бағалау сипаттарына ие; оның нысаны, ол танитын және бағалайтын нәрсе – өзі және оның қасиеттері, немесе мақтан тұтатын адам өзін сәйкестендіретін нәрсе. Мақтан – белгілі бір стандартты орындаудан немесе оған сай болудан туындайды, ал кінә немесе ұят – оған қарсы шығудан. Мақтанға қатысты зерттеулер жеткіліксіз, мүмкін, ол жекешіл Батыста екіұшты қаралады – бір жағынан жек көріледі, екінші жағынан бағаланады және ләззатты сезім ретінде қабылданады.

Сезімталдық

Психологиялық тұрғыдан алғанда, позитивті мақтаныш – "позитивті өзін-өзі бағалау нәтижесінде туындайтын, кейде көтеріңкі сезім". Ол Калифорния Университетінің Дэвис қаласындағы "Эмоциялық өрнектер жинағына" үш "өзіне-өзі сыйлы" эмоцияның бірі ретінде қосылды (ұят пен қысылумен бірге, олардың бәрі дерлік көрінетін өрнектерге ие). Итальян психологы Изабелла Погги "fiero" терминін қиындықтарды жеңіп, жеке жетістікке жеткен сәтте сезілетін және білдірілетін мақтаныш сипаттау үшін қолданды. Мақтанышты көрсететін бет-әлпеттер мен дене қимылдарына иек көтеру, күлімсіреу, немесе жеңіске жеткендікті білдіретін қолды жамбасқа қою жатады. Адамдар кейде тек қана мақтаныш білдіру арқылы басқаларына мәртебе бере алады, тіпті олар одан аулақ болғысы келсе де. Шындығында, кейбір зерттеулер көрсетіп тұрғандай, мақтаныштың сөзсіз білдірілуі басқаларға адамның топтағы жоғары әлеуметтік статусы туралы автоматты түрде қабылданатын хабарламаны жеткізеді.

Оң нәтижелер

Мақтаныш – жеке мақсаттарға жеткенде туындайтын өзіне қанағаттанғандық нәтижесі; мысалы, жақсы нәтижелер адамда мақтаныш сезімін тудырады, егер оқиға осы адамның күш-жігерінің арқасында болған деп бағаланса. Мақтаныш – күшті өзінің бейнесін көрсетеді, оның арқасында адам басқа күшті адамдармен ұқсастық сезінеді, ал әлсіздерден өзгешеліктерін аңғартады. Осы тұрғыдан алғанда, мақтанышты эмоцияны күшейтетін иерархиялық сезім деп қарастыруға болады, себебі оның көрінісі мен сезімі келіссөздердегі келіспеушіліктерді азайтуға көмектеседі. Мақтаныш – көтеріңкі қуаныш пен жетістікке жеткен сезім. Ол "адам мақтан тұтатын салаларда жақсы мінез-құлық пен нәтижелерге" байланысты. Мақтаныш басқаларға көмектесу сияқты жағымды әлеуметтік мінез-құлықпен байланысты және үмітпен бірге, нәтижеге жетуге көмектесетін эмоция, себебі ол алдағы бағалауға дайындалу үшін назарлы және жігерлі күш-жігерді қозғауға және сақтауға көмектеседі. Бұл күш-жігердің сапасы мен икемділігін арттыруға да мүмкіндік береді. Мақтаныш шығармашылықты, өнімділікті және қайырымдылықты арттырады. Зерттеушілер афроамерикалық жастар арасында мақтаныш әлеуметтік-экономикалық жағдайы нашар аудандарда жоғары орташа баллмен байланысты екенін, ал жақсы жағдайдағы аудандарда төмен орташа баллмен байланысты екенін анықтады.

Экономика

Экономикалық психология саласында мақтаныш, нағыз жетістіктермен байланысты "шынайы мақтаныштан" бастап, бейімделуге келмейтін немесе тіпті ауруша мақтанышқа дейін созылатын спектрде қарастырылады. Лия және авторлар тобы мақтаныштың түрлі экономикалық жағдайлардағы рөлін зерттеп, мақтаныш осылай түсіндірілгенде, адамдардың ұзақ мерзімді мүдделеріне сай қаржылық шешімдер қабылдауына көмектесетін эмоциялық күй екенін, тіпті олар қысқа мерзімде негізсіз көрінсе де, айтады.

Асқақшылдық және топтық нарциссизм

Асқақ ниеттілік жеке адамның ішкі жағымсыз салдарларымен, сондай-ақ агрессия мен қарымтастық сезімдердің туындауымен байланысты. Асқақөздік міндетті түрде жоғары өзін-өзі бағалаумен емес, керісінше, өте тез өзгеріп тұратын немесе тұрақсыз өзін-өзі бағалаумен байланысты. Асқақ ниеттілік сезімдері қақтығыстар туғызуға және кейде жақын қарым-қатынастарды үзуге бейім, сондықтан бұл эмоцияның ешқандай оң немесе бейімделу функциясы жоқ деп түсіндіріледі. Басқаларды мақтан-жанмен келемеждейтін, кемсітетін топтар көбінесе төмен әлеуметтік статусы бар немесе басқа топтардың қауіп-қатерлеріне ұшырайтын топтарға айналады. "[Асқақ, мақтаншыл топтық мақтаныш – күштің емес, топтың әлсіздігінің белгісі болуы мүмкін]", ал мүшелерінің еңбегі мен күш-жігеріне назар аудара отырып, кішіпейілділікпен мақтан тұтуға бейім адамдар ересектердің және жеке адамдардың пікірінде жоғары әлеуметтік мәртебеге ие болады. Сидней университетінің зерттеулері асқақ ниеттілік мақтанышының менмендік пен өзімшілдікпен байланысты екенін, сондай-ақ, басқаларға деген көзқарастың бұрыс болуына және кемсітушілікке әкелетінін көрсетті. Ал шынайы мақтаныш өзіне сенімділік пен жетістіктермен байланысты және басқа топтар мен маргиналданған адамдарға қатысты оң көзқарас қалыптастыруға көмектеседі.

Әлем бойынша

Өз ұлтымыз бен мәдениетімізбен мақтанудың барлық жерде жағымды мағынасы бар сияқты, бірақ мақтану туралы бұрынғы талқылауларда айтылғандай, мақтану шектен шығып, мақтанға айналғанда адамдар қырқындар жасаған жағдайлар болған. Әлемде мақтанудың түрлері сан алуан. Осы түрлердің арасындағы айырмашылық АҚШ пен Қытай арасындағыдай күрт болуы мүмкін. АҚШ-та жеке мақтаныш көбінесе ойда сақталады және осылай сезіледі. Ал Қытай халқы көбінесе бүкіл ұлттың мақтанышын ұстанып тұрады. Жеке тұлғаның немесе қоғамның мақтанышы мәдениеттер арасындағы үнемі қайталанып тұратын тақырып және пікірталас болып табылады. Осы пікірталас мақтаныш тақырыбын осылайша жабатын, сондықтан мақтаныш жақсы ма, әлде жаман ба деген мәселеден гөрі, оның қай түрі ең пайдалы екені туралы сұраққа жауап іздеу маңызды.

Неміс тілі

Германияда "ұлттық мақтаныш" ("Nationalstolz") көбінесе нацизммен байланыстырылады. Сондықтан көптеген немістер ұлттық мақтанышпен айқын көрініс жасауды дұрыс емес деп санайды. Неміс патриотизмі мәселесі бойынша қоғамдық пікірталас әлі де жалғасуда. 2006 жылы Германияда өткен әлем чемпионатында елге деген махаббат толқыны көп жылдардан бері көрінбеген деңгейде көтерілді. Көптеген адамдар ұлттық туды терезеден ілу сияқты ашық қолдау көрсетуге тартынғанмен, команда турнирде алға жылған сайын, елдегі қолдау деңгейі де арта түсті.

Азиялық

Қазіргі қолданыста "Азия мақтанышы" термині көбінесе Шығыс Азия тегінен шыққандарды білдіреді, бірақ ол Азия тегінен шыққан кез келген адамды қамтуы мүмкін. Азия мақтанышы бастапқыда біртілді болған жоқ, себебі Азия елдері ұзақ жылдар бойы бір-бірімен қақтығысқан; мысалы, жапон және қытай діни сенімдерінде өздерін жоғары санау. Азия мақтанышы еуропалық отаршылдық кезеңінде айқын дамыды. Бір кезде еуропалықтар отаршылдық арқылы әлемнің 85% жерін бақылап, Азия елдері арасында Батысқа қарсы сезімдерге алып келді. Ақ нәсілдің мақтанышы – ақ нәсілдің этникалық/мәдени мақтанышынан тұрады.

Ашулы

"Есінен жаңылу мақтанышы" – әлемдік қозғалыс және психикалық денсаулығында мәселелері бар адамдар өздерінің есінен жаңылуымен мақтан тұтуы керек деген философия. Ол өзара қолдау көрсетуді, олардың құқықтары үшін күресуді жақтайды және "есінен жаңылу" сөзін өзіндік сипаттама ретінде қабылдануын насихаттауды мақсат етеді.

ЛГБТ

ЛГБТ-мақтаныш – лесбиянка, гей, бисексуал, трансгендер және квир (ЛГБТҚ+) адамдар өздерінің сексуалдық бағдары мен гендерлік идентитігімен мақтан тұтуы керек деп санайтын дүниежүзілік қозғалыс және философия. ЛГБТ-мақтаныш ЛГБТ адамдарының тең құқықтары мен мүмкіндіктерін қорғауды қамтиды. Қозғалыстың үш негізгі қағидасы бар: адамдар өздерінің сексуалдық бағдары мен гендерлік идентитігімен мақтан тұтуы керек, сексуалдық әртүрлілік – сыйлық, ал сексуалдық бағдар мен гендерлік идентитік туа біткен және оларды қасақана өзгертуге болмайды. Бұл жағдайда "мақтаныш" сөзі "ұят" сөзінің антонимі ретінде қолданылады. Бұл – өзіңді және қоғамды қуаттау. Қазіргі кездегі гей-мақтаныш қозғалысы 1960 жылдардың соңындағы Стоунволл көтерілісінен кейін басталды. 1970 жылдың маусымында АҚШ-та өткен алғашқы мақтаныш шеруі Стоунволл көтерілісінің бір жылдығын тойлады – Нью-Йорк қаласының жастары мен полиция қызметкерлері арасындағы дерлік бір аптаға созылған көтеріліс, Стоунволл тавернасына жасалған шабуылдан кейін.

Құрлық

Көне сөздерде мақтаншақтық кейде адамның сыртқы түріне, сұлулығына және киіміне қатысты ақылға қонымды алаңдаушылықты білдіру үшін жағымды мағынада қолданылады, сондықтан ол менмендіктен өзгеше. Дегенмен, ол адамның өз қабілеттеріне артық сенуіне немесе басқалардың көзінде сұлу болуына қатысты ақылдан тыс сезімді де білдіреді, сондықтан оны менмендікпен салыстыруға болады. "Мақтаншақтық" термині латын тіліндегі vanitas сөзінен шыққан, ол бос, жалғандық, нәтижесіздік, ақымақтық және бос мақтаныш деген мағыналарды білдіреді. Мұнда бос мақтаныш – жалған мақтаныш, яғни адамның өзінің жетістіктері мен іс-әрекеттерімен негізделмеген, бірақ жалғандықпен және сыртқы белгілерге сүйену арқылы ізделінетін мақтаныш. Көптеген діндерде мақтаншақтық – өзін-өзі құдай санаудың бір түрі саналады, онда адам өз бейнесі үшін Құдайды қабылдамайды және осылайша Құдайдың игілігінен айрылады. Люцифер мен Нарцисс (ол бізге нарциссизм терминін сыйлады) және басқалардың оқиғалары мақтаншақтықтың зиянды жағына назар аударады. Батыс өнерінде мақтаншақтық көбінесе тауыс құсымен, ал Киелі кітапта – Вавилонның бәдесімен бейнеленген. Ренессанс дәуірінде мақтаншақтық әдетте жалаңаш әйел ретінде бейнеленген, кейде диванда отырып немесе жатып жатқан. Ол шашын тарақ пен айна көмегімен күтіп, түзетумен айналысады. Айнаны кейде шайтан немесе путто ұстайды. Мақтаншақтықтың басқа да белгілері – әшекейлер, алтын монеталар, қалта, көбінесе өлімнің өзі. Көбінесе кітапқа "Omnia Vanitas" ("Барлығы бекершілік") деген жазу жазылған. Бұл фраза – өзінің суретінде бейнеленген, өлі табиғаттың бір түріндегі vanitas – бастапқыда адамның сыртқы түріне деген құштарлыққа емес, осы әлемдегі адамның күш-жігерінің жалпы нәтижесіздігіне қатысты болған, бірақ бұл фраза сурет тақырыбының толық қамқорлығын қорытындылайды. "Суретші бізді оны айыптауға ауызша келісім беруге шақырады, бірақ оған ләззат алуға толық рұқсат береді. Ол әйнекте өзіне қараса, біз оны айыптауға арналған суретті басқа әйнек – терезе – ретінде қарастырып, жасырын түрде аңсаймыз", – деп жазады Эдвин Муллинс. Жататын әйел тақырыбы көбінесе көркемдік тұрғыдан жатушы Венераның аллегориялық емес тақырыбымен біріктіріледі. Жеті өлімдік күнә туралы кестесінде Иероним Бош шайтан ұстаған айнаға қарап, өзіне таңданып отырған буржуазиялық әйелді бейнелейді. Оның артында ашық зергерлік қорап тұр. Ашмолеан мұражайында сақталатын Николас Турньеге жатқызылатын сурет – "Әділет пен бекершілік аллегориясы". Жас әйел әділдіктің символы ретінде таразыны ұстап тұр. Ол алдындағы айнаға немесе бас сүйегіне қарамайды. Вермеердің әйгілі "Жемше құлақшасы бар қыз" суреті кейде мақтаншақтық күнәсін бейнелейді деп есептеледі, өйткені жас қыз басқа оң аллегориялық белгілері жоқ күйде әйнек алдында өзін әсемдеп көрсеткен. Чарльз Аллан Гилберттің "Барлығы бекершілік" (1873–1929) еңбегі осы тақырыпты жалғастырады. Суретте үлкен күлімсіреген бас сүйек бейнеленген. Жақын қарағанда, ол өзінің бекерлік үстелінің айнасында өз бейнесіне қарап тұрған жас әйел екені көрінеді. Мұндай көркем туындылар көрермендерге жастық шақтағы сұлулықтың өткіншілігін, сондай-ақ адам өмірінің қысқалығын және өлімнің сөзсіздігін еске салады.

In conventional parlance, vanity sometimes is used in a positive sense to refer to a rational concern for one's appearance, attractiveness, and dress, and is thus not the same as pride. However, it also refers to an excessive or irrational belief in or concern with one's abilities or attractiveness in the eyes of others and may in that sense be compared to pride. The term vanity originates from the Latin word vanitas meaning emptiness, untruthfulness, futility, foolishness, and empty pride. Here empty pride means a fake pride, in the sense of vainglory, unjustified by one's own achievements and actions, but sought by pretense and appeals to superficial characteristics. In many religions, vanity is considered a form of self idolatry, in which one rejects God for the sake of one's own image, and thereby becomes divorced from the graces of God. The stories of Lucifer and Narcissus (who gave us the term narcissism), and others, attend to a pernicious aspect of vanity. In Western art, vanity was often symbolized by a peacock, and in Biblical terms, by the Whore of Babylon. During the Renaissance, vanity was invariably represented as a naked woman, sometimes seated or reclining on a couch. She attends to her hair with a comb and mirror. The mirror is sometimes held by a demon or a putto. Other symbols of vanity include jewels, gold coins, a purse, and often by the figure of death himself. Often depicted is an inscription on a scroll that reads Omnia Vanitas ("All is Vanity"), a quote from the Latin translation of the Book of Ecclesiastes. Although that phrase—itself depicted in a type of still life called vanitas—originally referred not to an obsession with one's appearance, but to the ultimate fruitlessness of man's efforts in this world, the phrase summarizes the complete preoccupation of the subject of the picture. "The artist invites us to pay lip service to condemning her", writes Edwin Mullins, "while offering us full permission to drool over her. She admires herself in the glass, while we treat the picture that purports to incriminate her as another kind of glass—a window—through which we peer and secretly desire her." The theme of the recumbent woman often merged artistically with the non allegorical one of a reclining Venus. In his table of the seven deadly sins, Hieronymus Bosch depicts a bourgeois woman admiring herself in a mirror held up by a devil. Behind her is an open jewelry box. A painting attributed to Nicolas Tournier, which hangs in the Ashmolean Museum, is An Allegory of Justice and Vanity. A young woman holds a balance, symbolizing justice; she does not look at the mirror or the skull on the table before her. Vermeer's famous painting Girl with a Pearl Earring is sometimes believed to depict the sin of vanity, as the young girl has adorned herself before a glass without further positive allegorical attributes. All is Vanity, by Charles Allan Gilbert (1873–1929), carries on this theme. An optical illusion, the painting depicts what appears to be a large grinning skull. Upon closer examination, it reveals itself to be a young woman gazing at her reflection in the mirror of her vanity table. Such artistic works served to warn viewers of the ephemeral nature of youthful beauty, as well as the brevity of human life and the inevitability of death.