Өзіне деген құрмет және адамның эмоциялық қажеттіліктері

Кіріспе

Адамның эмоционалдық қажеттілігі

Өзіне деген сенім – өз құндылығыңа, қабілеттеріңе немесе моральдық принциптеріңе деген сенімділік. Өзіне деген сенімге адамның өзі туралы сенімдері (мысалы, «Мен сүйілімін», «Мен лайықтымын») және жеңіс сезімі, көңілсіздік, мақтаныш, ұят сияқты эмоционалдық жағдайлар кіреді. Смит пен Макки оны былай анықтайды: «Өзіңді тану – өзің туралы ойлау; өзіне деген сенім – өзіңді оң немесе теріс бағалау, яғни оны қалай сезінетінің (өзіңді қараңыз)». Өзіне деген сенім психологияда маңызды саналады, себебі ол оқудағы жетістіктер, қарым-қатынастағы қанағат, бақыт және қылмыстық мінез-құлықтың азаюы сияқты көптеген жағымды нәтижелермен байланысты. Жоғары өзіне сенімнің артықшылықтарына психикалық және физикалық денсаулықтың жақсаруы, қоғамға қарсы мінез-құлықтың төмендеуі жатады, ал төмен өзіне сенімнің кемшіліктері – алаңдаушылық, жалғыздық және есірткіге тәуелділікке бейімделудің жоғарылауы. Өзіне деген сенім нақты бір қасиетке немесе жалпыға қатысты болуы мүмкін. Психологтар өзіне деген сенімді тұрақты мінездік ерекшелік (мінездік өзіне сенім) ретінде қарастырады, бірақ қалыпты, қысқа мерзімді өзгерістер (күйдік өзіне сенім) де болады. Өзіне деген сенімнің синонимдері немесе жақын синонимдері: өзін бағалау, өзіне құрмет, өзіне сыйлау және өзіне адалдық.

Тарих

Өзін-өзі бағалау тұжырымдамасы 18-шы ғасырда пайда болды, алғаш рет шотландтық ағартушы ойшыл Дэвид Юмның жазбаларында көрініс берді. Юм өзін бағалау және жақсы ойлау маңызды екенін айтады, себебі ол адамдарға өздерінің толық әлеуетін ашуға мүмкіндік беретін мотивациялық функцияны атқарады. Өзін-өзі бағалауды ерекше психологиялық құрылым ретінде анықтау философ және психолог Уильям Джеймстің еңбегінде бастау алды. Джеймс өзіндік білімнің бірнеше өлшемдерін екі деңгейлі иерархиямен сипаттады: білу процестері ("Мен өзім" деп аталады) және өзіндік білім туралы білім ("Мен өзім"). "Мен өзім" байқаулары мен осы байқауларды сақтауы үш түрлі білімді құрайды, олар Джеймске сәйкес, "Мен өзім" үшін жиынтық есеп береді. Бұл – материалдық, әлеуметтік және рухани өзіндік. Әлеуметтік өзіндік өзін-өзі бағалауға ең жақын, ол басқалар мойындайтын барлық сипаттамаларды қамтиды. Материалдық өзіндік дене мен мүліктердің бейнелерінен, ал рухани өзіндік – өзіндік бағалаудың сипаттамалық және бағалаулық көзқарастарынан тұрады. Өзін-өзі бағалаудың адамның өзіне қатысты көзқарастарының жиынтығы ретіндегі түсінігі бүгінгі күнге дейін сақталған. 1960 жылдардың ортасында әлеуметтік психолог Моррис Розенберг өзін-өзі бағалауды өзін-өзі құнды сезіну ретінде анықтады және Розенбергтің өзін-өзі бағалау шкаласын (RSES) жасады, ол әлеуметтік ғылымдарда өзін-өзі бағалауды өлшеу үшін ең көп қолданылатын шкалаға айналды. 20-шы ғасырдың басында мінез-құлықтанушылар қозғалысы психикалық процестерді, эмоцияларды және сезімдерді интроспективті зерттеуден бас тартып, оны қоршаған ортамен байланысты байқалатын мінез-құлықтарды зерттеу арқылы объективті зерттеумен алмастырды. Бихевиоризм адамды күшейтуге жататын жануар ретінде қарастырды және психологияны химия немесе биология сияқты тәжірибелік ғылымға айналдыруды ұсынды. Осының салдарынан, өзін-өзі бағалауға қатысты клиникалық сынақтар назардан тыс қалды, себебі бихевиористер бұл идеяны қатаң өлшеуге қолайсыз деп есептеді. 20-шы ғасырдың ортасында феноменология мен гуманистік психологияның өрлеуі өзін-өзі бағалауға жаңа қызығушылықты тудырды, бұл депрессия, алаңдаушылық және жекелік бұзылулар сияқты психологиялық бұзылуларды емдеуге арналған. Психологтар психотерапия мен жоғары өзін-өзі бағалауы бар адамдардың жеке қанағаттануы арасындағы байланысты осы салаға пайдалы деп санай бастады. Бұл өзін-өзі бағалау тұжырымдамасына жаңа элементтерді енгізуге әкелді, соның ішінде адамдар неге өздерін төмен сезінетіні және неге адамдар көңіл көтеріңкісіз болып, өздері қиындықтарды жеңе алмайтынының себептерін анықтау. 1997 жылдан бастап өзін-өзі бағалаудың негізгі әдісі өзін-өзі бағалауды басқару, невротизм және өзін-өзі тиімділікпен бірге өзін-өзі бағалаудың негізгі төрт өлшемінің бірі ретінде қарастырылды. Өзін-өзі бағалаудың негізгі тұжырымдамасы жұмысқа қанағаттанушылықты және жұмыс нәтижелерін болжау қабілетіне ие екені дәлелденді. Өзін-өзі бағалау үшін өзін-өзі бағалау өте маңызды болуы мүмкін. Бұл қозғалыс психологиялық зерттеулер қоғамдық саясатты қалыптастыра алатынына дәлел. Бұл 2023 жылға дейін кеңейіп, психологтар зерттеу, емдеу және терапияға жаңаша көзқараспен қарауға ниетті. Жаңа тәсіл халықтың денсаулығын ескереді, психологиялық зерттеушілер әлеуметтік-эмоционалдық қақтығыстарды талдау үшін бір терапияға басымдық береді, мысалы, өзін-өзі бағалаудың төмендігі. Бұл қозғалыстың негізгі идеясы – өзін-өзі бағалаудың төмендігі адамдардың проблемаларының тамыры болып табылады, бұл оны әлеуметтік проблемалар мен дисфункциялардың тамырына айналдырады. Бұл қозғалыстың жетекші тұлғасы, психолог Натаниел Бранден былай деді: "Мен өзімді төмен бағалау проблемасына байланысты емес, жалғыз психологиялық проблеманы – уайым мен күйзелістен бастап, жақындық пен табыстан қорқу, жұбайының зорлық-зомбылығы мен балаларды қорлау сияқты мәселелерді – ойлап таба алмаймын". Өзін-өзі бағалаудың төмендігі және оның көптеген жағымсыз салдары туралы алаңдаушылық Калифорния конгрессмені Джон Васкончеллосты 1986 жылы Калифорнияда өзін-өзі бағалау және жеке және әлеуметтік жауапкершілік жөніндегі жұмыс тобын құруға және қаржыландыруға мәжбүр етті. Васкончеллос бұл жұмыс тобы қылмыстан, жасөспірімдер жүктілігінен бастап мектептегі төмен нәтижелерге және ластануға дейін мемлекеттің көптеген проблемаларымен күресе алады деп мәлімдеді. Басқалардың сыйлағаны ішкі өзін-өзі бағалаудан гөрі нәзік және оңай жоғалуы мүмкін. Маслоудың пікірінше, өзін-өзі бағалау қажеттілігі қанағаттандырылмаса, адамдар оны іздеуге ұмтылады және өсуге және өзін-өзі іске асыруға қабілетсіз болады. Маслоу сондай-ақ өзін-өзі бағалаудың ең сау түрі "бізге тиіс құрметтің басқаларға көрсетуінен, атақтан, даңқтан және жалтақтаудан гөрі көрінеді" дейді. Өзін-өзі бағалаудың қазіргі теориялары адамдардың өзіне жоғары баға беруге неліктен ұмтылатынының себептерін зерттейді. Социометр теориясы өзін-өзі бағалаудың адамның әлеуметтік тобындағы статусы мен қабылдану деңгейін тексеру үшін пайда болғанын айтады. Қорқынышпен басқару теориясына сәйкес, өзін-өзі бағалау қорғаныш функциясын атқарады және өмір мен өлім туралы алаңдаушылықты азайтады. Гуманистік психологияның жақтасы Карл Роджерс (1902–1987) көптеген адамдардың проблемаларының себебін олардың өзіне деген жек көрушіліктері мен сүйістікке лайық емес екендігіне сенулерінде көрді. Сондықтан Роджерс клиентке шартсыз қабылдауды берудің маңыздылығына сенді және бұл клиенттің өзін-өзі бағалауын жақсартуға көмектеседі. Шындығында, өзін-өзі бағалау тұжырымдамасы гуманистік психологияда әрбір адам үшін бұрынғыдан бері бұзылмайтын құқық ретінде қарастырылады, ол төмендегі сөйлемде қысқаша баяндалған:

The concept of self esteem has its origins in the 18th century, first expressed in the writings of the Scottish enlightenment thinker David Hume. Hume posits that it is important to value and think well of oneself because it serves a motivational function that enables people to explore their full potential. The identification of self esteem as a distinct psychological construct has its origins in the work of philosopher and psychologist, William James. James identified multiple dimensions of the self, with two levels of hierarchy: processes of knowing (called the "I self") and the resulting knowledge about the self (the "Me self"). The observation about the self and storage of those observations by the I self creates three types of knowledge, which collectively account for the Me self, according to James. These are the material self, social self, and spiritual self. The social self comes closest to self esteem, comprising all characteristics recognized by others. The material self consists of representations of the body and possessions and the spiritual self of descriptive representations and evaluative dispositions regarding the self. This view of self esteem as the collection of an individual's attitudes toward itself remains today. In the mid 1960s, social psychologist Morris Rosenberg defined self esteem as a feeling of self worth and developed the Rosenberg self esteem scale (RSES), which became the most widely used scale to measure self esteem in the social sciences. In the early 20th century, the behaviorist movement shunned introspective study of mental processes, emotions, and feelings, replacing introspection with objective study through experiments on behaviors observed in relation with the environment. Behaviorism viewed the human being as an animal subject to reinforcements, and suggested making psychology an experimental science, similar to chemistry or biology. Consequently, clinical trials on self esteem were overlooked, since behaviorists considered the idea less amenable to rigorous measurement. In the mid 20th century, the rise of phenomenology and humanistic psychology led to a renewed interest in self esteem as a treatment for psychological disorders such as depression, anxiety, and personality disorders. Psychologists started to consider the relationship between psychotherapy and the personal satisfaction of people with high self esteem as useful to the field. This led to new elements being introduced to the concept of self esteem, including the reasons why people tend to feel less worthy and why people become discouraged or unable to meet challenges by themselves. From 1997, the core self evaluations approach included self esteem as one of four dimensions that comprise one's fundamental appraisal of oneself—along with locus of control, neuroticism, and self efficacy. The concept of core self evaluations has since proven to have the ability to predict job satisfaction and job performance. Self esteem may be essential to self evaluation. This movement provides evidence that psychological research can shape public policy. This has expanded to recent years such as 2023 where psychologists are planning to re invent the approach to research, treatments, and therapy. The new approach emphasizes population health where psychological researchers have prioritized one one therapy in regards to analyzing social emotional conflict like low self esteem. The underlying idea of the movement was that low self esteem was the root of problems for individuals, making it the root of societal problems and dysfunctions. A leading figure of the movement, psychologist Nathaniel Branden, stated: "[I] cannot think of a single psychological problem – from anxiety and depression, to fear of intimacy or of success, to spouse battery or child molestation – that is not traced back to the problem of low self esteem". Concern about low self esteem and its many presumed negative consequences led California assemblyman, John Vasconcellos to work to set up and fund the Task Force on Self Esteem and Personal and Social Responsibility, in California, in 1986. Vasconcellos argued that this task force could combat many of the state's problems – from crime and teen pregnancy to school underachievement and pollution. Respect from others was believed to be more fragile and easily lost than inner self esteem. According to Maslow, without the fulfillment of the self esteem need, individuals will be driven to seek it and unable to grow and obtain self actualization. Maslow also states that the healthiest expression of self esteem "is the one which manifests in the respect we deserve for others, more than renown, fame, and flattery". Modern theories of self esteem explore the reasons humans are motivated to maintain a high regard for themselves. Sociometer theory maintains that self esteem evolved to check one's level of status and acceptance in one's social group. According to Terror Management Theory, self esteem serves a protective function and reduces anxiety about life and death. Carl Rogers (1902–1987), an advocate of humanistic psychology, theorized the origin of many people's problems to be that they despise themselves and consider themselves worthless and incapable of being loved. This is why Rogers believed in the importance of giving unconditional acceptance to a client and when this was done it could improve the client's self esteem. Indeed, the concept of self esteem is approached since then in humanistic psychology as an inalienable right for every person, summarized in the following sentence:

Кез келген адам, ешқандай ерекшеліксіз, тек оның болу фактісі үшін ғана, басқалардың барлығының шартсыз құрметіне лайық; ол өзін бағалауға және бағалануға лайық. Өзін-өзі бағалау шкаласының 10 сұрақтан тұратын нұсқасы бар, онда қатысушылар өздеріне қатысты бірқатар мәлімдемелермен келісім деңгейін көрсетуі керек. Балама шара, Куперсмит инвентары әртүрлі тақырыптар бойынша 50 сұрақтан тұрады және қатысушылардан олар біреуді өзіне ұқсас немесе өзгеше деп бағалауын сұрайды. Егер қатысушының жауаптары өзіне деген сенімділікті көрсетсе, шкала оларды жақсы бейімделген деп санайды. Егер олардың жауаптары ішкі ұятты көрсететін болса, олар әлеуметтік бұзылысқа бейім деп санайды. Өзін-өзі бағалаудың жасырын өлшемдері 1980 жылдары қолдана бастады. Бұл өлшемдер өзіндік бағалаумен байланысты деп есептелетін когнитивтік процестердің жанама өлшемдеріне сенеді, соның ішінде ата-ана әрпінің тапсырмасы (немесе бастапқы қалау тапсырмасы) және жасырын қауымдастыру тапсырмасы. Мұндай жанама өлшемдер бағалау процесіне қатысушының назарын аудармауға арналған. Оларды жасырын өзін-өзі бағалауды бағалау үшін қолданғанда, психологтар қатысушыға өзіне қатысты стимулдарды қолданады, содан кейін адамның оң немесе теріс стимулдарды қаншалықты жылдам анықтайтынын өлшейді. Мысалы, егер әйелге әйел және анаға қатысты стимулдар берілсе, психологтар оның теріс сөз, жаман немесе оң сөз, мейірімділік сияқты сөзді қаншалықты жылдам анықтайтынын өлшейді.

Өмір бойына дамуы

Адам өміріндегі тәжірибелер өзін-өзі бағалаудың қалыптасуының маңызды көзі болып табылады. Ата-ананың шартысыз сүйіспеншілігі баланың қамқорлық пен құрмет сезімін дамытуына көмектеседі. Бұл сезімдер бала өсе келе өзін-өзі бағалауына әсер етеді. Бастауыш мектеп оқушылары, өзін жоғары бағалайтын, қамқор және қолдау көрсететін, балаларына нақты талаптар қойып, шешім қабылдауда пікір білдіруге мүмкіндік беретін ата-аналары бар болады. Бұған дейін жасалған зерттеулер жылы және қолдаушы ата-аналық стильдердің (әсіресе, авторитетті және еркіндік беретін) балалардың жоғары өзін-өзі бағалауымен байланысты екенін көрсеткенімен, осы ата-аналық стильдер өзін-өзі бағалау дамуына себеп болуы мүмкін. Балалық шақтағы өзін-өзі бағалауды нығайтатын тәжірибелерге тыңдау, құрметпен сөйлеу, лайықты назар мен махаббат беру, жетістіктерді мойындау, қателіктерді немесе сәтсіздіктерді қабылдау жатады. Өзін-өзі бағалаудың төмендеуіне себеп болатын жағдайларға қатал сын, физикалық, сексуалдық немесе эмоционалдық зорлық-зомбылық, назарсыздық, қорлау немесе әрдайым "мүсіндей" болу талабы кіреді. Мектеп жасында оқудағы жетістіктер өзін-өзі бағалау дамуына маңызды үлес қосады. Дегенмен, оқушылар мектепте оқып жүргенде де өзін-өзі төмен бағалауы мүмкін. Мысалы, олар оқуда жақсы нәтиже көрсетпеуі немесе мектептен тыс ауыр жағдайда өмір сүруі мүмкін. Мұндай мәселелер жасөспірімдердің өзіне күмәндануына әкелуі мүмкін. Әлеуметтік тәжірибе де өзін-өзі бағалаудың маңызды факторы болып табылады. Балалар мектепте оқыған сайын өздері мен сыныптастары арасындағы айырмашылықтарды түсіне бастайды. Әлеуметтік салыстыру арқылы балалар түрлі іс-әрекеттерде сыныптастарынан жақсы немесе нашар нәтиже көрсеткенін бағалайды. Бұл салыстырулар баланың өзін-өзі бағалауын қалыптастыруда және оның өзіне деген сезімдеріне (оң немесе теріс) әсер етеді. Жасөспірім шақта құрбылардың ықпалы ерекше маңызға ие. Жасөспірімдер өздерін жақын достарымен қарым-қатынас арқылы бағалайды. Достармен жақсы қарым-қатынас баланың жоғары өзін-өзі бағалауына өте қажетті. Әлеуметтік қабылдау сенімділік пен жоғары өзін-өзі бағалауды тудырады, ал құрбылардан көңіл бөлмеу және жалғыздық өзін-өзі күмәндану мен төмен бағалауға әкеледі. Өзін-өзі бағалау жасөспірімдік және жас ересектік шақта артып, орта жаста ең жоғары деңгейге жетеді. Африкалық американдықтардың өзін-өзі бағалауы ақтарға қарағанда жасөспірімдік және жас ересектік шақта күрт өседі. Алайда, қартайған сайын олардың өзін-өзі бағалауы тез төмендейді. Ұят сезімі көбінесе әлеуметтік өзін-өзі бағалаудың төмендеуіне байланысты туындайды, мысалы, әлеуметтік бағалаудағы нашар нәтиже. Нашар нәтиже әлеуметтік өзін-өзі бағалаудың төмендеуіне және ұяттың артуына әкеледі, бұл әлеуметтік өзін-өзіңді жоғалту қаупін көрсетеді. Өз-өзіңе мейірімділік ұят сезімін жеңуге көмектеседі.

Experiences in a person's life are a major source of how self esteem develops. Unconditional love from parents helps a child develop a stable sense of being cared for and respected. These feelings translate into later effects on self esteem as the child grows older. Students in elementary school who have high self esteem tend to have authoritative parents who are caring, supportive adults who set clear standards for their child and allow them to voice their opinion in decision making. Although studies thus far have reported only a correlation of warm, supportive parenting styles (mainly authoritative and permissive) with children having high self esteem, these parenting styles could easily be thought of as having some causal effect in self esteem development. Childhood experiences that contribute to healthy self esteem include being listened to, being spoken to respectfully, receiving appropriate attention and affection and having accomplishments recognized and mistakes or failures acknowledged and accepted. Experiences that contribute to low self esteem include being harshly criticized, being physically, sexually or emotionally abused, being ignored, ridiculed or teased or being expected to be "perfect" all the time. During school aged years, academic achievement is a significant contributor to self esteem development. However, students can also experience low self esteem while in school. For example, they may not have academic achievements, or they live in a troubled environment outside of school. Issues like the ones previously stated, can cause adolescents to doubt themselves. Social experiences are another important contributor to self esteem. As children go through school, they begin to understand and recognize differences between themselves and their classmates. Using social comparisons, children assess whether they did better or worse than classmates in different activities. These comparisons play an important role in shaping the child's self esteem and influence the positive or negative feelings they have about themselves. As children go through adolescence, peer influence becomes much more important. Adolescents make appraisals of themselves based on their relationships with close friends. Successful relationships among friends are very important to the development of high self esteem for children. Social acceptance brings about confidence and produces high self esteem, whereas rejection from peers and loneliness brings about self doubts and produces low self esteem. Self esteem tends to increase during adolescence and young adulthood, reaching a peak in middle age. African Americans have a sharper increase in self esteem in adolescence and young adulthood compared to Whites. However, during old age, they experience a more rapid decline in self esteem. Feelings of shame usually occur because of a situation where the social self is devalued, such as a socially evaluated poor performance. Poor performance leads to a decrease in social self esteem and an increase in shame, indicating a threat to the social self. This increase in shame can be helped with self compassion.

Нағыз мен, идеал мен, қорқынышты мен

Өзін-өзі бағалаудың үш деңгейі бар: нағыз өзі, идеалдық өзі және қорқынышты өзі. Нағыз, идеалдық және қорқынышты жандар балаларда танымдық деңгейлерде сатылап қалыптасады. Моральдық үкімдеу сатылары: Адамдар өздерінің нағыз, идеалдық және қорқынышты өзін "жақсы" немесе "жаман" сияқты стереотиптік белгілермен сипаттайды. Адамдар өздерінің идеалдық және нағыз өзін іс-әрекеттерге ұмтылу немесе мінез-құлық әдеттері ретінде сипаттайды. Қорқынышты өзі көбінесе сәтсіздікке ұшыраған немесе жаман әдеттері бар адам ретінде сипатталады. Эго даму сатылары: Адамдар өздерінің идеалдық және нағыз өзін көзқарастарға және іс-әрекеттерге негізделген қасиеттер тұрғысынан сипаттайды. Қорқынышты өзі көбінесе әлеуметтік күтулерге сай келмейтін немесе өзімшіл ретінде сипатталады. Өзін-өзі түсіну сатылары: Адамдар өздерінің идеалдық және нағыз өзін біртұтас жеке тұлға немесе мінез ретінде сипаттайды. Қорқынышты өзінің сипаттамалары көбінесе өзінің идеалдарына немесе рөлдік күтулеріне сай келмеуге, көбінесе нақты өмірдегі мәселелерге байланысты бағытталған. Бұл дамумен бірге моральдық талаптардың күрделілігі мен кеңдеуі артады. Осы деңгейде адамдардың өзін-өзі бағалауы төмендеуі мүмкін, өйткені олар белгілі бір күтулерге сай өмір сүріп жатқандай сезінбейді. Бұл сезім өзін-өзі бағалауға орташа дәрежеде әсер етеді, ал адамдар өздерінің қорқынышты өзіне айналып жатқанына сенгенде, одан да күшті әсер етеді. Адамдар белгілі бір құндылықтар мен қағидаларға берік сеніп, қарсылыққа ұшырағанда да оларды қорғауға дайын, ал тәжірибеге сүйене отырып, оларды өзгертуге жеткілікті сенімділікке ие.

Қауіпсіз және қорғаныс

Кейбір адамдар өзіне сенімді және сыртқы мақұлдауға тәуелді болмай, позитивті өзіне қатысты көзқарасты сақтай алады. Дегенмен, басқалары қорғанышпен жоғары өзіне баға береді, және олар Розенберг шкаласы бойынша өзіне қатысты оң пікір білдіргенімен, бұл көзқарастар нәзік және сынға оңай ұшырайды. Қорғанышпен жоғары өзіне баға беретін адамдар санасыз күмән мен қауіпсіздікті іштей сезінеді, бұл оларды кез келген сынға өте теріс реакция жасауға итермелейді. Мұндай адамдар өзінің құндылығын сақтау үшін басқалардан үнемі оң пікір алуға мұқтаж. Ылғи мақтау іздеу мақтанышпен, өршілдікпен немесе кейде тіпті өзінің құндылығына күмән келтіретін кез келген адамға қарсы агрессивті және жауыртқыш сезімдерге алып келуі мүмкін, бұл – қауіп төндіретін өзімшілдіктің бір көрінісі. "Journal of Educational Psychology" журналы бес мемлекеттік университеттің жұмыспен байланысты оқу (WIL) бағдарламаларына қатысқан 383 малайзиялық студенттің үлгісін пайдаланып, өзіне баға беру, өзіне сену және өзінің қабілеттерін бағалау сияқты басқа да психологиялық қасиеттер арасындағы байланысты зерттеді. Нәтижелер көрсеткендей, өзіне баға берудің өзіне сенумен және өзінің қабілеттерін бағалаумен оң және маңызды байланысы бар, себебі өзіне жоғары баға беретін студенттер университетте өзіне төмен баға беретін студенттерге қарағанда жақсы нәтижелер көрсетті. Жоғары білім беру мекемелері мен жұмыс берушілер студенттердің өзіне баға беруін дамытудың маңыздылығын ескеруі керек деген қорытынды жасалды.

Жасырын және ашық

Көрінеу өзіңді бағалау – адамның өзін оң немесе теріс бағалауға бейімділігі, бұл процесс спонтанды, автоматты немесе еңсеусіз түрде жүзеге асады. Бұл саналы және ойлы өзіңді бағалауды талап ететін нақты өзіңді бағалаудан өзгеше. Көрінеу және нақты өзіңді бағалау теориялық тұрғыдан өзіңді бағалаудың екі түрлісі болып саналады. Дегенмен, нақты өзіңді бағалау конструкциясы ретінде оның дұрыстығы күмәнді, себебі ол нақты өзіңді бағалаумен және өзіңді бағалау туралы мәлімет берушілердің бағаларымен нашар немесе тіпті байланыссыз. Нарциссизм мен өзіңді бағалау арасында орташа байланыс бар; яғни, бір адам жоғары өзіңді бағалауға ие болуы мүмкін, бірақ нарциссизмі төмен болуы немесе мақтансақ, жағымсыз адам болуы және жоғары өзіңді бағалау мен жоғары нарциссизм көрсеткіштеріне ие болуы мүмкін. Алайда, корреляциялық талдау нарциссизмнің жоғарылық сезіміне немесе өзіне деген құрметтің ерекшеліктеріне шектелген жағдайда, нарциссизм мен өзіңді бағалау арасындағы байланыс күшейеді (әдетте r = .50 немесе оған жуық, бірақ кейде β = .86 дейін жетеді).

Емдеу әдістері

Метакогнитивтік терапия, EMDR техникасы, назарға негізделген когнитивтік терапия, рационалды-эмоционалдық мінез-құлық терапиясы, когнитивтік-мінез-құлық терапиясы және қасиеттер мен конструкциялар терапиясы пациенттің өз-қадірін арттыратыны көрсетілген.

Үш мемлекет

Мартин Росс ұсынған бұл жіктеу, адамдардың "жетістіктерімен" (жеңістер, наградалар, қасиеттер) және "анти-жетістіктерімен" (жеңілістер, ұят, намыстандыру, т.б.) салыстырғанда өзін-өзі бағалаудың үш жай-күйін ажыратады.

Қиратылған

Адам өзін құнды немесе сүйікті деп санамайды. Олар жеңіліске, ұятқа беріліп, өзін солай сезінеді және өздерінің "жетістіксіздіктерін" айтады. Мысалы, егер олар белгілі бір жасқа толуды жетістіксіздік деп есептесе, өзін сол жетістіксіздікпен сипаттап, "Мен қартпын" дейді. Олар өзін жаны ашыту, кемсірту сияқты іс-әрекеттер мен сезімдерді көрсетеді және қайғыларынан әрекетке келуге шамасы келмей қалуы мүмкін.

Қауіпті

Жеке адамның өзін-өзі қабылдауы көбінесе оң болады. Дегенмен, олардың өзін-өзі бағалауы, жақын арада болатын сәтсіздік қаупіне (мысалы, жеңіліс, ұят, қысылу, беделдің төмендеуі) байланысты болғандықтан, көбінесе шаршап, үнемі қорғаныс механизмдерін қолданады. Сондай-ақ, өмірдегі белгілі бір жағдайлар мен оқиғаларға байланысты, адам осы деңгейден өзін-өзі бағалаудың кез келген басқа деңгейіне түсіп кетуі мүмкін. Өзін-өзі бағалаудың екі түрі бар: шартты және шартсыз (немесе абсолютті). Шартты өзін-өзі бағалау сыртқы факторларға, мысалы, басқалардың пікіріне, жетістікке немесе сәтсіздікке, қабілеттерге немесе қарым-қатынастарға байланысты қалыптасады. Сондықтан, шартты өзін-өзі бағалау тұрақсыздықпен, сенімсіздікпен және осалдықпен сипатталады. Шартсыз өзін-өзі бағалауы жоқ адамдар "өзін-өзі бағалауға үнемі ұмтылады". Алайда, шартты өзін-өзі бағалауға ұмтылу мақұлдауға негізделгендіктен, ол сәтсіздікке ұшырауға тиіс, өйткені ешкім тұрақты мақұлдау алмайды, ал мақұлдаудың болмауы көбінесе депрессияға әкеледі. Сонымен қатар, мақұлдаудан қорқу, сәтсіздікке ұшырау мүмкіндігі бар іс-әрекеттерден бас тартуға итермелейді. Шартсыз өзін-өзі бағалау шынайы, тұрақты және берік деп сипатталады. Ол, адамның "өмірдің өзі алдында қабылданатын, онтологиялық тұрғыдан қабылданатын" деген сенімнен туындайды. Адамның "онтологиялық тұрғыдан қабылданатындығына" сену – адамның қабылдануының "кездейсоқ жағдайларға байланысты емес, қалыпты жағдай екендігіне" сену. Теолог Пол Тиллих түсіндіргендей, осы сенімде қабылдану адамның ізгілігіне емес, оның кінәсіне қарамастан беріледі. Психиатр Томас А. Харрис өзінің классикалық "Мен жақсымын – Сен жақсысың" еңбегінде Тиллихтің идеяларын пайдаланды. Харрис Тиллихтің "қабылданатын" сөзін "ОК" деген сөзбен аударды, ол "қабылданатын" деген мағынаны білдіреді. Харрис былай деді: "Христиандық хабарлама "Егер сен жақсы болсаң, қабылданасың" емес, "Сен қабылданасың, шартсыз қабылданасың" деген хабарлама." Қауіпсіз, шартсыз өзін-өзі бағалау адамның онтологиялық тұрғыдан қабылданатындығына және қабылданатындығына сенуден туындайды.

The individual has a generally positive self image. However, their self esteem is also vulnerable to the perceived risk of an imminent anti feat (such as defeat, embarrassment, shame, discredit), consequently, they are often nervous and regularly use defense mechanisms. and due to certain situations or circumstances in life, one can fall from this level into any other state of self esteem.) and non contingent (or unconditional) self esteem. Contingent self esteem is derived from external sources, such as what others say, one's success or failure, one's competence, or relationship contingent self esteem. Therefore, contingent self esteem is marked by instability, unreliability, and vulnerability. Persons lacking a non contingent self esteem are "predisposed to an incessant pursuit of self value". However, because the pursuit of contingent self esteem is based on receiving approval, it is doomed to fail, as no one receives constant approval, and disapproval often evokes depression. Furthermore, fear of disapproval inhibits activities in which failure is possible. Non contingent self esteem is described as true, stable, and solid. It springs from a belief that one is "acceptable period, acceptable before life itself, ontologically acceptable". Belief that one is "ontologically acceptable" is to believe that one's acceptability is "the way things are without contingency". In this belief, as expounded by theologian Paul Tillich, acceptability is not based on a person's virtue. It is an acceptance given "in spite of our guilt, not because we have no guilt". Psychiatrist Thomas A Harris drew on Tillich for his classic I'm OK – You're OK that addresses non contingent self esteem. Harris translated Tillich's "acceptable" by the vernacular OK, a term that means "acceptable". The Christian message, said Harris, is not "YOU CAN BE OK, IF"; it is "YOU ARE ACCEPTED, unconditionally". A secure non contingent self esteem springs from the belief that one is ontologically acceptable and accepted.

Өңірге тән өзін-өзі бағалау

Жалпы өзін-өзі бағалау адамның өзін толығымен қалай бағалайтынын көрсетеді, ал домендік өзін-өзі бағалаудың жақтары өмірдің маңызды әртүрлі салаларындағы өзін-өзі бағалаумен байланысты. Өзін-өзі бағалаудың мұндай функционалдық тұрғыдан ерекшеленетін жақтары әлеуметтік, эмоционалдық, денеге қатысты, оқу үлгеріміне қатысты және шығармашылық-көркемдік салалардағы өзін-өзі бағалауды қамтуы мүмкін. Олар психологиялық денсаулық, денсаулық сақтау, білім беру және жұмысқа қатысты нәтижелерді болжауға көмектеседі. Мысалы, әлеуметтік сала бойынша өзін-өзі бағалаудың төмендеуі (яғни, өзінің әлеуметтік қабілеттілігін сезінуі) зорлық-зомбылыққа ұшырау қаупін арттыратын фактор ретінде көп рет анықталды.

Маңыздылық

Абрахам Маслоу психологиялық денсаулықтың адамның негізгі өзегіне қатысты толыққанды қабылдау, сүйіспеншілік және құрмет болмаса мүмкін емес екенін айтады, бұл басқалармен де, өзімен де болуы керек. Өзін-өзі бағалау адамдарға өмірге сенімділікпен, мейірімділікпен және оң көзқараспен қарауға мүмкіндік береді, соның арқасында олар өз мақсаттарына оңай жетеді және өзін-өзі дамытуға қол жеткізеді. Өзін-өзі бағалау адамдарды бақытқа лайық екендеріне сендіруі мүмкін. Хосе Висенте Бонет өзін-өзі бағалаудың маңыздылығын айқындығын жеткізеді, себебі өзін-өзі бағалаудың жетіспеуі – бұл басқалардан құрметтің жоғалтылуы емес, өзіне деген өзінің теріс көзқарасы. Бонет мұның үлкен депрессивтік бұзылысқа сәйкес келетінін мәлімдейді. Халықаралық адам құқығы саласындағы маңызды құжат – «Йогиакарта қағидалары» ЛГБТ адамдарына қатысты кемсітушілікке тоқталады, бұл олардың өзін-өзі бағалауын төмендетіп, адам құқықтарының бұзылуына, соның ішінде адам саудасына әкелуі мүмкін. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы 2000 жылы жарияланған «Өмірге қол жұмсаудың алдын алу» еңбегінде студенттердің өзін-өзі бағалауын арттырудың балалар мен жасөспірімдерді психикалық ауыртпалықтан және күйзелістен қорғаудағы маңыздылығын атап өтеді, оларға қиын және стресті жағдайлармен тиімді күресуге көмектеседі. Өзін-өзі жоғары бағалау бақыттылықты арттыру ғана емес, сонымен қатар стресске төтеп беруді жақсартады және қиын міндеттерді қабылдауға ынталандырады. Алайда, бір зерттеу өзін-өзі бағалауды арттырудың әсерін қарастырды. Ол өзін-өзі жоғары бағалаудың кейбір пайдаларын ұсынатынын көрсетті, бірақ олар шектеулі. Көбінесе ол сәттің нәтижесі болып табылады, ал емес себебі. Зерттеушілер сондай-ақ өзін-өзі бағалауды арттыру әрқашан үлкен жетістіктерге әкелмейтінін және өзін-өзі бағалаудың өмірлік нәтижелерге тигізетін әсері шамалы екенін анықтады, тек оң өзіндік бейне қабылдауының уақытша күшеюінен басқа.

Қатынастар

1970 жылдардың соңынан 1990 жылдардың басына дейін көптеген американдықтар студенттердің өзіне деген сенімі мектепте алған бағаларына, әріптестерімен қарым-қатынастарына және болашақтағы табыстарына маңызды фактор ретінде әсер ететінін әдеттегідей қабылдады. Осы тұжырымдамаға сәйкес, кейбір американдық ұйымдар студенттердің өзіне деген сенімін арттыруға бағытталған бағдарламалар жасады. 1990 жылға дейін осы мәселе бойынша тексерілген және бақыланған зерттеулер өте аз болды. Сол жылдан бері жүргізілген сарапшылармен тексерілген зерттеулер бұрынғы пікірлерді растамады. Жақындағы зерттеулер көрсеткендей, студенттердің өзіне деген сенімін жасанды түрде көтерудің өзі бағаларына ешқандай оң әсер етпейді. Рой Баумейстер өзіне деген сенімін көтерудің тікелей нәтижесі ретінде бағалардың төмендеуі мүмкін екенін көрсетті. Өзіне деген сенім мен оқу жетістіктері арасындағы байланыс жоғары өзіне сенімнің жоғары оқу жетістіктеріне себеп болатынын білдірмейді. Бұл, жоғары оқу жетістіктерінің нәтижесінде өзіне деген сенімнің артуы мүмкін, себебі бұл жетістіктерге әлеуметтік өзара әрекеттесу және өмірлік оқиғалар сияқты басқа да факторлар әсер етеді. Зерттеулер өзіне деген сенім мен жеке бақыт арасындағы тығыз байланысты анықтады, бірақ бұл байланыстың себептік екені әлі белгісіз. Яғни, өзіне жоғары баға беретін адамдар көбінесе бақытты екенін айтса да, өзіне деген сенімнің жоғары болуы бақыттылықты арттыра ма деген сұраққа нақты жауап жоқ. Сонымен қатар, өзіне жоғары баға беретін адамдар өзіне төмен баға беретін адамдарға қарағанда кешірімдірек болады. Бұл өзіне деген сенімі жоғары адамдардың өзін қабылдауға бейімділігімен және даму мен жетілу мүмкіндігі ретінде қарым-қатынастағы келіспеушіліктерге оң көзқараспен қарауымен байланысты. Ал өзіне төмен баға беретін адамдар қауіпсіздік сезімі мен өзіне күмәндану салдарынан басқаларды кешіруде қиындықтарға тап болуы мүмкін. Өзіне жоғары баға беретін балалардың темекі шегуіне, ішімдік ішуіне, есірткі қолдануына немесе ерте жаста жыныстық қатынасқа түсуіне кедергі жоқ. Мысалы, өзіне деген сенімі төмен адамдардың бұзылған ойлау үрдісінен туындаған депрессия симптомдарын дамыту ықтималдығы артады. Осыған байланысты, депрессияны когнитивті әдіспен емдеу өзіне деген сенімді арттыруға көмектеседі, ал керісінше, өзіне деген сенімді арттыру депрессия симптомдарын жеңілдетуге мүмкіндік береді. Ал өзіне жоғары баға беретін адамдар психикалық денсаулық проблемаларының дамуына қарсы тұра алады, зерттеулер өзіне деген сенімнің жоғары болуының булимия ауруының пайда болуын азайтатынын көрсетті.

From the late 1970s to the early 1990s many Americans assumed as a matter of course that students' self esteem acted as a critical factor in the grades that they earned in school, in their relationships with their peers, and in their later success in life. Under this assumption, some American groups created programs which aimed to increase the self esteem of students. Until the 1990s, little peer reviewed and controlled research took place on this topic. Peer reviewed research undertaken since then has not validated previous assumptions. Recent research indicates that inflating students' self esteems in and of itself has no positive effect on grades. Roy Baumeister has shown that inflating self esteem by itself can actually decrease grades. The relationship involving self esteem and academic results does not signify that high self esteem contributes to high academic results. It simply means that high self esteem may be accomplished as a result of high academic performance due to the other variables of social interactions and life events affecting this performance. Research has found a strong correlation between high self esteem and self reported happiness, but it is not yet known whether this relationship is causal. This means that although people with high self esteem tend to report greater happiness, it is not certain whether having high self esteem directly causes increased happiness. In addition, people with high self esteem have been found to be more forgiving than people with low self esteem. This is because people with high self esteem tend to have greater self acceptance and are more likely to view conflict in a positive light, as an opportunity for growth and improvement. In contrast, people with low self esteem may have a harder time forgiving others, due to a sense of insecurity and self doubt. High self esteem does not prevent children from smoking, drinking, taking drugs, or engaging in early sex. anxiety, For example, low self esteem may increase the likelihood that people who experience dysfunctional thoughts will develop symptoms of depression. Consequently, cognitive treatment of depression helps with low self esteem, and vice versa, addressing low self esteem improves depressive symptoms. In contrast, high self esteem may protect against the development of mental health conditions, with research finding that high self esteem reduces the chances of bulimia

Нейробиологиялық ғылым

2014 жылы Роберт С. Чавес пен Тодд Ф. Хитертон жүргізген зерттеуде өзіне деген сенімділіктің фронтостриаттық тізбегінің байланысымен байланысты екені анықталды. Фронтостриаттық жол өзі туралы біліммен айналысатын медиалдық префронталды қабықшаны мотивация және сыйақы сезімдерімен айналысатын вентральды стриатуммен байланыстырады. Анатомиялық жолдардың күшті болуы ұзақ мерзімді өзіне деген сенімділікпен, ал функционалдық байланыстың күшті болуы қысқа мерзімді өзіне деген сенімділікпен байланысты.

Сын-пікірлер мен даулар

Альберт Эллис, белгілі американдық психолог, өзін-өзі бағалау тұжырымының күрт зиянды және пайдасыз екенін айтты. Адамның өзін бағалауға бейімділігінің туа біткендігін мойындағанмен, ол өзін-өзі бағалау философиясын шынайы емес, логикасыз және өзін-өзі және қоғамдық тұрғыдан қиратушы деп сынады – көбінесе зияны пайдасынан артық. Жалпыланған эго күшінің негіздері мен пайдалылығына күдік келтіріп, ол өзін-өзі бағалаудың кездейсоқ анықтамалық қағидаларға, артық жалпылауға, қателеуге ұмтылуға және жоғары бағалауға негізделгенін мәлімдеді. Рационалды-эмоционалдық мінез-құлық терапиясы – осы көзқарасқа негізделген психотерапия. "Жоғары өзін-өзі бағалаудың анық көрсетілген екі пайдасы бар сияқты. Біріншіден, ол бастамашылықты арттырады, мүмкін, өйткені сенімділік сыйлайды. Жоғары өзін-өзі бағалайтын адамдар өз сенімдері бойынша әрекет етуге, өз нанымы үшін тұруға, басқаларға жақындауға, жаңа істерге тәуекел етуге көбірек дайын. (Өкінішке орай, бұл ақымақтық немесе зиянды нәрселерді жасауға дайын болуды қамтиды, тіпті басқалар оларға қарсы кеңес бергенде де.) Сондай-ақ, бұл адамдардың ақылға қонымды кеңестерді елемеуіне және уақыттары мен ақшаларын үмітсіз істерге бекер жұмсауларына әкелуі мүмкін."

Жалған әрекеттер

Өзін-өзі бағалауы төмен адамдарға кез келген оң әсер уақытша өзін-өзі бағалауды көтереді. Сондықтан, мүлік, сексуалдық қатынас, жетістік немесе физикалық келбет өзін-өзі бағалауды дамытуға әкелуі мүмкін, бірақ бұл даму ең жақсы жағдайда өтпелі болады. Өзін-өзі бағалауды оң ынталандыру арқылы көтеруге жасалған мұндай әрекеттер «жоғары көтеріліс және құлау» үлгісін тудырады. «Мақтау мен оң пікірлер» көтеріліс тудырады, бірақ мұндай пікірлердің болмауы құлауға әкеледі. «Өзін-өзі бағалауы тәуелді» адам үшін жетістік «құмарлықты арттырмайды», бірақ «жетіспеушілік айқын азапты» болады. Алайда, жиі жасалатын қателік – өзін-өзі сүюді міндетті түрде нарциссизммен теңеу, мысалы, Эрик Эриксон айтқан «эгоның нарциссизмнен кейінгі махаббатына» қарағанда. Денсаулықты өзін-өзі бағалауы бар адамдар өзінің жақсы және жаман жақтарын мойындап, өзін шартсыз қабылдайды және сүйеді, соған қарамастан, өзін сүюді жалғастыра алады. Ал нарциссистерде керісінше, «өз құндылығына деген сенімсіздік өзін-өзі қорғауға, бірақ көбінесе жалған, ұлылық аурасын тудырады» – бұл «нарциссистер немесе өте жоғары, бірақ тұрақсыз өзін-өзі бағалауы бар адамдар класын» құрайды, олардың өзін-өзі бағалауы әрбір жаңа әлеуметтік мақтау немесе сынау эпизодымен ауытқи алады. Осылайша, нарциссизмді негізінен өзін-өзі бағалаудың төмендігінің белгісі ретінде қарастыруға болады, яғни өзіне деген сүйіспеншіліктің жетіспеушілігі, бірақ көбінесе «өте өтемақы арқылы жоққа шығару қорғаныс механизміне» негізделген «өзін-өзі бағалаудың орасан зор өсуімен» бірге жүреді. «Өзін-өзі идеалданған сүйіспеншілік» өзінің «өзін кемсітетін, құрып бара жатқан кішкентай баласын» қабылдамайды. Керісінше, нарциссист өзінің артықшылықтарын басқалардың алдында көрсетуге тырысады, тек өзін бағалы адам екеніне көндіруге және өз кемшіліктері үшін ұялуын тоқтатуға тырысады; мұндай «өзін-өзі бағалауы әсіресе тұрақсыз және жағымсыз ақпаратқа өте осал, нашар әлеуметтік дағдылары бар адамдар».