Өзін-өзі жетілдіру жолдары

Кіріспе

Өзін-өзі жетілдіру

Өзін-өзі жетілдіру немесе өзін-өзі дамыту – экономикалық, физикалық, интеллектуалдық немесе эмоционалдық тұрғыдан өзінің қабілеттерін арттыру процесі, көбінесе психологиялық негізде. Өзін-өзі жетілдірумен айналысқанда, адамдар көбінесе қолжетімді ақпаратты немесе интернетте де, жеке кездесулерде де ұқсас жағдайдағы адамдар бірлесіп жұмыс істейтін қолдау топтарын пайдаланады. Сондай-ақ, тәжірибелі кеңестер де қолданылады. Бұл терминнің мағынасы кеңейіп, білім беру, бизнес, жаттығулар, психология және психотерапия салаларында жиі қолданылады, әсіресе өзін-өзі жетілдіруге арналған кітаптар арқылы таралған. Американдық Психологиялық Ассоциацияның сөздігінде көрсетілгендей, өзін-өзі қолдау топтарының мамандар ұсына алмайтын артықшылықтарына достық, эмоционалдық қолдау, тәжірибелік білім, жеке ерекшелік, мағыналы рөлдер мен жамағатқа қатыстылық сезімі жатады. Денсаулық мәселелеріне байланысты құрылған өзін-өзі қолдау топтарына науқастар мен оларға күтім жасайтындар қатыса алады. Бұл топтар ұзақ жылдардан бері тәжірибе алмасып келе жатқан мүшелерге қызмет көрсетумен қатар, қолдау көрсету орталықтары мен білім беру материалдарын таратушыларға айналуы мүмкін. Өздігінен оқу және денсаулық проблемаларын анықтау арқылы өзіне көмектесетін адамдар өзін-өзі жетілдірудің үлгісі болып табылады, ал өзін-өзі қолдау топтарын әріптестердің немесе өзара қолдау топтары ретінде қарастыруға болады.

Тарих

Ежелгі классикалық дәуірде Гесиодтың "Жұмыстары мен күндері" Гесиодтың барлық мүмкіндіктерін пайдаланып, моральдық наразылықты әр түрлі жолмен жеткізе басталады. Стойктер «әл-ауқат, құлшыныс, гүлдену» ұғымына қатысты этикалық кеңестер берді. Эпиктеттің сөздерін ертедегі өзін-өзі дамытуға кеңес ретінде, ал Маркус Аврелийдің ойлары саналы түрде өзін-өзі жетілдіру бағдарламасымен айналысқан адамның күнделігі ретінде қарастырылуы мүмкін. Грек-рим және Батыс Ренессанс әдебиетінде ұзақ тарихы бар «принцтердің айнасы» жанры, Киелі кітаптағы даналық әдебиетінің секулярлы түрі болып табылады. Әртүрлі кезеңдерде жиналған және жиналмаған мақал-мәтелдер әртүрлі мәдениеттердің дәстүрлі моральдық және практикалық кеңестерін қамтиды. «Өзін-өзі көмектесу» деген тіркес 1800 жылдары заң саласында пайда болды, бұл даулы жағдайдағы тараптың өз бастамасымен заңды шаралар қолдануға құқылы екенін көрсетеді. Кейбіреулер Джордж Комбтың «Конституциясы» (1828) шығуымен өзін-өзі дамыту қозғалысы басталды деп санайды, себебі ол жеке жауапкершілікті және білім беру немесе дұрыс өзін-өзі бақылау арқылы табиғи түрде өзін-өзі жетілдіру мүмкіндігін жақтады. 1841 жылы Ральф Уолдо Эмерсонның «Компенсация» атты эссесі жарық көрді, онда «әр адам өмірінде өзінің кемшіліктері үшін алғыс айтуы керек» және «біздің күшіміз әлсіздігімізден өседі» делінгендіктен, «өзін-өзі дамытуға дағдылану керек» деген пікір айтылды. Сэмюэл Смайлс (1812–1904) 1859 жылы «Өзін-өзі көмектесу» атты алғашқы нақты «өзін-өзі көмектесу» кітабын жариялады. Оның кіріспе сөзі: «Өзін-өзі қолдайтындарға жәрдем қосылады», бұл Бенджамин Франклиннің «Кедей Ричардтың альманахи» (1733–1758) кітабында бұрыннан кездесетін, жиі цитата келтірілетін «Өзін-өзі қолдайтындарға Құдай жәрдем қосады» деген нақылдың өзгеше түрі.

ХХ ғасырдың басында

1902 жылы Джеймс Аллен "Адамның ойлауы" атты кітабын жариялады, ол "адам шынымен өзінің ойлаған нәрсесі, оның мінезі – барлық ойларының толық қоры" деген сенімге негізделген. Кітапта айтылғандай, ізгі ойлар ізгі адамды, ал төмен ойлар бақытсыз адамды жасайды. Наполеон Хиллдің 1937 жылғы "Ойлап байы" кітабында "шексіз интеллектіге" қол жеткізу арқылы бақыт пен байлықты тарту үшін қайталап оң пікірлерді пайдалану сипатталған. 1936 жылы Дейл Карнеги "Достарға қалай қол жеткізу және адамдарға қалай әсер ету" кітабымен осы жанрды одан әрі дамытты. Бірнеше мамандықта сәтсіздікке ұшыраған Карнеги табысқа және оның өзіне сенумен байланысына қызығушылық танытты, содан бері оның кітаптары 50 миллионнан астам данада сатылды.

Нарық

Адамдарға өздеріне көмектесуге көмектесуге бағытталған топтық және корпоративтік әрекеттер үлкен топтық оқу тренингтері (LGAT) мен психотерапиялық жүйелерді қамтитын өзін-өзі жетілдіру нарығын қалыптастырды. Олар өзін жақсартуды көздейтін адамдарға дайын шешімдер ұсынады, дәл сол сияқты "өзін-өзі жетілдіру әдебиеті оқырмандарды таныс аястарға бағыттайды, француздық fin de siècle әлеуметтанушысы Габриэль Тарде оны 'қарызға алынған ойдың жолдары' деп атады". "Dummies" сериясы және "The Complete Idiot's Guide to" сияқты өзін-өзі жетілдіру кітаптарының бір саласы бар, олар қалай жасауға үйрететін нұсқаулықтардың түрлері болып табылады.

Статистика

ХХІ ғасырдың басында "өзін-өзі жетілдіру индустриясы, кітаптар, семинарлар, аудио және бейне өнімдері, жеке коучингті қоса алғанда, жылына 2,48 миллиард долларлық индустрия құрайды" деп мәлімделді, бұл көрсеткіш АҚШ-тағы көрсеткіш еді. 2006 жылы Marketdata зерттеу фирмасы АҚШ-тағы "өзін-өзі жетілдіру" нарығын инфорекламалар, пошта арқылы тапсырыс каталогтары, холистикалық институттар, кітаптар, аудио кассеталар, мотивациялық спикерлер семинарлары, жеке коучинг нарығы және салмақ жоғалту мен стресс басқару бағдарламаларын қоса алғанда, одан да жоғары деп бағалады. Нарықтық деректер 2008 жылға қарай нарықтың жалпы көлемі артатынын болжады. 2013 жылы Кэтрин Шульц "11 миллиард долларлық индустрияны" зерттеді.

Өзін-өзі қолдау және кәсіби қызмет көрсету

Өзін-өзі көмектесу және өзара көмектесу – кәсіби көмекпен толықтырылғанымен, олардан өте ерекше. Дегенмен, осы аралықта қақтығыстар туындауы мүмкін, мысалы, кейбір мамандар "он екі қадамдық тәсіл өзін-өзі тексеру мен өте жалпылама әлеуметтік байқаулардың негізінде үлкен қорытындылар жасауға мүмкіндік беретін 19 ғасырғы әуесқойлық немесе ынтақтан туындаған заманауи нұсқаны қолдайды" деп санайды.

Зерттеу

Өзін-өзі қолдау мәдениетінің қалыптасуы басқа тәсілдер мен ғылым салаларымен шекаралық шиеленістерге әкелді. Кейбір мамандар оларды "өзін-өзі жетілдіру" әдебиеті ретінде қарастыруға қарсы тұрады, мысалы, "Дебора Танненнің өзінің кітаптарының өзін-өзі қолдауға бағытталғандығын мойындамауы" академиялық беделін сақтау ниетінен туындаған, өйткені "көпке танымал болатын кітап жазу, оның жұмысы ұзақ мерзімді құндылығын жоғалтады деген қауіп бар". Плацебо эффектін толығымен ескермеуге болмайды. "Сублиминалдық өзін-өзі қолдау таспаларының күшіне қатысты мұқият зерттеулер олардың мазмұнының нақты әсері жоқ екенін көрсетті, бірақ қатысушылар олай ойлаған жоқ". "Егер олар өзін-өзі бағалауын арттыратын таспаны тыңдағанын ойласа (жартысы дұрыс емес есімдермен белгіленгеніне қарамастан), олардың өзін-өзі бағалау деңгейі жоғарылаған. Сондықтан адамдардың осындай таспаларды сатып алуын тоқтату қиын: таспалар жұмыс істемесе де, олардың жұмыс істейтініне сенімді". Өзін-өзі қолдау индустриясының көп бөлігін "қажеттілік тауары" ретінде қарастыруға болады. Адамдарға шаш шабу, массаж, тіс емдеу, әйнек және перука, сондай-ақ социология мен хирургия, махаббат және кеңес қажет. Бұл – "кәсіп емес, ғылым емес, тұрмыстық қызмет". Сондықтан оның мамандары "психикалық денсаулық сақтау саласының мамандары емес, жеке қызмет көрсету саласының бір бөлігі" ретінде жұмыс істейді. "Он екі қадамдық бағдарламалардың алкогольге тәуелділікті немесе алкогольмен байланысты проблемаларды азайтуда басқа әдістерден артық екендігіне дәлел жоқ" десе де, "топтық бірлік өзі емдік қасиетке ие" екені анық. Мысалы, "әлеуметтік оқшалану өлім қаупін 2,0 есеге арттырса, темекі шегу – 1,6 есе ғана арттырады, бұл Анонимді алкоголиктер сияқты өзін-өзі қолдау топтарының қосымша құндылығын көрсетеді". Кейбір психологтар оң психологияны қолдап, эмпирикалық өзін-өзі қолдау философиясын қабылдайды. "Оң психологияның міндеті – академиялық қатаңдық пен өзін-өзі жетілдіру қозғалысының қызықтылығы арасындағы көпір болу". Олар ғылыми тұрғыдан дұрыс зерттеулер мен жақсы жобаланған модельдерді мақсатты түрде арттыру арқылы өзін-өзі жетілдіру саласын жетілдіруге ұмтылады. Бағыттар мен әдістемелердің айырмашылығы бірнеше кіші салаларды тудырды, атап айтқанда: психологиялық құбылыстар мен әсерлерді зерттеуге бағытталған жалпы оң психология; және сапалық жеке өсуді талдауға, жобалауға және іске асыруға бағытталған жеке тиімділік. Соңғысы ой мен сезімнің жаңа үлгілерін қасады оқытуды қамтиды. Бизнес стратегиясы бойынша сарапшы Дон Тапскотт былай дейді: "Неге керемет миды қалыптастыруға баса назар аударатын курстар болмасын? Дизайн индустриясы бізге таңылған нәрсе. Мен әрқайсымыздың дизайнер болуын ұсынамын. Бірақ "Мен оның ойлау жолын жақсы көремін" деген сөздің жаңа мағынасы болуы мүмкін". Өзін-өзі сөйлеу – ауызша немесе психикалық өзін-өзі бағытталған әңгіме және ойлау қабілеті – және әлеуметтік қолдау өзін-өзі жетілдіру құралдары ретінде, көбінесе күш беру арқылы, іс-қимылды қолдайтын хабарлар арқылы пайдаланылуы мүмкін. Психологтар өзін-өзі сөйлеудің өзін-өзі жетілдіруге қалай әкелетінін анықтау үшін тәжірибелер жүргізді. Зерттеулер көрсеткендей, адамдар мақсаттарға жету, мінез-құлқын, ойларын немесе эмоцияларын реттеу және өнімділікті арттыру үшін өзін-өзі сөйлескенде бірінші тұлға есімдеріне қарағанда екінші тұлға есімдерін жиі қолданады. Өзін-өзі сөйлеу әлеуметтік стресс кезінде эмоцияларды реттеуде де маңызды рөл атқарады. Бірінші тұлғадан басқа тілді қолданатын адамдар интроспекция процесінде визуалды қашықтықтың жоғары деңгейін көрсетеді, бұл бірінші тұлғадан басқа есімдерді және өз есімін қолдану өзін-өзі қашықтыққа жылжытуға көмектесетінін көрсетеді. Өзін-өзі қолдаудың бұл түрі адамдардың әлеуметтік стресс кезінде өз ойларын, сезімдерін және мінез-құлқын реттеу қабілетін арттыра алады, бұл оларды әлеуметтік алаңдаушылықты тудыратын жағдайларды қиындықтармен және қауіпсіздік сезімімен қабылдауға итермелейді. Басқа бір сыншы өзін-өзі жетілдіру кітаптарының "сұраныстың өсуіне себеп болатынын" атап өтті. "Адамдар оларды қаншалықты көп оқыса, олардың оларға деген қажеттілігі соншалықты артады, бұл одақ емес, тәуелділік сияқты". Өзін-өзі жетілдіру жазушылары "идеологиялық, қиялданған, баяндалған салаларда жұмыс істейді, бірақ олардың жұмысына ғылымның сыртқы қабаты сіңген, сонымен қатар моральдық үлгінің жасырыны бар". Кристофер Бакли өзінің "Құдай – менің брокерім" атты кітабында былай дейді: "Өзін-өзі жетілдіру кітабынан байырудың жалғыз жолы – оны жазу". Джеральд Розен психологтардың қоғамға көмектесу бағдарламаларының тиімділігін арттыратын зерттеулер жүргізудің орнына, дәлелсіз өзін-өзі жетілдіру кітаптарын насиаттауына алаңдады. Розен өзін-өзі жетілдірудің әлеуетті пайдасын мойындады, бірақ жақсы ниеттердің тиімділікті және қауіпсіздікті қамтамасыз етуге жеткіліксіз екенін ескертті. Розен және әріптестері көптеген психологтар өзін-өзі жетілдіруді мағыналы түрде дамытуға үлес қоспай, сынақтан өтпеген өзін-өзі жетілдіру бағдарламаларын насиаттайтынын байқады.

The rise of self help culture led to boundary disputes with other approaches and disciplines. Some would object to their classification as "self help" literature, as with "Deborah Tannen's denial of the self help role of her books" to maintain her academic credibility, aware of the danger that "writing a book that becomes a popular success all but ensures that one's work will lose its long term legitimacy." Placebo effects can never be wholly discounted. Careful studies of "the power of subliminal self help tapes showed that their content had no real effect But that's not what the participants thought." "If they thought they'd listened to a self esteem tape (even though half the labels were wrong), they felt that their self esteem had gone up. No wonder people keep buying subliminal tapes: even though the tapes don't work, people think they do." Much of the self help industry may be thought of as part of the "skin trades. People need haircuts, massage, dentistry, wigs and glasses, sociology and surgery, love and advice. "—a skin trade, "not a profession and a science". Its practitioners thus function as "part of the personal service industry rather than as mental health professionals." While "there is no proof that twelve step programs 'are superior to any other intervention in reducing alcohol dependence or alcohol related problems'," at the same time it is clear that "there is something about 'groupishness' itself which is curative." Thus for example "smoking increases mortality risk by a factor of just 1.6, while social isolation does so by a factor of 2.0 suggest[ing] an added value to self help groups such as Alcoholics Anonymous as surrogate communities." Some psychologists advocate for positive psychology, and explicitly embrace an empirical self help philosophy. "[T]he role of positive psychology is to become a bridge between the ivory tower and the main street—between the rigor of academe and the fun of the self help movement." They aim to refine the self improvement field by intentionally increasing scientifically sound research and well engineered models. The division of focus and methodologies has produced several sub fields, in particular: general positive psychology, focusing primarily on studying psychological phenomenon and effects; and personal effectiveness, focusing primarily on analysis, design, and implementation of qualitative personal growth. The latter of these includes intentionally training new patterns of thought and feeling. As business strategy communicator Don Tapscott puts it, "Why not courses that emphasize designing a great brain? The design industry is something done to us. I'm proposing we each become designers. But I suppose 'I love the way she thinks' could take on new meaning." Both self talk—the propensity to engage in verbal or mental self directed conversation and thought—and social support can be used as instruments of self improvement, often via empowering action promoting messages. Psychologists designed experiments to shed light on how self talk can result in self improvement. Research has shown that people prefer second person pronouns over first person pronouns when engaging in self talk to achieve goals, regulate their behavior, thoughts, or emotions, and facilitate performance. Self talk also plays an important role in regulating emotions under social stress. People who use non first person language tend to exhibit a higher level of visual distance during the process of introspection, indicating that using non first person pronouns and one's own name may result in enhanced self distancing. This form of self help can enhance people's ability to regulate their thoughts, feelings, and behavior under social stress, which would lead them to appraise social anxiety provoking events in more challenging and less threatening terms. Another critic pointed out that with self help books "supply increases the demand The more people read them, the more they think they need them more like an addiction than an alliance." Self help writers have been described as working "in the area of the ideological, the imagined, the narrativized although a veneer of scientism permeates the[ir] work, there is also an underlying armature of moralizing." Christopher Buckley in his book God Is My Broker asserts: "The only way to get rich from a self help book is to write one". Gerald Rosen raised concerns that psychologists were promoting untested self help books with exaggerated claims rather than conducting studies that could advance the effectiveness of these programs to help the public. Rosen noted the potential benefits of self help but cautioned that good intentions were not sufficient to assure the efficacy and safety of self administered instructional programs. Rosen and colleagues observed that many psychologists promote untested self help programs rather than contributing to the meaningful advancement of self help.

БАҚ-та

Кэтрин Шульц "өзін-өзі жетілдіру индустриясының негізгі теориясы, осы индустрияның өміршеңдігімен қайшы келеді" деп санайды.

Пародиялар мен ойдан шығарылған ұқсастықтар

Өзін-өзі жетілдіру әлемі пародия нысанына айналды. Уолкер Персидің «Lost in the Cosmos» атты жанрлық шешімі «өзін-өзі жетілдіру кітаптарының пародиасы, философиялық оқулық, әңгімелер жинағы, викториналар, диаграммалар, ой эксперименттері, математикалық формулалар, ойдан шығарылған диалогтар» деп сипатталған. Ал Франкеннің өзін-өзі жетілдіру гуруы Стюарт Смолли кейіпкері 1990 жылдардың басында «Saturday Night Live» бағдарламасындағы қайта-қайта келетін күлкілі бөлім болды. 2006 жылы жарық көрген «Супер-оптимистің құпиялары» кітабында В. Р. Мортон мен Натаниел Уиттен авторлары «супер-оптимизм» тұжырымын өзін-өзі жетілдіру кітаптарының артық көтерілген санатына қарсы күлкілі ем ретінде ұсынды. Джордж Карлин өзінің «Шағымдар мен наразылықтар» (2001) комедиялық көрсетілімінде «өзін-өзі жетілдіру» деп аталатын мұндай нәрсе жоқ екенін айтады: егер біреу басқадан көмек іздесе, ол техникалық түрде «өзін-өзі» жетілдіру болып саналмайды; ал ешкімнің көмегінсіз бір нәрсені іске асырған адамға бастапқыда көмек қажет болмаған. Маргарет Этвудтың жартылай сатирикалық антиутопиясы «Орикс және Крейк» романында университеттегі әдебиеттану сол деңгейге дейін төмендеп кеткен, сондықтан басты кейіпкер Сноумен өзін-өзі жетілдіру кітаптарын әдебиет ретінде зерттейтін диссертация жазуға міндеттеледі; бұл кітаптардың авторлары және оларды тудырған қоғам туралы шынайы көмекке қарағанда көбірек мәлімет береді.