Кіріспе

Жеке тұлғаның өзіндік сананың нысаны ретінде, жеке тұлғаның өзіне қатысты. Философияда өзіндік – жеке тұлғаның болмысы, білімі және құндылықтары, сондай-ақ осы қасиеттер арасындағы байланыс. Бірінші тұлға тұрғысынан қарау өзіндікті жеке тұлғалық идентичностьтен ажыратады. «Идентичность» (сөзбе-сөз) – ұқсастық, ол жіктеу мен белгілеуді қамтиды, ал өзіндік бірінші тұлға тұрғысынан қарауды білдіреді және мүмкін болатын ерекшелікті көрсетеді. Керісінше, «адам» үшінші тұлға ретінде қолданылады. Алцгеймер ауруының соңғы сатыларында және басқа да нейродегенеративті ауруларда жеке тұлғалық идентичность бұзылуы мүмкін. Соңында, өзіндік «басқалардан» ерекшеленеді. Ұқсастық пен өзгешелік арасындағы айырмашылықты ескере отырып, өзіндік пен басқа – қазіргі заманғы философия, қазіргі заманғы феноменология (психологиялық феноменологияны да қараңыз), психология, психиатрия, неврология және нейроғылым салаларында зерттелетін тақырып. Субъективті тәжірибе өзіндіктің орталық бөлігі болғанымен, осы тәжірибенің жекелігі өзіндік философиясы мен сананы ғылыми тұрғыдан зерттеудегі көптеген мәселелердің бірі ғана.

Психология

Өзіндік психология – адамның жеке басын немесе тәжірибе субъектісін танымдық және эмоционалдық тұрғыдан бейнелеуді зерттейтін ғылым. Қазіргі психологиядағы өзіндік туралы ең ертегі тұжырымдамалар "Мен" және "Өзім" деген екі элементтің аражігін ажыратады. "Мен" – субъективті білуші, ал "Өзім" – танылатын субъект. Психологиядағы қазіргі көзқарас бойынша, өзіндік адамның мотивациясында, танымдық қабілеттерінде, эмоцияларында және әлеуметтік сәйкестігінде маңызды рөл атқарады. Джон Локк идеяларына сәйкес, өзіндік эпизодтық есте сақтаудың нәтижесі ретінде қарастырылған, бірақ амнезиямен ауыратын адамдарға жасалған зерттеулер олардың сақталған тұжырымдамалық автобиографиялық білімге негізделген тұрақты өзіндік сезімі бар екенін көрсетті. Сондықтан, өзіндік туралы танымдық және эмоционалдық тәжірибені нейрондық процестермен байланыстыру мүмкін. Ағымдағы зерттеулердің мақсаты – адамның күрделі, көп қырлы өзіндігінің құрамына кіретін элементтерді түсіндіру. Фрейдтік дәстүрде субъективті түрде "өзіндік сезімі" деп аталатын нәрсе, Юнгтік аналитикалық психологияда тұлға немесе эгода орналасқан және жетілу кезінде өзгеріске ұшырайтын жеке бастың өзіндігі болып табылады. Карл Юнг: «Өзіндік – бұл орталық ғана емес, сонымен қатар саналы және санасызды қамтитын толық шеңбер; ол осы тұтастықтың ортасы». Юнгтік психологиядағы "Өзіндік" – «толықтықтың архетипі және психиканы реттейтін орталық, эгодан асып түсетін трансперсоналдық күш». Юнгтік архетип ретінде, оны тікелей көру мүмкін емес, бірақ жекелендіру процесі мен аналитикалық байқаулар арқылы оның тұтастығын құрушы фактор арқылы объективті сезінуге болады. Сонымен қатар, өзіндік психология – австриялық-американдық психоаналитик Хайнц Кохут Фрейд дамытқан психоаналитикалық әдіс негізінде құрылған психотерапиялық принциптер мен техникалар жиынтығы. Ол, өзіндік психологияға сәйкес, тәжірибе субъектілігіне ерекше назар аударады, ол өзіндік деп аталатын психологиялық құрылым арқылы жүзеге асырылады. Мұндай «біртектілік» бұзылуы мүмкін психиатриялық жағдайлардың мысалдарына, кейде шизофренияда кездесетін жеке тұлғаның жоғалуы жатады, онда өзіндік субъектіден өзгеше болып көрінеді.

Психиатрия

"Өзін-өзі танудың бұзылулары" психиатрлар тарапынан да жан-жақты зерттелді. Мысалы, бет-әлпет пен үлгілерді тану мидың үлкен өңдеу қуатын қажет етеді, бірақ парейдолия шизофрения немесе шизоаффективті бұзылу сияқты жағдайларда өзіндік құрылымдардың көптерін түсіндіре алмайды. Адамның өзіне қатысты сезімі, кемсітілген топтың құрамына кірген кезде өзгеруі мүмкін. Кокс, Абрамсон, Девин және Холлон (2012) пікірінше, егер адам белгілі бір топқа, мысалы, қарттарға деген көңілі толық болмаса, кейіннен осы топтың бір бөлігі болса, бұл көңілсіздік ішке қарай бұрылып, депрессияға алып келуі мүмкін. Шизофрения сияқты бұзылған өзіндік сананың философиясы психиатрдың нейрондардың қозғалуы тұрғысынан нақты оқиғалар деп түсінген нәрсесімен сипатталады, бірақ бұл бәрібір қате пікір, және шизоаффективті немесе шизофрениялық адам да оларды нақты оқиғалар деп санайды. ПЭТ сканерлері есту стимуляциясы мидың белгілі бір аймақтарында өңделетінін көрсетті, ал ойдағы ұқсас оқиғалар жақын орналасқан аймақтарда өңделеді, бірақ галлюцинациялар нақты стимуляциямен бірдей аймақтарда өңделеді. Мұндай жағдайларда сыртқы ықпал сананың көзі болуы мүмкін, ал адам сананың процесіне "қатысуға" жауапты болуы немесе болмауы мүмкін, немесе көріністер мен есту стимулдары сияқты оқиғалар сағаттар, күндер, айлар немесе жылдар бойы қайталануы және қайталануы мүмкін – ал ауру адам өзін рух күйіне немесе иеленуге түскендей сезінуі мүмкін.

Нейробиологиялық ғылым

Өзін-өзі тануға қатысты екі маңызды ми аймағы – медиалдық префронталды қабық және медиалдық артқы тегіс қабық. Артқы цингулятты қабық, алдыңғы цингулятты қабық және медиалдық префронталды қабық адамдардың өзін-өзі зерделеу қабілетін қамтамасыз ету үшін бірігіп жұмыс істейді деп саналады. Инсулярлық қабық та өзін-өзі тану процесіне қатыс етеді деп есептеледі.

Әлеуметтану

Мәдениет – тарихи тұрғыдан қалыптасқан және таңдалған идеялардың ашық және жасырын үлгілерінен, сондай-ақ олардың институттарда, танымдық және әлеуметтік тәжірибелерде, артефакттарда көрініс табуынан тұрады. Мәдени жүйелерді бір жағынан іс-қимылдың нәтижесі ретінде, екінші жағынан одан әрі іс-қимылдың шарттары ретінде қарастыруға болады. Адамдардың өзін-өзі құру жолы мәдениетіне байланысты әртүрлі болуы мүмкін. Хейзел Роуз Маркус пен Шинобу Китаяманың өзара байланыстылық теориясы, адам мәдениетіндегі өзіндік бейнелеудің тәуелсіздіктен өзара байланыстылыққа дейінгі континумда орналасатынын жорамалдайды. Тәуелсіз өзіндік – эгоистік, бірегей, түрлі жағдайлардан бөлек, бағалауда сыншыл және өзін-өзі білдіруге бейім болуы тиіс. Ал өзара байланысты өзіндік – игілікті, басқалармен ұқсас, жағдайға қарай икемді, конформист және өзінің тобының үйлесімін бұзатын пікірлерді білдіруге құлықсыз болуы керек. Дегенмен, бұл теорияны Дэвид Мацумото сияқты басқа әлеуметтанушылар да сынға алды, себебі ол қатаң ғылыми зерттеулерге емес, әртүрлі мәдениеттер туралы кең таралған стереотиптер мен мифтерге негізделген. 2016 жылы 55 мәдени топтан 10 203 қатысушыны қамтыған зерттеу мәдениет пен өзіндік түсінік арасындағы себептік байланыс тізбегін растауға мүмкіндік бермеді. Оның орнына, белгілер арасындағы байланыс мәдениеттерде әртүрлі болғаны және Маркус пен Китаяманың «тәуелсіз» немесе «өзара байланысты» өзіндік анықтамаларымен сәйкес келмегені анықталды.

Философия

Мендік философиясы адамның ерекшелігін немесе оның мәнді болмысын құрайтын маңызды қасиеттерді сипаттауға ұмтылады. Осы қасиеттерді анықтауға қатысты түрлі көзқарастар бар. Мендік сананың бастауы, жеке тұлғаның ойлары мен әрекеттеріне жауапты субъект, немесе уақыт өте келе сананы сақтап, біріктіретін адамның тұрақты мәні ретінде қарастырылуы мүмкін. Өзіндік Рене Декарттың (1596-1650) ой-пікірлерінде ерекше орын алады. Эммануэль Левинастың (1906-1995) "басқасы" туралы жазбаларынан өзге, "сен" мен "мен" арасындағы ерекшелік Мартин Бубердің 1923 жылғы "Мен және Сен" атты философиялық еңбегінде одан әрі дамытылды.

Дін

Діни көзқарастар өзіндік туралы кең түрлі. Өзіндік – көптеген рухани ағымдардағы күрделі және маңызды тақырып. Өзіндіктің екі түрі жиі қарастырылады: эго, сондай-ақ білімді, сыртқы өзіндік, ақыл мен дененің құрамындағы эгоистік жаратылыс, және кейде «Нағыз Өзіндік», «Бақылаушы Өзіндік» немесе «Куәгер» деп аталатын өзіндік. Индуизмде Атман (Өзіндік), жеке тұлға ретінде сезілгенімен, шындығында біртұтас трансценденттік шындық – Брахманның көрінісі болып табылады. Маяға байланысты, біздің шындыққа қатысты тәжірибеміз Брахманның мәніне сай келмейді. Руханилықтың бір сипаттамасы – қасиеттінің дербес түсінігі арқылы «соңғы мағынаны» іздеу. Рухани сәйкестіктің тағы бір анықтамасы: «Өмірдің мәні, мақсаты және табиғаты туралы түпкілікті сұрақтарға жауап беретін, жеке тұлғаның негізгі құндылықтарымен үйлесетін мінез-құлыққа әкелетін, өзіндік сезімінің тұрақтылығы. Рухани сәйкестік, адамдар мәдениеттің символдық діни және рухани құндылықтарын өз өмірінде табатын кезде пайда болады. Өзіндіктің әртүрлі түрлері болуы мүмкін, себебі ол адамның өмірі мен тәжірибесімен анықталады». Адамдардың өзіндігі бар, яғни олар өздерін ғаламдағы субъекті де, объекті де ретінде қарастыра алады. Соңында, бұл біз кімбіз және өз маңыздылығымыз туралы сұрақтар тудырады. Буддизм сияқты дәстүрлер өзіндікке байланыстылықты – азап пен бақытсыздықтың басты себебі болып саналатын иллюзия деп қарастырады.