Кіріспе

1937 жылы Бела Бартоктың екі фортепиано мен соқпалы аспаптарға арналған сонатасы, Sz. 110, BB 115 – 1937 жылы венгр композиторы Бела Барток жазған музыкалық шығарма. Соны Барток пен оның екінші әйелі Дитта Пастори Барток, соқпалы аспаптарда Фриц Шиссер мен Филипп Рюлигпен бірге 1938 жылғы 16 қаңтарда Базельде өткен Халықаралық қазіргі заманғы музыка қоғамының (ISCM) мерейтойлық концертінде тұңғыш рет орындап, зор ықыласқа бөленді. Барток пен оның әйелі 1940 жылы Нью-Йорк қаласындағы Таун-холлда өткен американдық тұңғыш орындауда да фортепиано партияларын орындады, онда соқпалы аспаптарда Саул Гудман мен Генри Денек болды. Содан бері бұл шығарма Бартоктың ең көп орындалатын туындыларының біріне айналды. Партитурада төрт орындаушы қажет: екі пианист және екі соқпалы аспаптарда ойнаушы, олар жеті аспапта орындайды: тимпан, бас барабан (гран касса), сымбалдар, үшбұрыш, ішекқұбырлы барабан (ішегі бар және ішексіз), там-там (гонг) және ксилофон. Басылған партитурада композитор соқпалы аспаптарда ойнаушыларға ең толық нұсқаулар береді, мысалы, аспалы сымбалдың қай бөлігін қандай таяқпен соғу керектігін көрсетеді. Сондай-ақ, ол төрт музыкант пен олардың аспаптарының орналасу схемасы туралы да нақты нұсқаулар береді.

I. Assai lento Allegro molto (Ассаи Ленто)

Бірінші бөлім дәстүрлі соната формасының өңделген нұсқасында жазылған. Кіріспе, экспозиция, даму, рекапитуляция және кода деп нақты бөлінген бөлімдер бар, бірақ Барток тональдық байланыстардың қалыпты жүйесінен бас тартады, бөлім F тонында басталып, C мажорда аяқталады, арасында бірнеше күтпеген тондарға ауысады. Мұндай тритондық қатынас Барток үшін жаңа емес; оны оның көптеген басқа шығармаларында да кездестіруге болады, мысалы, оның танымал «Струналар, соққы аспаптары мен челестаға арналған музыка» шығармасының бірінші бөлімінде. Бұл бөлімнің ырғағы тұтас уақыттың ішінде сан алуан түрде өзгереді. Бұл бөлім классикалық соната формасынан өзгеше, себебі ол бүкіл шығарманың жартысын құрайды. Әлемдік тұңғыш орындалуы 1942 жылдың 14 қарашасында Лондонның Корольдік Альберт залында Корольдік филармониялық қоғамның концертінде өтті. Концертте Эрнест Гиллегин мен Фредерик Брэдшоу соққы аспаптарында, Луи Кентнер мен Илона Кабос фортепианода (ол кезде күйеу-әйел болған), ал Лондон филармониялық оркестрін сэр Адриан Булт дирижерлік етті. Композитор және Дитта Пастори Барток 1943 жылдың 21 қаңтарында Нью-Йорктегі Карнеги залында Фриц Райнер жетекшілігімен Нью-Йорк филармониясымен бірге фортепианода жеке орындаушылар болды. Бұл Бартоктың орындаушы ретінде соңғы ресми өнері болды.