Кіріспе
Manduca quinquemaculata, бес тапты желкенді желкен, Sphingidae тұқымдасына жататын қоңыр және сұр желкенді желкенді желкен. Көбінесе қызанақ мүйіз құрттары деп аталатын кеміргіштер бау-бақшаларда үлкен зиянкес бола алады; олар өз атын артқы шетіндегі қараңғы проекциядан және қызанақтарды қоныс өсімдіктері ретінде пайдаланудан алады. Помидордың мүйіз құрттары темекі мүйіз құрттарымен (Manduca sexta) тығыз байланысты (кейде олармен шатасады). Бұл шатасу екі түрдің де балдырмаларының морфологиясы ұқсас және Solanaceae туысына жататын әртүрлі өсімдіктердің жапырақтарымен қоректенеді, сондықтан екі түрдің де темекінің немесе қызанақтың жапырақтарында кездеседі. Сондықтан да, шөптің түрін анықтауға болмайды.
Manduca quinquemaculata, the five spotted hawkmoth, is a brown and gray hawk moth of the family Sphingidae. The caterpillar, often referred to as the tomato hornworm, can be a major pest in gardens; they get their name from a dark projection on their posterior end and their use of tomatoes as host plants. Tomato hornworms are closely related to (and sometimes confused with) the tobacco hornworm Manduca sexta. This confusion arises because caterpillars of both species have similar morphologies and feed on the foliage of various plants from the family Solanaceae, so either species can be found on tobacco or tomato leaves. Because of this, the plant on which the caterpillar is found does not indicate its species.
Ауқым
M. quinquemaculata Солтүстік Америка мен Австралияда кездеседі. Томат мүйіз құрттарының жақын туысы - темекі мүйіз құрттары оңтүстікте басым, ал томат мүйіз құрттары АҚШ-тың солтүстігінде көбірек таралған.
Ұрық
Помидордың мүйіз құрттары Solanaceae тұқымдасына жататын әр түрлі өсімдіктерді жейді, олар әдетте қызанақ, баклажан, қымыз, темекі, ай гүлдері мен картоппен қоректенеді. Аналық өсімдіктер жас жапырақтарға, қоныс өсімдіктерінің сабақтарына жақын орналасуға ұнайды, ал ерте инстартты қызылшалар көбінесе күндіз осы жерден кездеседі. Oenothera caespitosa және Mirabilis multiflora. Олар тамақ болатын өсімдіктердің көбісі үлкен, хош иісті ақ гүлдерінен тұрады.
Қонақ өсімдіктермен өзара әсерлесуі
М. quinquemaculata-ны қоса алғанда, шұбарқұрттар D. meteloides-тің негізгі тозаңдаушылары болып табылады. Ұзындығы 10 см-дей, сортты, түтікше тәрізді, сору және тамақтандыру үшін пайдаланылатын, гүлден нектар алу үшін өте қолайлы. M. quinquemaculata үшін қоныс өсімдігі болудан басқа, D. meteloides адам баласы оның психоактивті әсері үшін де қолданған. D. meteloides құрамында тропан алкалоидтары бар, олар бүкіл өсімдікте, соның ішінде гүлдерде де кездеседі. Аналық құс жұмыртқаны қайда қою керектігін ұрықшы құстың ұрпағына қауіп төнгенін ескере отырып шешеді. Темекі өсіретін Nicotiana attenuata өсімдікінде өсімдіктің сабағына жақын орналасқан жас жапырақтар жыртқыш аңдардан көбірек қорғалады және оларда өсетін личинкалар өсімдіктің басқа жерлерінде өсетін личинкаларға қарағанда көп салмақ алады; әйелдер осы жапырақтарға жұмыртқа салуды немесе жұмыртқаларын қоюды жөн көреді. Жұмыртқалар үлкен, түсі ашық жасылдан аққа дейін болады.
Ұрық
M. quinquemaculata личинкалары - толық өскенде ұзындығы 10 см-ге дейін жететін үлкен жасыл қызылшалар. Қаптамалар көктемнің аяғында - жаздың басында шығады. Олар жетілу үшін бес кезеңнен өтеді. Бұрынғы зерттеулер екі түрдің ұқсас екенін байқағандықтан, екеуін де "ағалы-қарындас" түр деп атаған. Алайда, Kawahara және басқалардың соңғы филогенетикалық талдауы. (2013) екі түрдің жақын туыстығы болса да, олар бауырлас түрлер емес екенін анықтады. Авторлар екі түрдің де ата-бабаларының шығу тегін Орталық Америкаға дейін іздестірді, онда екі түр бір-бірінен бөлініп кетті.
Жәндіктерді жою
Бұл личинкалар қызанақ, темекі сияқты өсімдіктердің зиянкестері болғандықтан, олардың популяциясын бақылау үшін биологиялық бақылау құралдары мен тұзақтар қолданылды. Томат өсірушілерге томат құрттары бұрын пайда болған болса, онда олар осы құрттарды өз өсірушілеріне әкеліп береді. Екінші паразиттік сұрқар құс, Cotesia congregata Braconidae туысына жататын, сонымен қатар M. quinquemaculata-ны өлтіреді. Ересектер жұмыртқаларын мүйізқұртқа жатады. Ұрықтанғаннан кейін, құрттар терісінен шығып, құрттың арқасы мен бүйірлеріне көбеюге дейін, құрттың мүшелері мен тіндерін азық көзі ретінде пайдаланады. Құрттар құрғақ шаңырағынан шыққан соң, әлсіз қалған қызылша өледі. Жоғарыда аталған паразиттік құрт сияқты, бұл құрттар да томат мүйіз құрттарын биологиялық бақылау құралы ретінде ұсынылды.
Тұзақтар
Ересектер M. quinquemaculata түн түсе ұшу кезінде ең белсенді болып табылады.