Кіріспе

Француз жазушысы және нумизматигі (1716–1795)
сол аттас француз актері

Жан Жак Бартелеми (20 қаңтар 1716 – 30 сәуір 1795) – жойылған тілді алғаш рет оқыған француз ғалымы. Ол 1754 жылы Пальмира алфавитін, ал 1758 жылы Финикия алфавитін жазып шығарды.

Алғашқы жылдар

Бартеломи Прованстағы Кассис қаласында дүниеге келді және Марсельдегі Оратория колледжінде классикалық білімін бастады. Ол иезуиттер колледжінде философия мен теологияны оқыды, соңында лазаристтер семинариясына түсті. Пастор болуға дайындалған кезінде ол шығыс тілдеріне көп мән берді, ал досы оны классикалық ескіліктерді зерттеуге, әсіресе нумизматика саласына баулыды.

Мансап

1744 жылы ол Парижге Академияның мәңгілік хатшысы Клод Гро де Бозеге және медальдардың корольдік жинағының сақтаушысы Клод Гро де Бозеге сіңірілген хатпен барды. Ол де Боздің көмекшісі болды және 1753 жылы оның орнына тағайындалды, Революцияға дейін осы лауазымда қалды. Ол қызмет істеген кезеңде жинақтың көлемін шамамен екі есеге арттырды. 1755 жылы ол француз елшісі, Шоизель герцогімен бірге Италияға сапар шекті, онда үш жыл археологиялық зерттеулермен айналысты. Шоизель Бартелемиді жоғары бағалады, ал Францияға оралғаннан кейін Бартелеми оның үйінде тұрды және қамқоршысынан құнды жәрдемдер алды. 1755 жылдың маусым айында Лондон Корольдік қоғамының мүшесі болып сайланды. 1789 жылы "Анакарсис кішісінің Грекиядағы саяхаттары" жарияланғаннан кейін, ол Француз академиясының мүшесі болып сайланды. Революция кезінде Бартелеми аристократ ретінде тұтқындалды (1793 жылдың қыркүйегінде) және бірнеше күн түрмеде отырды. Бірақ Қоғамдық қауіпсіздік комитеті Шоизель герцогинясы тұтқындалғаны туралы хабардар болғаннан кейін, оны дереу босатуға бұйрық берді, ал 1793 жылы ол Ұлттық кітапхананың кітапханашысы болып тағайындалды. Ол бұл қызметтен бас тартты, бірақ бұрынғы медальдар сақтаушысы лауазымын қайта иеленді және ұлттық жинақты көптеген құнды экспонаттармен толықтырды. Революция оның мүлкін тартып алғандықтан, ол кедейлікте қайтыс болды.

Шифрлау

Бартеломей ежелгі шығыс тілдерін табысты түрде жазуын оқуға бірінші болып қол жеткізді, 1754 жылы палмирен әліпбиін, ал 1758 жылы финики әліпбиін.

Пальмирин әліпбиі

Пальмира жазуларының мысалдары 1616 жылы жарияланған, бірақ пальмиралық/грек тіліндегі екі тілді жазулардың нақты көшірмелері 1753 жылға дейін қолжетімді болған жоқ, Роберт Вуд пен Джеймс Докинстің "Пальмира қирабалары" еңбегі жарық көргенге дейін. 1754 жылы аббат Жан Жак Бартелей осы жаңа, нақты екі тілді жазулардың көшірмелерін пайдаланып, Пальмира әліпбиін бір түнде дерлік жазып шығарды. Ол әр әріптің мәнін анықтау үшін негізінен жеке есімдердің транскрипциясына сүйенді.

Мысыр иероглифтері

Жан Жак Бартеломи Анн Клод де Кайлюспен бірге жұмыс істеп, иероглифтік емес, ағынмен жазылатын мысыр жазуларының иероглифтерден графикалық тұрғыдан туындаған әліпбилік әріптерден құралғандай екенін анықтады, бұл жайлы 1752 жылы жарық көрген "Recueil d'antiquités égyptiennes" еңбегінде жазылған. Шамполлион Бартеломидің осы ашылуын өзінің "Précis" атты еңбегінде мойындады.

Анахарсис кішісінің саяхаттары

Бартеломей антиквариаттық тақырыптар бойынша көптеген ғылыми еңбектердің авторы болды, бірақ оның атағы Грекиядағы Анахарсис кішісінің саяхаттары (французша: Voyage du jeune Anarcharsis en Grèce, 4 том, 1787) арқасында келді. Ол 1757 жылы бастаған және отыз жыл бойы жұмыс істеген. Батыр, жас скиф, атақты философ Анахарсис ұрпағы, жас кезінде Грекияға білім алуға барып, оның республикаларын, отарларын және аралдарын аралап шыққаннан кейін, туған жеріне оралып, македондық батыр парсы империясын құлатқаннан кейін қартайған шағында осы кітапты жазуға тиіс. Қазіргі заманғы саяхатшылар сияқты, ол барған елдің әдет-ғұрыптары, үкіметі және ежелгі ескерткіштері туралы баяндайды. Кіріспе бөлімі тарихи деректердің жетіспеушілігін толықтырады, ал гректердің музыкасы, афиналықтардың әдебиеті, сондай-ақ айналасындағы мемлекеттердің экономикасы, қызығушылықтары, билеуші құштарлықтары, мінез-құлқы және әдет-ғұрыптары туралы әртүрлі зерттеулер олар талқылайтын тақырыптар туралы мол ақпарат береді. Қазіргі заманғы ғылым "Саяхат" кітабындағы көптеген мәліметтерді ескіртті, бірақ автор өзінің кітабын нақты анықталған фактілердің тізімі деп ойламады. Оның орнына, ол өз отандастарына грек өркениеті туралы қызықты түрде білім беруді мақсат етті. Вильгельм Адольф Беккердің "Харрикльдер" немесе "Ежелгі гректердің жеке өмірінің иллюстрациялары" атты еңбегі де осы бағыттағы ұмтылыс.

Басқа

Бартеломь шығыс тілдері мен археологияға қатысты бірнеше эсселер қалдырды, олар бастапқыда Жазулар және Әдебиет академиясында оқылған; "Les amours de Caryte et de Polydore" – ежелгі дәстүрлерді бейнелейтін роман; және оның өмірбаяны. Бартеломьтің Паоло Пачаудимен хат алмасуы, көбінесе антиквариат тақырыптарына арналған, 1877 жылы Шарль Нисард граф де Кайлуспен хат алмасу жинағымен бірге жарияланды. Оның граф де Кайлусқа жазған хаттарын Антуан Серьеис "Un voyage en Italie" (1801) деген атпен басып шығарды, ал оның Мем ду Деффандқа жазған хаттары, олармен тығыз қарым-қатынаста болған, "Correspondance complète de Mme du Deffand avec la duchesse de Choiseul, l'abbé Barthélemy et M. Craufurt" (1866) жинағында, маркиз де Сент-Олярдың редакциясымен жарияланды. Сондай-ақ, Лаланданың алғы сөзімен, әке Бартеломьдің өмірбаяны, өзі жазған (1824) еңбегін қараңыз. Оның барлық шығармалары, "Oeuvres complètes" (4 томдық, 1821), Вильенавтың алғы сөзімен бірге шығарылды.