Кіріспе

Британдық Колумбияда сөйлейтін атабаска тілі – Дакельх (ᑕᗸᒡ) немесе тасымалдаушы тілі – Солтүстік атабаска тілдерінің бірі. Ол Канаданың Британдық Колумбиясының орталық аймағындағы алғашқы халық – Дакельх халқының атымен аталған, ал "тасымалдаушы" (Carrier) атауы француз саяхатшыларының бұл халыққа берген атынан ағылшын тіліне ауысқан. Дакельх халқы екі туысқан тілде сөйлейді. Олардың бірі – Бабин Витсувитен, оны кейде Солтүстік тасымалдаушы деп те атайды. Екіншісі – Орталық және Оңтүстік тасымалдаушы деп аталатын тілдердің жиынтығы.

"Керекші" сөзінің этимологиясы

"Карьер" атауы – "арқаларында заттарды көтеріп жүретін адамдар" деген мағына беретін секани тіліндегі "aɣele" атауының аудармасы. Бұл атаудың себебі – алғашқы еуропалықтар, яғни Александр Маккензи басқарған Солтүстік-Батыс компаниясының саяхатшылары, карьерлердің секани көршілерінің жері арқылы өтіп, олар туралы білгендіктен туындаған. Секани атауының шығу тегі жөніндегі қабылданған түсінік бойынша, бұл қайырлы кезеңде әйелдері күйеулерінің күлін арқаларында көтеріп жүретін карьерлердің ерекше мәйітхана салтына байланысты. Балама гипотеза бойынша, бұл дакелдердің, секанилерден айырмашылығы, жағалаумен сауда жасауымен байланысты, ол майлы жолдар арқылы тауарларды тасымалдауды қажет еткен.

Фонотактика

Жалпы, Carrier буындары максималды CVC түрінде болады. Өте сирек кездесетіннен басқа барлық дауыссыз дыбыстар буын басында кездеседі. Ал, кодадағы дауыссыз дыбыстардың саны шектеулі. Өте сирек кездесетін тіл-таңдай дауыстықтарынан басқа барлық соноранттар кодада болуы мүмкін, бірақ кедергілі дыбыстардан тек өкпелік демсіз сериялар ғана кездеседі. Аффрикаттар кодада кездеспейді, тек бірнеше тіл-таңдай дыбыстары ғана кодда жоқ. Сөз ішіндегі дауыссыз дыбыстардың тізбегі тек екі буынның арасында ғана кездеседі. Бір буынға біріккен тізбектер тек сөз басында кездеседі, онда кез келген буын басының алдында немесе барлық артикуляциялық нүктелердегі мұрындық дыбыстар буын басында орналасады.

Синтаксисі

Жалпы алғанда, Carrier тілі соңғы басты тіл: етістік сөйлемнің соңында тұрады, қосымшалар препозиция емес, постпозиция болып келеді, ал комплементизаторлар өз сөйлемдерінен кейін келеді. Дегенмен, ол әрқашан соңғы басты емес: сыртқы қатысты сөйлемдерде қатысты сөйлем басты есімнен кейін тұрады. Carrier тілінде ішкі және сыртқы қатысты сөйлемдердің екеуі де бар. Егер объекті болса, сөйлемдегі субъект әдетте одан бұрын келеді. Carrier тілі – «барлығын түсіріп тастауға болатын» тіл. Бір ғана етістік өзіндік грамматикалық сөйлем құра алады. Жалпы алғанда, субъект немесе объектті зат есім тіркесімен немесе есімдікпен міндетті түрде айтудың қажеті жоқ.

Жіктеу

Карьер Британ Колумбиясының орталық Атабаскан топшасының үш мүшесінің бірі саналады, ал қалған екеуі – Бабин Витсувитен және Тшильхокоттин. Жоғарыда айтылғандай, "Карьер" атауы көбінесе нағыз Кариер және Бабин Витсувитен екеуіне де қолданылып келген, бірақ қазіргі мамандар бұл сәйкестікті мойындамайды. Этнолог нағыз Кариерді екі тілден құралған деп қарастырады: Дакельх (код: crx) және Оңтүстік Кариер (код: caf), соңғысы Улькачо, Клюскус, Назко және Ред-Блафф тайпаларының диалектілерінен тұрады. Жақындағы зерттеулер "Оңтүстік Кариерді" жеке тіл ретінде қарастыруға келіспейді және бұл диалект тобын Стюарт/Тремблер көлінің диалектісінен басқа нағыз Кариердің барлық диалекттерін қамтитын ірі "Оңтүстік Кариер" диалект тобының бір бөлігі ретінде жіктейді. Этнолог бойынша "Оңтүстік Кариер", яғни Блэкуотер диалект тобы, Кариердің барлық басқа диалекттерімен өзара түсіністі.

Диалектілері

Қазіргі зерттеулер Карьер тілін екі негізгі диалект тобына бөледі: Стюарт Тремблер көлі тобы және Оңтүстік тобы. Оңтүстік тобы өз кезегінде екі кіші топқа бөлінеді: Фрейзер Нечако тобы, оған Чеслатта, Стеллако, Надле, Сайк'уз және Лидли қауымдастықтары кіреді, және Блэквотер тобы, оған Лхкачо (Ульгатчо), Лхуск'уз (Клускус), Назко және Лхтакох (Қызыл Блаф) қауымдастықтары кіреді. Көптеген әдебиеттер Орталық Карьер (Дакел) тілін Оңтүстік Карьер (Дакел) тілінен ажыратады. Алайда, бұл терминдердің қолданылуы өте өзгеріссіз емес. Орталық Карьер (Дакел) тілі туралы немесе оның ішіндегі барлық материалдар Стюарт көлі диалектісінде жазылған. Дегенмен, Орталық Карьер тілін Стюарт Тремблер көлі диалектісінің синонимі деп қарауға болмайды, себебі кейбір Оңтүстік диалекттердің, әсіресе Сайк'уз диалектісінің, кейде Орталық Карьер тіліне кіретін жағдайлар бар. Карьер тілінің барлық түрлерінде сөйлейтін адамдар бір-бірімен көп қиындықсыз қарым-қатынас жасай алғанымен, бұл түрлер өте әртүрлі, олар ғана емес, фонологиялық ерекшеліктері мен сөздік қоры, сонымен қатар морфологиясы және тіпті синтаксисі жағынан да айырмашылықтарды көрсетеді.

Басқа тілдермен байланыс

Дакель батысында Бабин Витсувитен және Хайсла, солтүстігінде Секани, оңтүстік-шығысында Шусвап, оңтүстігінде Чилкотин, оңтүстік-батысында Нуксалк тайпаларымен көршілес. Сонымен қатар, соңғы бірнеше ғасырда жазықтардағы кри тайпасы батысқа қарай жылжуымен, шығыстан келген крилермен байланыс орнатылды. Дакель тілі осы тайпалардың тілдерінен кейбір сөздерді қарыз алған, бірақ олардың саны көп емес. Кри тілінен алынған қарыздарға «сиыр» (кри тілінде алғашқыда «бизонды» білдірген, бірақ кри тілінде «сиыр» мағынасын да алған) және «ақша, құнды металл» сөздері жатады. Дакель аумағына тікелей шектес емес тілдерден де қарыздар бар. Әсіресе қызықты мысал – Гитксан тілінен алынған «жидек, жеміс» сөзі, ол барлық Дакель диалектілеріне тараған және түпкі Атабаска сөзін ығыстырған. Еуропалық байланыстар бірнеше көзден сөздерді әкелді. Дакель тіліне енген сөздердің көп бөлігі француз тілінен, бірақ олардың тікелей француз тілінен немесе Чинук жаргоны арқылы келгені нақты емес. Француз тілінен алынған қарыздарға «қасқыр» (француз тіліндегі le coq «аталық тауық» сөзінен), «тұз» (француз тіліндегі le sel сөзінен) және «періште» сөздері жатады. Осы мысалдардан көрініп тұрғанындай, француз тіліндегі артикльдер әдетте Дакель тіліне қарыз сөздерімен бірге енгізіледі. Испан тілінен бір ғана қарыз белгілі: «кенеп, брезент» (manta сөзінен), бұл испан тілінде сөйлейтін жүк тасушылардан алынған. Чинук жаргоны сауда тілі ретінде еуропалық байланыс нәтижесінде Дакель халқы арасында қолданыла бастады. Көптеген Дакель халқы Чинук жаргонын білмеген. Бұл тіл көбінесе Фрейзер өзенінде жүк тасымалдаған адамдарға белгілі болған көрінеді. Чинук жаргонын білу Дакель елінің оңтүстік-батыс бөлігінде, Белла Кула маңында жиірек кездескен болуы мүмкін. Оңтүстік-батыс диалектілерінде басқа диалектілерге қарағанда Чинук жаргонынан алынған сөздер көп. Мысалы, көптеген диалектілер «ақша» үшін жоғарыда сипатталған кри сөзін қолданса, оңтүстік-батыс диалектілері Чинук жаргонынан алынған сөзді қолданады. «Басшы» сөзі де Чинук жаргонынан алынған. Еуропалық байланыстар көптеген жаңа заттар мен идеяларды әкелді. Кейбір атаулар қарыз сөздер ретінде алынған, бірақ көбінесе терминдер тілдің морфологиялық мүмкіндіктерін пайдалану арқылы немесе қолданыстағы сөздердің мағынасын кеңейту немесе өзгерту арқылы жасалған. Осылайша, «арқан» сөзі қазір «сымды» да білдіреді, ал «жебе» сөзі «оқ» мағынасын алған, ал «жабдық» сөзі «мылтық» мағынасын алған. «Құрттар» сөзі бастапқыда «легендерді» білдірген, қазір «макаронды» да білдіреді. Микротолқынды пеш «заттарды жылдам қыздыратын құрал» деп аталады. «Горчица» сөзі «балалардың нәжісі» деп аударылады, бұл дәм емес, текстура мен түсіне байланысты.

Мәртебе

Британ Колумбиясының көптеген тілдері сияқты, дакель тілі де жойылу қаупі бар тіл. Қазіргі таңда дакель халқының шамамен 10% ғана дакель тілінде сөйлейді, және олардың арасында балалар өте аз. Соңғы тіл сөйлеушілер буынынан кейінгі буын мүшелері көбінесе тілді түсінеді, бірақ оның таралуына үлес қоспайды. ЮНЕСКО мәліметінде Кариер/Дакель тілінің жағдайы "өте қауіпті" деп бағаланған, яғни тіл ЮНЕСКО-ның тілдің тірілу деңгейін анықтайтын 9 факторы бойынша орташа 2/5 ұпай алады, мұнда 5 – қауіпсіз, ал 0 – жойылған. Дуайердің жойылып бара жатқан тілдерді бағалау және жаңғырту құралдары мен техникалары туралы мақаласына сәйкес, тоғыз фактордың ішіндегі ең маңызды үш факторы – бірінші фактор ұрпақтан-ұрпаққа берілу, үшінші фактор – жалпы халықтың арасындағы тіл сөйлеушілердің үлесі және төртінші фактор – қолданыстағы тілдер саласындағы өзгерістер. Кариер тілі осы үш ең маңызды фактордың барлығы бойынша, сондай-ақ тоғыз фактордың көп бөлігі бойынша "өте қауіпті" санатына жатады.

Қайта жаңғырту және жөндеу жұмыстары

Карьер тілі бүкіл аймақтағы мемлекеттік және тайпалық мектептерде екінші тіл ретінде оқытылады. Бұл оқыту тілмен танысуға мүмкіндік береді, бірақ тілді функционалды түрде қолдануға қабілетті білімді қалыптастыруда тиімді екені дәлелдемеді. Карьер тілі Солтүстік Британдық Колумбия университетінде, Жаңа Каледония колледжінде және Британдық Колумбия университетінде де оқытылды. Бірнеше қауымдастықта тәлімгерлік-оқушы бағдарламалары мен тілдік орталар жұмыс істеп жатыр. Йинка Дене тіл институты (ЙДЛИ) дакель тілі мен мәдениетін сақтау және дамытумен шұғылданады. Оның қызметтеріне зерттеулер жүргізу, мұрағат құру, оқу бағдарламаларын әзірлеу, мұғалімдерді даярлау, сауаттылықты оқыту және оқулықтар мен анықтамалық материалдарды шығару кіреді. 1988 жылы ЙДЛИ құрылғанға дейін, Форт Сент-Джеймс қаласында орналасқан және Жазғы Лингвистика институтымен байланысты Carrier Linguistic Committee тобы дакель тілінде бірқатар жарияланымдар, бірнеше диалектіге арналған сауаттылық материалдарын, Стюарт көлі диалектісінің 3000 сөздік кірмесін және басқа да материалдарды шығарды. Тілдерді тасымалдаушы комитеті тілдің жас сөйлеушілері арасындағы сауаттылық деңгейін көтеруге үлкен үлес қосты. Карьер Киелі кітапты аудару комитеті 1995 жылы жарияланған Жаңа өсиеттің аудармасын жасады. 2002 жылы Blackwater диалектісіне бейімделген нұсқасы пайда болды. Құжаттау жұмыстары әртүрлі болды және құжаттаманың мөлшері диалектіне қарай айтарлықтай ерекшеленеді. Ең толық құжатталған диалект – Стюарт-Лейк диалектісі, оның грамматикасы мен сөздігін Әке Адриен Габриэль Морис жариялаған. Соңғы жұмыстарға Carrier Linguistic Committee-тің маңызды мәтіндерін жариялауы, грамматикалық очерк жариялауы және үлкен электрондық сөздіктің құрылуы кіреді, оның баспа нұсқасы да бар, ол Мористің бұрынғы материалдарын және көптеген жаңа материалдарды қамтиды. Басқа диалекттер үшін 1500-ден 9000-ға дейін жазбалары бар баспа және/немесе электрондық сөздіктер бар.

Қауіпке ұшырау себебі

"Карьер" тілінің қолданылуының азаюының екі себебі бар, екеуі де отарлаудың көрінісі. Біріншісі – білім беру, бизнес, үкімет және бұқаралық ақпарат құралдарында басым тіл болып табылатын ағылшын тілінің күшті ықпалы. Екіншісі – 1919 жылдан бастап Канада үкіметінің интернат мектептерінде тілді жоюға жасаған тырысы. "Карьер" тілінде сөйлейтін адамдар интернат мектептеріндегі зорлық-зомбылықтан кейін өз тілінде сөйлеуді ауыртпалық сезінуі мүмкін. Бұған қоса, сөйлеушілер өз балаларын ұқсас зорлық-зомбылықтан қорғау ниетімен, оларға тілді үйретуден немесе қолданудан жаңылған болуы мүмкін.

Куәлік

Тіл туралы ең алғашқы жазба – 1793 жылғы 22 маусымда Александр Маккензи жазған 25 сөзден тұратын тізім. Бұдан кейін Саймон Фрейзердің 1806 жылғы күнделігінде кездесетін бірнеше Дакель сөздері және 1820 жылы Даниэль Хармонның күнделігіне қосымша ретінде берілген 300-ден астам сөздің тізімі келеді. Карьер тіліндегі ең алғашқы мәтін – 1885 жылғы Баркервилл түрмесі мәтіні болып табылады.