Пьетро Помпонацци: Өркендеу дәуірінің философы

Кіріспе

Италиялық философ (1462 – 1525)

Пьетро Помпонацци (16 қыркүйек 1462 – 18 мамыр 1525) – итальян философы. Ол кейде латынша аты Петрус Помпонатиймен де белгілі.

Өмірбаян

Пьетро Помпонацци Мантуяда дүниеге келді және білімін сол жерде бастады. Ол Падуа университетінде білім алып, 1487 жылы медицина докторы атанды. 1488 жылы Падуада философиядан ерекше профессор болып сайланды, ол Аверроизмнің өкілі Алессандро Ахиллинидің әріптесі болды. 1495 жылдан 1509 жылға дейін Падуа мектептері жабылғанға дейін табиғаттану философиясы кафедрасын басқарды, содан кейін Феррарада профессорлық қызметке ие болды, онда Аристотельдің «Жан туралы» (De Anima) және энтелехия туралы дәріс берді. 1512 жылы ол Болоньяға шақырылды, онда өмірінің соңына дейін тұрды және барлық маңызды еңбектерін жазды. Падуадағы медициналық ғылымның үстемдігі оның күш-жігерін шектеді, бірақ Феррарада, тіпті Болоньяда психология мен теологиялық пайымдаулар зерттеуге артық көңіл бөлінді. 1516 жылы ол өзінің «Жанның өлмейтіні туралы» (De immortalitate animae) атты маңызды еңбегін жариялады, ол Католик шіркеуінің ортодоксалды Томистері, Агостино Нифо бастаған Аверроизм және «Александрист мектебі» арасында қызу дау тудырды. Бұл трактат Венецияда өртеліп, Помпонаццидің өзі Католиктердің қолынан қаза табу қаупіне ұшырады. Одан кейін «Апология» және «Дефензорий» атты екі памфлет жарық көрді, онда ол Католик және философиялық материалист ретіндегі қарама-қайшылық ұстанымын түсіндірді. Оның соңғы екі трактаты, «De incantationibus» және «De fato» оның өлімінен кейін Базельде басылған еңбектерінің жинағында жарияланды. Помпонацци Ренессанстың жаршысы ретінде ерекше қызығушылық тудырады. Ол шіркеуде де, одан тыс да адамдардың арасында схоластикалық формализмнің ықпалы азайып келе жатқан кезеңде дүниеге келді. Бұл байланыс соншалықты тығыз болғандықтан, Аристотельге жасалған кез келген шабуыл немесе Аристотельдік мәселелер бойынша ескі талқылауларды қайта ашуға жасалған әрекет қауіпті діни бұзықтық ретінде қарастырылды. Помпонацци Аристотельді өздігінен зерттеу құқығын алды және Тома Аквинскийдің Аристотельдің белсенді және пассивті интеллект теориясын толығымен қате түсінгенін көрсету мақсатында өзін «De Anima» зерттеуіне арнады. «Жанның өлмейтіні туралы» еңбегінде Помпонацци Аквинский мен Аристотельдің жанның өлмейтіні туралы мәселеде келіспейтінін нақтылады. Помпонаццидің өзі Аристотельдің осы тұрғыдағы пікірін ұстанбаса да, Аристотель жанның толық өлмеушілігін, ал өлмеушіліктің тек шектеулі белгілерін ғана айқын түрде дәлелдейтінін мәлімдейді. Бұл пікірді алғаш айтқан ол емес, оған Аристотельдің грек комментаторы Александр Афродизийскийтің ықпалы тиген көрінеді. Ол жанның өлмейтінін ақыл арқылы анықтау мүмкін емес екенін, сондықтан оны Құдайдың билігіне қалдыру керек деп санайды. «Жазулар Құдай жанды өлмейтін еткенін көрсетеді», - деді Помпонацци, «сондықтан біз де жанның өлмейтінін шындық деп қабылдай аламыз және осылайша ақылдың шегінен асып түсе аламыз». (Бұл пікірталас 1591-1631 жылдары креслодағы орнын басталған Чезаре Кремониниге әсер етті, оның Аристотельге адалдығы жанның өлмеушілігі туралы қарама-қарсы тұжырымға әкелді.) Помпонацци Католик дініне берік екенін мәлімдеді және оның алғашқы еңбегіне байланысты туған дау-дамайға қарамастан, ол шіркеу тарапынан айыптама алған жоқ. Осы жерде де дін мен философия, сенім мен білім бір ойшыл үшін бір-біріне қарама-қайшы келе алатыны, бірақ бірге өмір сүруі мүмкін екенінің қағидасы орнатылды. Бұл қызықты парадокс «De incantatione» еңбегінде көрсетілген, онда ол Аристотельдің ғалам теориясы негізінде жын-перілер мен рухтардың бар екеніне қарсы тұрып, сонымен қатар, сенуші христиан ретінде, олардың бар екеніне сенетінін айтады. Бұл еңбегінде ол табиғаттың, себеп пен салдардың реттелген тізбегін баса көрсетеді. Олар жетіліп, содан кейін шіриді; діндердің де өз уақыты болады, содан кейін олар құлайды. Ол тіпті христиан дінінің де (философ ретінде сөйлеп отырғанымды ескерсек) құлдырап бара жатқанын айтты. Ол Болоньяда қайтыс болды.

Pietro Pomponazzi was born in Mantua and began his education there. He completed his studies at the University of Padua, where he became a medical doctor in 1487. In 1488 he was elected extraordinary professor of philosophy at Padua, where he was a colleague of Alessandro Achillini, the Averroist. From about 1495 to 1509 he occupied the chair of natural philosophy until the closing of the schools of Padua, when he took a professorship at Ferrara where he lectured on the Aristotle's De Anima (On the Soul) and entelechy. In 1512 he was invited to Bologna where he remained until his death and where he produced all his important works. The predominance of medical science at Padua had cramped his energies, but at Ferrara, and even more at Bologna, the study of psychology and theological speculation were more important. In 1516 he produced his great work De immortalitate animae (On the Immortality of the Soul), which gave rise to a storm of controversy between the orthodox Thomists of the Catholic Church, the Averroists headed by Agostino Nifo, and the so called Alexandrist School. The treatise was burned at Venice, and Pomponazzi himself ran serious risk of death at the hands of the Catholics. Two pamphlets followed, the Apologia and the Defensorium, wherein he explained his paradoxical position as a Catholic and philosophical materialist. His last two treatises, the De incantationibus and the De fato, were posthumously published in an edition of his works printed at Basel. Pomponazzi is profoundly interesting as the herald of the Renaissance. He was born in the period of transition when scholastic formalism was losing its hold over men both in the Church and outside. So close was this identification that any attack on Aristotle, or even an attempt to reopen the old discussions on the Aristotelian problems, was regarded as a dangerous heresy. Pomponazzi claimed the right to study Aristotle for himself, and devoted himself to the De Anima with the view of showing that Thomas Aquinas had entirely misconceived the Aristotelian theory of the active and the passive intellect. In On the Immortality of the Soul Pomponazzi argued specifically that Aquinas and Aristotle clash over the question of the immortality of the soul. While Pomponazzi himself does not follow Aristotle in this respect, he argues that Aristotle very clearly argues for the absolute mortality of the soul, with only limited features of immortality. He was not the first to make this claim, and appears to have been influenced by the Greek commentator on Aristotle, Alexander of Aphrodisias. He further claims that the immortality of the soul cannot be determined through reason, and thus must be left to the powers of God. Since the scriptures reveal that God has made the soul immortal, argued Pomponazzi, we too can accept as true the immortality of the soul and thereby go beyond the limits of reason. (This debate influenced his 1591 1631 successor in the chair Cesare Cremonini, whose adherence to Aristotle led to the opposite conclusion of the mortality of the soul.) Pomponazzi declared his adherence to the Catholic faith, and despite the controversy over his initial work, it was not condemned by the Church. Again it was established that the principle that religion and philosophy, faith and knowledge, may be diametrically opposed and yet coexist for the same thinker. This curious paradox he exemplifies in the De incantatione, where he sums up against the existence of demons and spirits on the basis of the Aristotelian theory of the cosmos, and, as a believing Christian, asserts his faith in their existence. In this work he insists emphatically upon the orderly sequence of nature, cause and effect. They grow to maturity and then decay; so religions have their day and succumb. Even Christianity, he added (with the proviso that he is speaking as a philosopher) was showing indications of decline. He died in Bologna.