Кіріспе

Commentarii (лат., грек. hupomnemata) – жадты сақтауға көмектесетін жазбалар немесе меморандумдар. Бұл сөздің бастапқы мағынасы түрлі түсіндірулерге әкелді: шешендерге көмек үшін сөздердің конспектісі мен қорытындылары; отбасылық естеліктер, ертедегі рим тарихына белгілі бір отбасыны даңқтап көрсету ниетінен туған көптеген аңыздардың бастауы; жеке тұлғалар өз айналасындағы оқиғаларды тіркеген күнделіктері. Мысалы, Петронидің «Сатирикон» (Satyricon, 53) шығармасында Трималхио үшін оның актуариусы – осы міндетке арнайы тағайындалған құлы жасаған күнделік кітабын атауға болады. Басқа комментарийлер – олар қатысқан оқиғалар туралы қоғамдық қайраткерлердің естеліктері. Олардың мысалдары: Цезарьдің түсіндірмелері: Галл соғысы туралы «Галлиялық түсіндірмелер» және азамат соғысы туралы «Азамат соғысы туралы түсіндірмелер»; тағы бір мысал – Цицеронның консулдық қызметі туралы жазбалары. Императорлық басқарудың түрлі бөлімдері мен белгілі бір жоғары лауазымды шенеуніктер жазбалар жүргізді, олар комментарийлер деп аталатын шенеунік құзырында болды (қ. a secretis, ab epistulis). Қалалық билік органдары да өздерінің ресми актілерінің тізімін сақтап тұрды. Commentarii Principis – императордың ресми актілерінің тізімі. Онда белгілі бір азаматтарға қатысты оң немесе теріс шешімдер, оның алдына ұсынылған немесе оның бұйрығымен қозғалған айыптаулар және ерекше жеңілдіктер алған адамдардың тізімі жазылған. Бұл жазбаларды күнделікті сот журналынан ажырату қажет. Кейінірек императордың бұйрығымен «эфемеридалар» деп аталатын жазбалар сақталды, олар «Scriptores Historiae Augustae» (Август тарихы) деп аталатын өмірбаяндық жинақта кеңінен қолданылды. Commentarii Senatus, бір рет ғана еске алынған (Тацит, «Анналдар», xv. 74), Acta Senatus-пен бірдей болуы мүмкін. Сондай-ақ діни коллегиялардың Commentarii-лері де болды: (а) Pontificum – олардың қаулылары мен жауаптарының жинағы, болашақта сілтеме жасау үшін, тарихи жазбалары болған Annales-тен және кездесу протоколы болған Acta-дан ажыратылады; (б) Augurum – осыған ұқсас қаулылар мен жауаптардың жинағы; (в) Decemvirorum; (г) Fratrum Arvalium. Діни қызметкерлер сияқты, билеушілер де ұқсас жазбалар жасады, олардың бір бөлігі өздері жазса, екінші бөлігі олардың тақырыбын құрады. Бірақ Commentarii Magistratuum туралы іс жүзінде ештеңе белгілі емес. Сондай-ақ Commentarii Regum туралы айту қажет, онда патшалардың функциялары мен құқықтарына қатысты қаулылар жазылған, ол патшаның дін өкілі ретіндегі әрекеттерінің тізімін құрады. Олар тарихи кезеңде Рим патшаларының қаулылары мен шешімдерін қамтитын деп есептелетін reges regiae (jus Papirianum) сияқты жасалды.