Кіріспе

General Aircraft Limited GAL.49 Hamilcar немесе Hamilcar Mark I – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде құрастырылған, Tetrarch немесе M22 Locust жеңіл танктері сияқты ауыр жүктерді тасымалдауға арналған британдық әскери планер. 1940 жылы британдық әуе десанттық әскері құрылғанда, премьер-министр Уинстон Черчилльдің бұйрығымен, әуе десанттық әскерін қолдау үшін ауыр техниканы тасымалдай алатын үлкен планер жасау туралы шешім қабылданды. General Aircraft Limited компаниясы 1941 жылдың қаңтарында осы планерді жасау үшін таңдалды және оны GAL.49 ‘Hamilcar’ деп атады. Ол жеңіл танк немесе екі Universal Carrier тасымалдауға арналған еді. Планерлердің қажетті саны бойынша Соғыс министрлігінің шешімсіздігі және GAL компаниясының нашар басқаруы сияқты бірқатар мәселелер Hamilcar планерінің өндірісін кешіктірді, ал алғашқы планер 1943 жылдың ортасында ғана құрастырылды. Бұл мәселелер толық шешілмеді және планердің өндірісі баяу жүре берді, себебі оның бөліктері дайын болғаннан кейін оларды сақтау және құрастыруға қолайлы орындарды табу қиын болды. 1946 жылы өндіріс тоқтатылған кезде барлығы 344 Hamilcar планері жасалды. Hamilcar планерлері үш рет қолданылды, және тек британдық әуе десанттық күштерін қолдау үшін. Олар алғаш рет 1944 жылдың маусым айында қолданысқа түсті, онда шамамен отыз планер британдық әуе десанттық күштерін қолдау үшін Тонга операциясы барысында Нормандияға Ordnance QF 17 фунтты танкқа қарсы зеңбіректерді, көлік құралдарын және Tetrarch жеңіл танктерін тасымалдады. 1944 жылдың қыркүйегінде Hamilcar планерлерінің ұқсас саны Market Garden операциясы аясында әуе десанттық әскеріне танкқа қарсы зеңбіректерді, көлік құралдарын және жабдықтарды тасымалдау үшін пайдаланылды. Олар үшінші және соңғы рет 1945 жылдың наурыз айында Varsity операциясы кезінде M22 Locust жеңіл танктерін және басқа да жабдықтарды тасымалдау үшін қолданылды. Планерлер барлық үш операцияда сәттілікке жетті, бірақ олардың баяу жылдамдығы мен үлкен өлшемі оларды зениттік артиллерияның оңай нысанасына айналдырды, нәтижесінде бірнеше планер зақымдалды немесе жойылды. Hamilcar планерінің қуатты нұсқасы, Hamilcar Mark X, планердің қашықтығын арттыру үшін жасалды, осылайша ол Тынық мұхитындағы соғысқа қатыса алатын еді; бірақ Тынық мұхитындағы қақтығыс бұл үлгінің ұрысқа қатысуына дейін аяқталды.

Өмірбаян

Британдық әуе десанттық бөлімшесі 1940 жылғы маусым айында премьер-министр Уинстон Черчилльдің бұйрығымен Франция шайқасы кезінде немістердің әуе десанттық күштерін қолдануына жауап ретінде құрылды. Әуе десанттық күштерге қажетті жабдықтар әзірленген кезде, Соғыс министрлігінің шенеуніктері планерлерді мұндай күштердің маңызды бөлігі деп шешті; олар әскерлерді және ауыр техниканы тасымалдау үшін қолданылатын болады, ал 1941 жылға қарай артиллерия және танктың кейбір түрлерін де тасымалдауға мүмкіндік берді. 1941 жылдың басында Соғыс министрлігі әуе десанттық күштері үшін қолданылатын әскери планерлерге қатысты төрт техникалық талаптарды жариялады. Біріншісі – X.10/40 әуе министрлігінің талабы, ол неміс DFS 230 сияқты сегіз орындық планерді талап етті, ол кейін General Aircraft Hotspur I аталды; екіншісі – X.25/40 талабы, ол он бес орындық Slingsby Hengist планеріне айналды; үшіншісі – X.26/40, 25 орындық Airspeed Horsa; ал соңғысы, X.27/40 жеңіл танкты немесе басқа ауыр жүктерді тасымалдай алатын планерге арналды. Планерлерді жобалауға және өндіруге қабілетті әуе шаруашылық фирмаларының саны шектеулі болды, әсіресе олардың бірнешеуі үкімет үшін басқа да ұшақтарды өндіруге міндеттенгендіктен; сондықтан планерлерге қатысты келісімшарттар кез келген бәсекелестік процесі арқылы емес, үкімет қажет деп тапқан фирмаларға берілді. Компания таңдалмас бұрын Mk VII "Tetrarch" жеңіл танкін тасымалдайтын планердің жобаларын әзірлеумен айналысып жатқан. Бұл конструкция төмен қанатты ұшақ болып жоспарланған, онда танк жүргізушісі де планердің пилоты болып жұмыс істейтін болады және танк ішіндегі бірқатар өзгерістер арқылы планерді басқаратын еді. Бұл жобаның мақсаты – арнайы оқытылған планер пилоттарын үнемдеу және планер қонғаннан кейін танкты бірден қолдануға мүмкіндік беру болды. Сақталған суреттерде танк планердің фюзеляжына орналасқан, бірақ мұнарасы әуе шассисінің сыртында болған, мүмкін ол қону кезінде нысаналарды атқылау үшін жасалған. Алайда, компания да, Соғыс министрлігі де бұл жобаны практикалық емес деп санады және 1941 жылғы қаңтарда өткен бірлескен отырыста дәстүрлі конструкцияға келісті. Ол негізінен ағаштан жасалған, Tetrarch жеңіл танкін немесе екі Universal Carrier тасымалдауға қабілетті, жалғыз салмағы шамамен ; Әуе министрлігінен GAL-ға жіберілген сақталып қалған тапсырыс формасы бір планердің құны 50 000 фунт стерлинг екенін растайды. Мұндай үлкен планерді британдық әскерилер бұрын жасаған емес, сондықтан конструкцияны сынау үшін жартылай масштабты прототиптік модель жасалды; GAL.50 деп аталды, ол әлі де Armstrong Whitworth Whitley орта бомбалаушысын әуеге көтеру үшін сүйреуге қажет болды және ол алғаш рет 1941 жылғы қыркүйекте ұшты. Алайда, ол бір рет қана ұшты; сынақ пилоты қону алаңына тым төмен жақындады, қосымша желкендеу үшін жапсырмаларды көтеруге тырысты, бірақ оның орнына прототипті құлатты және оны бүлдірді. Алайда, сынақ сәтті деп есептелді және алғашқы толық масштабты прототиптік модель 1942 жылғы наурыз айында GAL-дың Ханворттағы, Миддлсекстегі зауытында аяқталды.

Өндірістік мәселелер

Соғыс министрлігіне қажет болған "Гамилкар" саны жиі өзгеріп отыратын. 1942 жылдың мамыр айында Соғыс кеңсесі GAL-дан екі ірі әуе десант операциясында пайдалану үшін 360 "Гамилкар" сұрады, бірақ бұл орындалуы қиын болды; планер өндірісінің қарқыны осы үлкен санды қамтамасыз етуге жеткіліксіз болды, сонымен қатар планерлерді буксирлеуге қажетті буксирлердің де саны табылған жоқ. 1943 жылдың қарашасында Соғыс басқармасы қажетті планерлердің санын 800-ге дейін көтерген тағы бір есеп ұсынды, бұл тіпті орындалуы мүмкін емес сан еді; "Гамилкар" өндірісі аяқталған кезде барлығы 344 данасы салынды. GAL бастапқыда 22 "Гамилкар" планерін жасады, оның ішінде екі прототиптік модель және бағалау сынақтары үшін қажетті он алдын ала өндірілген ұшақ болды. Бөлшектердің келесі өндірісі "Гамилкар өндіріс тобы" деп аталған бірнеше қосалқы мердігерлерге тапсырылды, олардың қатарында Бирмингем теміржол вагондары мен вагон компаниясы, кооперативтік көтерме сауда қоғамы және AC Cars компаниялары болды. "Гамилкар" планерін өндірудің баяу қарқыны бірнеше фактордың салдарынан туындаған сияқты. Планерді жасау үшін қажетті ағаш түрлеріне сұраныс жоғары болды, сонымен қатар планерлерді құрастыру және сақтау үшін жеткілікті білікті персоналмен жабдықталған үлкен әуежайларды табу қиын болды; сондай-ақ, GAL компаниясында ресми басымдық болмауы және нашар басқару өндіріске кедергі келтірді. 1942 жылдың наурыз және тамыз айлары аралығында GAL 18 "Гамилкар" планерін құрастырып, жеткізуге уәде берді, бірақ қыркүйек айына дейін тек біреуі ғана пайда болды; бұл баяу қарқынды өндіріс Авиациялық өндіріс министрлігін алаңдатты, ол үш жоғары білікті өнеркәсіп сарпынан тұратын "Өнеркәсіптік комиссияны" GAL компаниясына жіберіп, проблемалардың себептерін анықтауды тапсырды. Он алдын ала өндірілген планер 1942 жылдың соңына дейін жеткізілді, ал бірінші өндірістік планер 1943 жылдың наурыз-сәуір айларында құрастырылды. 1943 жыл бойында бөлшектер мен толық планерлерді өндіру жалғасты, бірақ өндіріс кестесінен қалысты, әсіресе АҚШ Әскери-әуе күштері планерге қызығушылық танытқан кезде, Нормандиядағы әуе десанттарына арналған "Оверлорд" операциясы үшін және алыс Шығыста пайдалану үшін маңызды санды қажет етті. Бұл GAL және "Гамилкар өндіріс тобына" қосымша қысым жасады, өйткені АҚШ Әскери-әуе күштерінің талаптары планердің тропикалық климатта тиімді жұмыс істейтінін тексеру үшін қосымша өндіріс пен жаңа ұшу сынақтарын қажет ететін. 1943 жылдың соңында АҚШ Әскери-әуе күштері 140 "Гамилкар" планерін қажет етті, олар әуежай құрылысына бульдозерлер мен басқа да құрылыс жабдықтарын тасымалдау үшін пайдаланылатын болады, ал қараша айында 1944 жылдың маусымына дейін оларға 50 данасын жеткізуге келісім берілді. Алайда, планерлерді өндірудің жалғасқан баяу қарқыны АҚШ Әскери-әуе күштерін алаңдатты, ол 1944 жылдың ақпанында өз талабын жойды; бұл планерлерді өндіруге көмектесіп жүрген американдық мамандардың кері қайтарылуын және өндіріс уақытының одан әрі кешігуін білдірді. Сонымен қатар, "Гамилкар" планерін тек британдық әуе десант әскерлері ғана пайдаланатын болды. 1944 жылдың қаңтарына дейін тек 27 "Гамилкар" планері құрастырылды және пайдалануға дайын болды; өндіріс соғыс бойы жалғасты және ақыры 1946 жылы аяқталды, барлығы 344 данасы салынды.

Дизайн

Hamilcar негізінен ағаштан, атап айтқанда қайың мен қарағайдан жасалған, матамен қапталған фанера қаптамасы және маңызды бөліктерде жоғары сапалы болаттан жасалған нығайту арқалықтары болған. Оның қанаттарының ұзындығы 34 метр (110 фут), ұзындығы 21 метр (68 фут) және құйрығы түсірілгенде биіктігі 6 метр (20 фут) болған. Бүкіл ұшақ тасымалдау үшін кішірек бөліктерге бөлінетін. Ол өте үлкен және ауыр болғандықтан, оны әуежайдан шығарып, кейін сүйреу үшін ең ірі және қуатты ұшақтар қажет болды; көбінесе төрт қозғалтқышты бомбалаушы ұшақтар қолданылды, ең көп қолданылғаны – Handley Page Halifax. Жүк бөліміне ең көп орын беру және көліктерді тиеуге кедергі келтірмеу үшін қанат және кабина фюзеляждың үстінде орналастырылған; бұл бөлімнің өлшемі шамамен 10 метр (32 фут) ұзындықта, 2 метр (7 фут) енде және 2-2,2 метр (6-7 фут) биіктікте болған. Глайдердің алдыңғы бөлігі ілмектелген және көліктер мен жүктерді тиеуді жеңілдету үшін жанына ашылатын, ал екі ұшқыштан тұратын экипаж фюзеляждың үстіндегі кабинада бірінен соң бірі отырған, оған ішкі баспақыш арқылы кіруге болады және ол жерден 15 фут биіктікте болған. Бұл шешім 1940 жылдың басында Соғыс министрлігінде әскери глайдерлерді қалай пайдалану керектігі туралы қабылданған. Планерді қону алаңына жақын төмен биіктікте босату және әуедегі уақытты және жаудың атысына ұшырау мүмкіндігін азайту үшін тік түсу жоспарланған. Hamilcar үшін стандартты қону жылдамдығы болған, бірақ қысқа қону үшін оны төмендетуге болады, ал тоқтау жылдамдығы жапқыштарды жапқанда немесе жаппағанда болған. Глайдердің шанақтарына қонғанда қысқа қашықтықта жүретіні анықталғандықтан, бастапқыда алынып тасталатын шасси жасалған. Алайда, кейін ол тұрақты шассимен ауыстырылды – көліктік операциялар үшін жасалғандай. Дөңгелекті шасси глайдерге жүк тиелгеннен кейін ғана орнатылды; ұшақты көтеру үшін екі 15 тонналық домкрат қолданылды. Глайдерде танктер немесе басқа көліктер болған кезде, олардың қозғалтқыштары әдетте әуеде, глайдер сүйрегіштен ажыратылғанға дейін іске қосылатын; глайдерге түтін газдарын шығаруға арналған арнайы түтіктер орнатылған. Universal Carriers және басқа көліктердің есіктерін ашу үшін ұшқыштардың бірі қолмен басқаратын. Бұл үшін ұшқыш фюзеляжбен төмен сырғып, содан кейін жерге секіріп түсетін. Ол әр шасси тірегіне барып, гидравликалық сұйықтықты шығарып, амортизатордың икемделуін қамтамасыз ететін клапандарды ашатын, содан кейін глайдерге кіріп, есікті ашу сызығын іске қосатын. Hamilcar оқулары екі ұшқышпен бірге басталатын, онда нұсқаушы бірнеше сағат бойы ұшқыштармен бірге болады, содан кейін жеке ұшуларға көшетін. Оқудың көп бөлігі "айналымдар мен секірулерден" тұратын, онда ұшқыштар глайдерді әуежайдан сүйретіп ұшырғанда және сүйрету арқаны ажыратқаннан кейін оны жерге түсіруді жаттықтыратын; сонымен қатар, ел аралық навигация да жаттықтырылды. Әуеде қонған бөлімшелердің мүшелері жаттығу кезінде глайдерлерде жүк ретінде болып, бірақ танк экипаждарының тек бір немесе екі рейс бойы жүк ретінде болғандығы туралы мәліметтер бар, бұл арнайы әскерлер мен жабдықтардың өміріне қауіп тудыруы мүмкін болғандықтан. Танк экипаждарының ұшулары көбінесе ашық даланың орнына, мұқият белгіленген әуежайларда қонудан тұратын, бұл тәуекелдерді азайтуға және глайдерді қалпына келтіруді жеңілдетуге мүмкіндік берді. Апаттар жиі болған жоқ. "C" эскадрильясының оқуларында, Армиялық Әуе күштерінің құрамындағы және Hamilcar ұшуларына маманданған Глайдершілер полкінің құрамында 2800-ден астам көтерулер жасалды, орта есеппен әр экипажға 50 көтеру. Тек үш жағдайда адам өліміне немесе жарақатқа ұшырады, оқу кезінде жеті ұшқыш қаза тапты.

Тонга операциясы

Тонга операциясы Францияға басып кіруді жоспарлаған Оверлорд операциясының жоспарлау кезеңінде басталды, ол Солтүстік-Батыс Еуропада Екінші фронт ашу мақсатын көздеді. Еуропаға одақтас күштердің басып кіруін жоспарлау 1943 жылдың мамыр айында АҚШ президенті Франклин Делано Рузвельт пен Черчилль Вашингтон конференциясында кездескен кезде басталды. Екі одақтас көшбасшысы театрдағы барлық одақтас күштерін Ұлыбританияда шоғырландыру және Солтүстік-Батыс Еуропаны басып алуды жоспарлауды бастау туралы шешім қабылдады. 1944 жылдың мамыр айы уақытша мақсатты мерзім ретінде белгіленді, Overlord кодовое атауы бекітілді және генерал-лейтенант Фредерик Э. Морган басқаратын бірлескен ағылшын-американдық жоспарлау штабы құрылды, ол Жоғары бас қолбасшының штаб бастығы (COSSAC) лауазымын алды. Британдық әуе десантты күштері Бейоның шығысында, ал американдық әуе десантты күштері батысында жаяу әскер мен бронетехникалық бөлімдерге қолдау көрсету үшін жағалаудан ішкі жаққа қонуға тиіс болды. Операция үшін дивизия шамамен 350 планерді қолданатын болды, олардың көп бөлігі 6-шы әуе десантты бригаданы тасымалдауға арналған. Қалған отыз планер шамамен сағат 21:00-де "W" қону аймағына қонуға тиіс болды. 20 "Гамилкар" планері 6-шы әуе десантты броньды барлау полкіне қарасты "Тетрах" жеңіл танктері мен олардың экипаждарын, тағы төртеуі экипажсыз үш "Рота" тіркемесін, ал тағы үшеуі экипажбен бірге "Универсал" тасымалдау машиналарын тасымалдауға арналған. Соңғы үш планерде 3 дюймдік миномет, бір "Универсал" тасымалдау машинасы, 16 мотоцикл және джип орналасқан. 3-ші және 5-ші парашют бригадаларын қолдау үшін қонуға тиіс төрт "Гамилкар" планері 6 маусымда сағат 02:10-да Таррант-Руштондан ұшып, шамамен 03:30-да қонуға тиіс болды, бірақ тек екеуі ғана сәтті қонды. Біреуі ұшып кеткеннен кейін қысқа уақыттан кейін сүйреу арқаны үзіліп қалды, бірақ ол Англиядағы әуежайға аман-есен қонуға үлкерді; екіншісі Нормандия жағалауына жетті, бірақ сүйреу арқаны тым ерте ажыратылып, қону аймағынан қашық жерге құлады. Таң атқанда оны неміс әскерлері тауып алып, шабуылға ұшыратты; экипаж мен жолаушылардың төртеуі қаза тауып, біреуі тұтқынға алынды, ал қалғандары қашып құтылды. Қалған "Гамилкар" планерлері 6-шы әуе десантты бригаданы тасымалдайтын қалған планерлермен бірге 18:40 мен 19:35 аралығында ұшып, қону аймағына бет алды. "Тетрах" жеңіл танкін тасымалдап ұшып бара жатқан бір "Гамилкар" планері Англия жолағында жоғалып кетті, өйткені танк бекіткіштерінен босап, оны тасымалдап бара жатқан планердің мұрын бөлігінен өтіп, екеуі де ұшудың ортасында теңізге құлады. Қалған планерлер шамамен 21:00-де қону аймағына аман-есен жетті, бір-біріне мүмкіндігінше жақын ұшып келді; бірнеше куәгерлердің айтуынша, "Гамилкар" және басқа планерлердің қонуы оларды көрген одақтас әскерлерінің рухын көтеріп, оларға күш берді. Алайда, олардың қонулары да қатесіз болған жоқ. Екі "Гамилкар" планері қону аймағында бір-бірімен соқтығысып, өздері мен тасымалдаған "Тетрах" танктерін жойды; үшінші "Гамилкар" түсіріліп жатқанда басқа "Тетрах" танкін соғып, танкты аударып тастады, оны қолдану мүмкін емес етті, бірақ экипаж жарақатсыз құтылды. Тағы бір "Гамилкар" немістердің планерлерге зақым келтіру үшін жерге орнатылған ағаш бағаналарын соғып, жерге қонғанда бір қанатын толыққанды жыртып алды. Алайда, зардап шеккендердің саны аз болды және планерлерге неміс әскерлерінің тікелей қарсылығы минималды болды. Сапардан аман қалған және сәтті қонған планерлердің көпшілігі кейін неміс артиллериясы мен миномет атысынан, сондай-ақ қону аймақтары арқылы одақтас бронетехникасының өтуінен ауыр зақымдар алды. Кейін шамамен қырық планер жөнделіп, Ұлыбританияға қайтарылды, бірақ олардың ешқайсысы "Гамилкар" болған жоқ, өйткені олардың үлкен көлемі оларды қалпына келтіруге мүмкіндік бермеді.

"Маркет-Гарден" операциясы

1944 жылдың маусым мен тамыз аралығында Нормандияда жеңіліске ұшырағаннан кейін, неміс әскерлерінің қалдықтары Төмен елдер мен Францияның шығысы арқылы неміс шекарасына қарай шегінді. Қыркүйектің бірінші аптасында солтүстікте 21-ші ағылшын-канадтық армия тобы (фельдмаршал Бернард Монтгомери) британдық екінші армиясымен (генерал-лейтенант сэр Майлз Демпси) бірге Антверпеннен Бельгияның солтүстік шекарасына қарай жылжыды, ал бірінші канадтық армия (генерал-лейтенант Гарри Крер) Дипп, Ле-Хавр және Булонь-сюр-Мер порттарын қайтаруға кірісті. Оңтүстікте АҚШ-тың 12-ші армия тобы (генерал-лейтенант Омар Брэдли) неміс шекарасына жақындап, Монтгомеридің Рурга жасаған шабуылына қолдау көрсету үшін АҚШ-тың бірінші армиясымен (генерал-лейтенант Кортни Ходжес) бірге Ахендегі саңылауға шабуылдауға бұйрық алды, ал АҚШ-тың үшінші армиясы (генерал-лейтенант Джордж С. Паттон) Саарға қарай шығысқа жылжыды. АҚШ-тың 6-шы армия тобы (генерал Джейкоб Л. Деверс) Францияның оңтүстігіне шабуыл жасаған «Драгун» операциясынан кейін Германияға қарай жылжуда. Монтгомери қыркүйек айының ортасында өтетін «Маркет-Гарден» операциясы деп аталатын амбициялық жоспар жасады; оның мақсаты Зигфрид сызығының солтүстік жағынан айналып өтіп, одақтастарға Рейн өзенін кең көлемде кесіп өтуге және Арнем мен Ижселмеердің жағалауы арасында неміс 15-ші армиясын тұтқындауға мүмкіндік беру болды. Жоспардың әуедегі бөлігі – «Маркет» Бірінші одақтас әуе десантты армиясының алты дивизиясының төртеуін қолданды. АҚШ-тың 101-ші әуе десантты дивизиясы (генерал-майор Максвелл Д. Тейлор) ХХХ корпусының солтүстігіндегі екі жерге түсіп, Эйндховеннің солтүстік-батысындағы Сон мен Вегельдегі көпірлерді басып алуға тиіс болды. 82-ші әуе десантты дивизия (бригадир генерал Джеймс М. Гавин) олардан солтүстік-шығысқа қарай Грейв пен Нимгендегі көпірлерді, ал британдық 1-ші әуе десантты дивизиясы (генерал-майор Рой Уркхарт) және поляк 1-ші тәуелсіз парашют бригадасы Арнемдегі автомобиль көпірін және Остербектегі теміржол көпірін басып алу үшін маршруттың соңғы солтүстік бөлігіне түсуге тиіс болды. Көліктік ұшақтардың жеткіліксіздігіне байланысты 1-ші әуе десантты дивизия үш күн бойы үш кезеңмен түсірілді. 1-ші парашют бригадасы мен 1-ші әуе десантты бригадасының көп бөлігі 17 қыркүйекте, 4-ші парашют бригадасы мен 1-ші әуе десантты бригадасының қалған бөлігі 18 қыркүйекте, ал 19 қыркүйекте поляк 1-ші тәуелсіз парашют бригадасы дивизияның барлық жабдықтарымен бірге түсуге тиіс болды. Операция кезінде дивизия шамамен 650 планерді пайдаланды, оның 39-ы «Хамилкар» болды. 6-шы әуе десантты дивизиясы пайдаланған және маусым айында тасталған «Хамилкарлар» жаңаларымен ауыстырылды, себебі қыркүйекке дейін 64 планердің қолда бар екені жазылған. 19 қыркүйекте он «Хамилкар» американдық 878-ші авиациялық инженерлік батальонына жататын американдық инженерлерді және бульдозерлер, крандар және тегістегіштерді қамтитын олардың жабдықтарын тасымалдады; олар планерлер жойылғаннан кейін «W» қону аймағында алдыңғы әуеайлақты салуға тиіс болды. 17 қыркүйектегі алғашқы көтеріліске қатысқан он бес «Хамилкар» барлығы қону аймақтарына аман-есен жетті, бірақ олар жерге түскенде қиындықтар туындады. Екі планер жұмсақ жерге қонды, бұл олардың жылдамдығын тездетті; бұл, олардың жабдықтарының көп бөлігі планерлердің алдында болғандықтан, олардың аударылып кетуіне әкелді. Үш ұшқыш қаза тауып, төртіншісі ауыр жарақат алып, кейін тұтқынға алынды, бірнеше жолаушылар жарақат алды; планерлердегі 17 фунттық танкіге қарсы зеңбіректер жөндеуге келмейтіндей зақымданды. Қалған «Хамилкарлар» сәтті қонды, бірақ біреуі қону аймағын басып өтіп, теміржолдың беткейіне соқты. Бұл екі «Универсал тасымалдаушыны» зақымдады, бірақ екеуі де кейіннен құтқарылды. 18 қыркүйектегі көтеріліс нашар ауа райына байланысты бірнеше сағатқа кешіктірілді, ал планер күші шамамен сағат 11:00-де ұшып шықты. Қону аймақтарына бара жатқанда, бір «Хамилкар» қозғалтқышында ақаулық туындағаннан кейін Англиядағы әуеайлаққа түсіп қалды, ал екіншісі қозғалтқышында ақаулық туындағаннан кейін Англия арнасына құлады; екеуі де 17 фунттық танкіге қарсы зеңбіректерді тасымалдаған. Қалған «Хамилкарлар» жерге қонғанда ауыр әуе шабуылына ұшырады, бірнешеуі зақымдалды. Нәтижесінде, бір «Хамилкар» қанатына соққы түскеннен кейін қону аймағынан аз жерге түсіп, екіншісі соққы алғаннан кейін қону аймағынан алыстатып, апаттық қонуға мәжбүр болды; дүкендер, ұшқыштар және жолаушылар неміс әскерлерімен тұтқынға алынды. Қалған «Хамилкарлар» сәтті қонды. Үшінші көтеріліс 19 қыркүйекте ауа райының нашарлауына және 1-ші әуе десантты дивизиясының бірнеше қону аймақтарының жаудан басылып алынуына байланысты болмады. Соңында 21 қыркүйекте ауа райы ашық болды, бірақ 1-ші әуе десантты дивизиясының жағдайы нашарлағандықтан 878-ші авиациялық инженерлік батальоны жеткізілмейді деп шешілді. Осылайша, 1-ші поляк тәуелсіз парашют бригадасы Дриел қаласының жанында түскенде бір «Хамилкар» ғана оларға ілесіп келді; бұл 19 қыркүйекте қозғалтқышында ақаулық туындағаннан кейін Англияға қонуға мәжбүр болған «Хамилкар» еді. Алайда, планер мен сүйрегіш арасындағы арқан Бельгияда жыртылып, оны Генттің жанына қонуға мәжбүр етті.

"Варсити" операциясы

1945 жылдың наурыз айында одақтас әскерлер Германияға еніп, Рейн өзеніне жетті. Рейн – одақтастардың ілгерілеуіне кедергі келтіретін күшті табиғи тосқауыл болатын, бірақ оны бұзу одақтастарға Солтүстік Германия жазығына кіруге және соңында Берлин мен Солтүстік Германияның басқа да маңызды қалаларына шабуыл жасауға мүмкіндік беретін еді. Генерал Дуайт Эйзенхауэрдің, Одақтас экспедициялық күштерінің Бас қолбасшысының белгілеген "Жалпы майданға бағытталған шабуыл" стратегиясын ұстанғанда, Рейннің бірнеше жерінде бұзуға тырысуға шешім қабылданды. Британдық 21-ші армия тобының қолбасшысы Монтгомери өзінің әскерлеріне Рейннің үстінен өтуге мүмкіндік беретін жоспар жасады, оны "Тонау операциясы" деп атады және Эйзенхауэр оны мақұлдады. "Тонау операциясы" екінші армия мен АҚШ-тың 9-шы армиясының (генерал-лейтенант Уильям Симпсон) үш бағытта – Рис, Везель және Липпе каналының оңтүстігінде Рейннің үстінен өтуін көздеді. Сәттілікке қол жеткізу үшін Монтгомери десанттық шабуылдарды әуе десанттық шабуылмен қолдау қажет екенін талап етті, бұл операция "Varsity" деп аталды. "Varsity" бастапқыда үш әуе десанттық дивизиямен жоспарланған, олардың барлығы да Рейннің үстінен өту үшін амфибиялық шабуылдар жүргізіп жатқан 21-ші армия тобын қолдау үшін неміс тылына тасталған еді. Алайда, жоспарлаудың басында 13-ші әуе десанттық дивизия операцияға қатыса алмайтыны анық болды, себебі аймақта екі дивизияны тиімді тасымалдауға жеткілікті әскери-көліктік ұшақтар болмады. Сондықтан операция жоспары қалған екі әуе десанттық дивизияны – британдық 6-шы және АҚШ-тың 17-ші әуе десанттық дивизияларын орналастыру үшін өзгертілді. Екі әуе десанттық дивизия неміс тылына түсірілді, олардың мақсаты Везель маңына қону және Екінші армияның Везельге қарай ілгерілеуіне көмектесу үшін жаудың қорғанысын бұзу болды. 6-шы әуе десанттық дивизиясы "Market Garden" операциясынан айырмашылығы, бір рет түсіріліммен түсірілді және Берген қаласының солтүстігіндегі биік жерді басып алу, Хамминкельн қаласын және Ийссель өзенінің үстіндегі бірнеше көпірлерді жаулап алу, содан кейін одақтас жер күштері келгенге дейін операциялық аймақтың солтүстік бөлігін ұстап тұру міндеті қойылды. Дивизия операция үшін 440 жолжабақты пайдаланды, оның ішінде көптеген жаңа Horsa Mark II және 48 Hamilcar болды. Hamilcar-ға жүктелген жүктер "Market Garden" операциясы кезінде қолданылғанмен ұқсас болды, 16 жолжабақ 17 фунттық танкіге қарсы зеңбіректерді, сондай-ақ олардың көліктерін және экипаждарын тасымалдады. Он екісі Корольдік армиялық қызмет корпусының 716-шы әуе десанттық жеңіл құрама ротасына берілді және он екі универсалды тасымалдаушы, тіркемелер және оқ-дәрі мен жабдықтар қоймасымен жүктелді. Рота 6-шы әуе десанттық бригадасының көлігімен бірге универсалды тасымалдаушылар мен тіркемелерді, сондай-ақ әуеден түсірілген жабдықтарды әуе десанттық әскерлеріне жеткізу үшін пайдалану керек болды. Сегіз Hamilcar 6-шы әуе десанттық броньды барлау полкіне қарасты M22 Locust жеңіл танктерін, ал тағы төртеуі жабдықтарды тасымалдауға арналды. Тағы екеуі Корольдік инженерлердің D4 бульдозерін тасымалдауға тиіс болды, ал соңында 3-ші және 5-ші парашют бригадаларына әрқайсысына үш-үш Hamilcar берілді; олардың әрқайсысы бригада штабтары үшін көлік ретінде пайдалануға арналған универсалды тасымалдаушыны тасымалдады. Қону аймақтарына жақындағанда үш жолжабақ неміс зениттік артиллериясының атысынан қирады, себебі олардың баяу жылдамдығы оларды оңай нысанаға айналдырды. Қалған отыз сегіз жолжабақ сағат 10:46 мен 11:00 аралығында сәтті қонды, бірақ олардың бірнешеуі зениттік артиллериядан зақымдалды. Әсіресе Hamilcar-лар, RASC қызметкерлерін және жабдықтарды тасымалдағандары, ауыр зақымдарға ұшырады; сегіз сәтті қонды, бірақ тек үшеуі жеткілікті түрде зақымдалмаған, олар тасымалдаған заттарды қалпына келтіруге мүмкіндік берді. Операция аяқталғаннан кейін зақымдалмаған бірнеше Hamilcar-лар бөлшектелді және олардың бөлшектері Англияға жіберілді, одан әрі жолжабақтар құрастыруға көмектесті.

Соғыстан кейінгі

Varsity операциясы Hamilcar-дың соғыста қолданылған соңғы жағдайы болды, бірақ модель Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін де бірнеше жыл бойы қолданыста болды; олар ірі және ауыр жүктерді тасымалдауға өте ыңғайлы болды. 1945 жылдың 31 желтоқсанында RAF Таррант Раштонда 64 Hamilcar тіркелген, олар күнделікті оқу-жаттығуларда пайдаланылды. Дегенмен, 1946 жылдың қаңтарында "артық" Hamilcar-ларды жою процесі басталды, 44-і жою орындарына көшірілді, ал жиырмасы қалды. Қалғандары шілде айына дейін әдеттегі ұшу жаттығуларына қолданылды, содан кейін тағы алтауы "клейдің нашарлауына" байланысты жойылды, ал 1947 жылдың ақпанына дейін тек он екісі ғана қолданыста қалды. Осы соңғы Hamilcar-лар 1950 жылға дейін қызметте болған сияқты, бірнешеуі RAF авиашоуларында және қоғамдық демонстрацияларда пайдаланылды, және ақырында 1950 жылдардың ортасына қарай ескіргендіктен кезең-кезеңмен қызметтен шығарылды.

Нұсқалар

Hamilcar Mark I-дің бірнеше нұсқасы жоспарланған, бірақ тек біреуі ғана өндірілді. Hamilcar Mark X, сондай-ақ GAL.58 деп аталса, X 4/44 техникалық талабына сәйкес жасалды. Бұл Hamilcar-дың Тынық мұхитының тропикалық климатында қолданылуын қамтамасыз ету мақсатында жасалған, онда жоғары температура және көптеген әуежайлардың биіктігі поршеньді қозғалтқыштардың тиімділігін төмендетті. Бұл Halifax бомбалаушыларының Hamilcar-ды отын жүктемесін күрт азайтусыз сүйреуіне мүмкіндік бермеді, бұл Hamilcar-дың ұшу қашықтығын шектеді. Бұл мәселені шешу үшін екі бастапқы шешім ұсынылды: біріншісі – Hamilcar-ды ракеталық көмекпен ұшыру (RATO) жүйесімен жабдықтау. Желкеннің екі жағына жиырма төрт үш дюймдік ракетамен толтырылған екі болаттан жасалған цилиндр орнатылды, бұл желкенге ұшып шығар кезде қажетті итермелеуді қамтамасыз етті, содан кейін желкен ауаға көтерілгеннен кейін олар тасталатын болды. 1943 жылдың қаңтар айында жүргізілген алғашқы сынақтар сәтті аяқталды, бірақ себептері белгісіз қалғандықтан одан әрі жалғастырылмады. Осыған байланысты, Hamilcar-дың қуатты нұсқасы – Mark X жасауға шешім қабылданды, себебі ол ұзақ қашықтыққа әуеден операциялар жүргізу және қолданылғаннан кейін желкенді қайтару мүмкіндігін ұсынды. Mark X-ті әзірлеуді 1943 жылдың қараша айында бастауға шешім қабылданды, осы кезде одақтастар Жапонияға қарсы әуеден операциялар жүргізу мүмкіндігін қарастыра бастады. Алайда, өндірістік үлгілерді әзірлеуге бейжай қарау салдарынан, бірінші үлгі 1945 жылдың басына дейін қолжетімді болмады. Бірінші прототип Hamilcar Mark I-ден өзгертілді. Желкеннің қанаттарына әрқайсысы қуатты бере алатын екі Bristol Mercury радиалды поршеньді қозғалтқышы орнатылды, сондай-ақ қанаттар мен фюзеляж қозғалтқыштардың салмағына төтеп беру үшін күшейтілді. Пилот кабинасына қосымша басқару элементтері орнатылды және екі пилоттық орынға көшірілді, бірақ кеңістік шектеулері салдарынан желкенді тек артқы орыннан ғана іске қосуға болады. Сондай-ақ қанаттарға отын бактары орнатылды, үшінші бак фюзеляжда орнату мүмкіндігі қарастырылды. Бұл өзгерістер желкеннің салмағын арттырды, бірақ оның басқа өлшемдері, соның ішінде фюзеляждағы жүк көлемі өзгеріссіз қалды. Алғашқы сынақтар үшін екі Hamilcar Mark I өзгертілді, олардың нәтижелері қанағаттанарлық болғаннан кейін тағы сегіз Mark I өзгертілді және он Mark X жаңадан құрастырылды. 1945 жылдың тамызында соғыс аяқталғаннан кейін қосымша тапсырыстар тоқтатылды, бірақ АҚШ-та қосымша сынақтар жүргізілді. Тағы бір Hamilcar нұсқасы ұсынылды, бірақ ол өндіріске енгізілмеді және жобалау кезеңінен асып кетпеді. Бұл ұсыныс Hamilcar-дың үстіне Lockheed P-38 Lightning истребителін орнатуды көздеді, себебі истребитель екі ұшақты да ұшуда ұстап тұруға жеткілікті қуатты қамтамасыз ететін еді және желкенші пилоттарды желкенге қонуға дейін басқару міндетінен босататын еді. Қозғалтқышы жоқ желкенді жеңіл жүкпен ұшуға болмайтын және балласт қажет болса, Hamilcar X ауырлық орталығы мәселелеріне сезімтал емес және бос ұша алатын еді. Hamilcar X-тің өз күшімен және максималды салмақпен жүктелуінің көрсеткіштері сүйрегендегі көрсеткіштерге ұқсас болды. Оның ең жоғары жылдамдығы болды, бірақ ол жылдамдықпен круиздік режимде ұша алатын еді. 400 галлон отынмен ол 705 мильді (1135 км) ауада немесе 1675 мильді (2696 км) мөлшеріндегі отынмен, жүк орнына, ұша алатын еді.

Тірі қалғандар

Hamilcar TK777 ұшағының фюзеляжының маңызды бөлігі Англияның Хэмпшир графтығындағы Армия авиациясы мұражайында сақтаулы. ТК718 ұшағының нашар сақталған бөлігі Бовингтон танк мұражайының коллекциясында бар, онда ол «Тетрарх» танкымен бірге қойылған.