Аустриялық дәрігер және археолог Феликс фон Лусчанның өмірі мен еңбектері

Кіріспе

Феликс Риттер фон Лушан (; 11 тамыз 1854 – 7 ақпан 1924) – Австрия империясында дүниеге келген австриялық дәрігер және археолог, сонымен қатар антрополог, саяхатшы және этнограф.

Өмір

Лушан Төменгі Австрияның Холлабрунн қаласында заңгердің ұлы болып дүниеге келді және Венадағы Академикалық гимназияда оқыды. Мектепті бітіргеннен кейін Вена университетінде медицинаны, ал Парижде антропологияны оқыды, баса назарды краниометрияға аударды. 1878 жылы докторлық диссертациясын қорғағаннан кейін, ол Аустро-Венгрия билеген Боснияда әскери дәрігер болып қызмет етті және британдық археолог Артур Эванспен бірге Далмация, Черногория және Албания арқылы саяхаттады. 1880 жылдан бастап Венадағы Бас ауруханада медициналық көмекші, ал 1882 жылы Вена университетінде жеке лектор (Privatdozent) болып жұмыс істеді. 1885 жылы ол әкесінің жақын досы, неміс геологы Фердинанд фон Хохстеттердің қызы Эмма фон Хохстеттерге үйленді. 1886 жылдың 1 қаңтарында Лушан Берлиндегі Корольдік Халықтар мұражайында (қазіргі Этнологиялық мұражай) директор Адольф Бастианның көмекшісі болып кірісті. 1905 жылы Бастиан қайтыс болғаннан кейін Африка және Океания бөлімінің директоры болды. Осы қызметте ол Бениннің ежелгі заттары, піл сүйегінен жасалған мүсіндер мен қоладан құйылған бұйымдардың ең маңызды жинақтарының бірін жинады, олар туралы мәліметтерді көп томдық еңбегінде жариялады. Сонымен қатар, ол Еуропалық империялардың аумағындағы мыңдаған адамдардың сүйектері мен бас сүйектерін жинауға үлкен науқан ұйымдастырды. 1906 жылы бұл жинаққа Хереро-Нама геноцидінің құрбандарының дене қалдықтары да кірді. Ол 1888 жылы академиялық мансабын бастады, 1904 жылы оқырман болып тағайындалды, ал 1909 жылы Берлиннің Charité медицина мектебінде профессорлық қызметке тағайындалғаннан кейін Völkerkundemuseum-дегі міндеттерінен бас тартты. 1911 жылы ол Берлиннің Фридрих Вильгельм университетінің (қазіргі Берлиннің Гумбольдт университеті) антропология кафедрасын басқарды. Ол сондай-ақ тері түсін жіктеуге арналған фон Лушанның хроматикалық шкаласын жасағаны үшін есімдеріне түседі, ол 36 түрлі түсті шыны плиткадан тұрады және олар зерттелетін адамның терісімен салыстырылды. Лусхан 1908 жылы неміс нәсілдік гигиена қоғамына қосылғанымен, өз еңбектерінде «ғылыми нәсілшілдік» идеяларын қабылдамады және адам расаларының теңдігін баса айтты. Ол неміс колонияларындағы неміс колониялық әскерлерінен жиналған бас сүйектері, соның ішінде Хереро-Нама геноцидінің құрбандарының дене қалдықтары негізінде өз ұстанымын қорғады. Ол 69 жасында Берлинде қайтыс болды және Австриядағы Милштатттағы жазғы үйінде жерленді. Неміс нәсілдік гигиена қоғамының мақсаты, Плоцтің айтуынша, «қоғамның дені сау, гүлденген, күшті және әдемі өмірге оралуы» болды. Солтүстік нәсілдері селективті көбею және стерилизация арқылы «тазалығын» қайта қалпына келтіруі керек еді. 1915 жылы ол антропологиялық білімі үшін «Königlich Preußische Phonographische Kommission» (Пруссияның патшалық фонографиялық комиссиясы) құрамына тағайындалды. Комиссияның мақсаты – бірінші дүниежүзілік соғыстағы тұтқындар лагерінде сөйленетін шамамен 250 тілді жазу. Осы жұмыс барысында фон Лушан интернирлерге физикалық антропологиялық зерттеулер жүргізді.

Luschan was born the son of a lawyer in Hollabrunn, Lower Austria, and attended the Akademisches Gymnasium in Vienna. After leaving school he studied medicine at the University of Vienna and anthropology in Paris, with an emphasis on craniometry. After he gained his doctorate in 1878, he was an army doctor in Austro Hungarian occupied Bosnia and, together with the British archaeologist Arthur Evans, travelled through Dalmatia, Montenegro and Albania. From 1880 he worked as a medical assistant at the Vienna General Hospital and a lecturer (Privatdozent) at the University of Vienna in 1882. In 1885 he married Emma von Hochstetter, daughter of the German geologist Ferdinand von Hochstetter, a close friend of his father. On 1 January 1886 Luschan took up a position as an assistant to Director Adolf Bastian at the Königliches Museum für Völkerkunde in Berlin (the present day Ethnological Museum), where upon Bastian's death in 1905 he became Director of the Africa and Oceania Department. In this capacity he acquired one of the most important collections of Benin antiquities, ivory carvings, and bronze figures, details of which he published in his multivolume magnum opus. He also lead a huge collection campaign of the bones and skulls of thousands of people from across European empires. In 1906, this included human remains from the Herero Nama Genocide. He started his academic career in 1888, in 1904 was appointed Reader, and in 1909 gave up his duties at the Völkerkundemuseum when he was appointed tenured professor at the Berlin Charité medical school. In 1911 he became the holder of the first chair of anthropology at Berlin's Frederick William University (now the Humboldt University of Berlin). He is also remembered for creating the von Luschan's chromatic scale for classifying skin colour, which consisted of 36 opaque glass tiles which were compared to the subject's skin. Though Luschan had joined the German Society for Racial Hygiene in 1908, in his works he rejected the rising ideas of "scientific racism" and stressed the equality of the human races. He argued for his position in parts on the basis of skulls he instructed German colonial troops to acquire in German colonies, including human remains of victims of the Herero Nama Genocide. He died in Berlin at the age of 69 and is buried at his summer residence in Millstatt, Austria. The German Society for Racial Hygiene goal was "for society to return to a healthy and blooming, strong and beautiful life" as Ploetz put it. The Nordic race was supposed to regain its "purity" through selective reproduction and sterilization. In 1915 he was appointed to the "Königlich Preußische Phonographische Kommission" (Royal Prussian Phonographic Commission) for his anthropological expertise. The purpose of the commission was to record the approximately 250 languages spoken by the prisoners of German WWI PoW camps. In the course of this endeavor, von Luschan also conducted physical anthropology research on the internees.

Экспедициялар

1881 жылы Лушан мен Отто Бенндорф Осман империясының құрамына кіретін Оңтүстік Анатолияның ежелгі Ликия аймағын зерттеді. Олар Мира маңындағы Триссаның қаһармандық ескерткішін (Героонын) қазып шығарды, ол қазір Венаның Көркем-тарихи мұражайында сақталуда. Келесі жылы ол Кароль Ланкоронски мен Альфред Билиоттиге Памфилия мен Родосқа жасалған экспедицияға қосылды. 1883 жылдың ақпанында ол Карл Гуманнмен бірге Пруссия ғылым академиясының бастамасымен тарихи Коммагендегі Немрут тауына экспедиция жасады. Зинкирлиде ол кейінірек 1888-1902 жылдары Роберт Колдевимен бірге қазба жұмыстарын жүргізген Хетт дәуірінің соңғы кезеңіндегі шағын княздықтың астанасы Сам'алдың қираған қалдықтарын тапты. Ол Осман империясында жинаған өсімдіктердің сипаттамаларын кейіннен Отто Стэпф жариялады. Оның барлық экспедициялары Лушанның медициналық білімінен пайда тапты. 1905 жылы ол әйелі Эммамен бірге Ұлыбританиялық ғылым қауымдастығының шақыруымен Оңтүстік Африкаға сапар шекті, ал 1913 жылы Австралияға барды, онда олар Еуропада Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаны туралы хабарды естіп, бейтарап АҚШ-қа өтуге мәжбүр болды.