Кіріспе

Велинград () — Оңтүстік Болгарияның Пазарджик облысындағы қала, Родоп тауларының бөлігі – Чепино аңғарының батыс шетінде орналасқан. Велинград қаласы осы аттас Велинград муниципалитетінің әкімшілік орталығы және Болгариядағы ең танымал бальнеологиялық курорттардың бірі. 2011 жылғы халық санауы бойынша қаланың халқы 22 602 адамды құрайды.

Тарих

Мәдени қабаттар Чепино аймағында б.з.б. VI-V ғасырларда фракиялық тайпалар мекендегенін дәлелдеуге негіз береді. Ежелгі тарихшылар Геродот пен Фукидид осы кезең туралы жазба деректер келтіреді. Родоп тауларындағы Дионисий ғибадатханасының беделі мен маңыздылығын Ұлы Ескендір мен Октавиан Августың әкесі пайғамбар әйелден болашақтарын болжай алуын сұрап баруы көрсетеді. Фракиялықтардың 7 қабірі Батак батпағында (қазіргі көлдің түбінде), Юндола аймағындағы екі үйіндіде және басқа да ондаған жерде сақталған. Фракиялық елді мекендер мен қамалдардың қираған қалдықтарын "Печковец" жерінде, ортағасырлық Цепина бекінісінің табанында, сондай-ақ фракиялық қыш ыдыстар мен еңбек құралдарының сынықтарын және басқа да жерлерде көруге болады. Римдіктер б.з.б. 45 жылы Фракияны басып алғаннан кейін Родоп тауларын толық бағындырды. Бұл аралас фрако-рим дәуірімен басталып, славяндардың келуімен аяқталды. Бұл аймақтағы рим мәдениетіне қатысты елді мекендер мен бекіністердің археологиялық табылдықтары бар. Бұл – минералды суға арналған саз құбырлардың, жол төсемі, бекіністер, мәрмәр тақташалар, монеталар және т.б. қалдықтары. VI ғасырда бұл аймақты славяндар мекендеген. Болгар ғалымдарының мәліметінше, бұл жерде Драговичи тайпасы өмір сүрген. Драговичилер көптеген фракиялық әдет-ғұрыптарды қабылдады, бірақ оларға ерекше славяндық сипат берді. Болгарлардың Балқанға басып кіргенінен кейін көп ұзамай бүкіл аймақ Маламирдың Бірінші Болгар империясына қосылды. Чепинодан патша Иван Александрдың тұсындағы монеталар табылған. 1371 – 1373 жылдары Цепина бекінісі мен бүкіл аймақ түрік билігіне өткен деп есептеледі. Осы оқиғадан кейін жергілікті болгарлардың өмірінде бірқатар маңызды өзгерістер болды. Осман империясы өзінің орталығында одақтастарға мұқтаж болды және 16 ғасырдың басында еркімен немесе күшпен ислам дінін қабылдауды бастады. 1516 – 1517 жылдарға қатысты Осман тіркелімінде бұл аймақта алғашқы мұсылмандардың пайда болғаны көрсетілген. Сол кезде Чепино ауылында барлығы 624 үй-жай болды, оның 12-сі мұсылман отбасыларына тиесілі болды. Болгарлар Велчо, Златконың ұлы, Петко, Районың ұлы, Радул, Прославтың ұлы сияқты есімдерді қолданды, ал Ляйнеден 7 үй арабша Абдулла тегін қолданды, ол әдетте ислам дініне кіргендерге беріледі. Бұл 7 отбасы толық жер теліміне ие болды, яғни отбасының жақсы материалдық жағдайына кепілдік бере алатын жер. Папа Мелоди Драгиновтың айтуынша, Мехмед IV Чепиноны шабуылдаған кезде халықтың бір бөлігі ислам дінін қабылдауға мәжбүр болды, себебі грек епископы Гавриль жергілікті халықты Пловдивтегі пашаға бағынбаумен айыптады. Паша Чепиноға келгенде, ханзадаларды жинап, оларды өлтіруді талап етті, бірақ олар аман қалу үмітінде ислам дінін қабылдады. Болгар мұсылмандары христиан дінінің көптеген дәстүрлерін сақтап қалды. Чепино халқы болгар халқының қайта өрлеуі мен ұлттық азаттық күресінен шетте қалған жоқ. 1816 жылы "Ағыс Әулие" шіркеуі салынды. Бұл болгар ұлттық санасын нығайтып, білім мен ағартушылықты тарату орталығы болды. 1823 жылы шіркеуде мектеп ашылды, бастапқыда жеке ғимаратта орналасқан қарапайым мектеп, кейін сыныптық мектеп ретінде ашылды. Алғашқы ұстаздар Илья Ждраков, Павлик Гугалов, Даскал Партений, Даскал Никола Саев, "Балық әдебиеті" оқулығын енгізген Георгий Чолаков, Даскал баба, Сава Докторов, Стою Масларов болды. Ресей-Түрік соғысы кезінде мұсылман халқы тауларда немесе оңтүстік елді мекендерде жасырынды. Кейбір ауылдар, мысалы, Ладженеде адамдар мүлдем қалмады. Бірнеше күн жасырынғаннан кейін, тұрғындар өздерінің туған жерлеріне оралды. 1902 жылы "Синапово зранце" социалистік қоғамы құрылды, ол 1905 жылы алғашқы партия ұйымына айналды. Кейіннен Ладжен Баня, Ракитово және Дорковода жаңа партия ұйымдары пайда болды. 1923 жылы Чепинодағы барлық партия ұйымдары қыркүйек көтерілісіне қатысты. 1927 жылдан кейін Шепино ойпаты саяси өмірдің ошағы болды. Бұл кезеңде мәдени және жаппай белсенділік күшейді, дәрістер оқылды, кооперативтер құрылды және т.б. Чепино мен Каменица ескі қоныстар, бірақ Ладженеге 1878 жылдан кейін Македониядан келген болгар босқындары негіз салды, өйткені олардың аймағы Берлин келісімінен кейін Осман билігінде қалды.

География

Велинград теңіз деңгейінен 750–850 метр биіктікте орналасқан. Қаланың климаты таулық. Ол Еуропаның континенттік климат аймағында, Жерорта теңізі климат аймағының шекарасында жатыр. Жаздары жылы, қыстары суық болады. Жылдық орташа температура 10 °C, ал шілде айының орташа температурасы 19 °C. Күн сәулесінің жылдық жалпы ұзақтығы шамамен 2000 сағатқа жетеді. Ауаның салыстырмалы ылғалдылығы 65-тен 75%-ға дейін құрайды. Ескі қарағай ормандарымен қоршалған қала, көп күнге толы. Велинград Болгариядағы бұлтты қалалардың бірі. Бұлттылық қыс айларында ең жоғары деңгейде болады. Күздің басында оның жалпы азаюы байқалады. Бұл Болгариядағы жаңбырсыз күндер саны көп болатын жерлердің бірі. Ашық ауа райы мен көп күн Велинградтың ерекшелігі. Жылдық орташа ауа температурасы 9 °C.

Гидрографиялық

Велинград аймағындағы су ресурстары – өзендер, карст және минералды бұлақтар мол. Олар адамдардың қоныстануын, экономикалық қызметін және туризмнің жалпы дамуын анықтайтын фактор болып табылады. Сан алуан тау өзендері мен арналар Чепинска рекасына бірігеді. Оның ең маңызды салалары – Грунчарица, Луковица, Лепеньца, Мутница және Требетущица. Аймақтағы тоғандар табиғи ортаны әртараптандырып, микроклиматты жақсартады және ландшафттың тартымдылығын арттырады. Велинградта Клептуза сияқты бірнеше карст бұлақтары бар. Қаланың ішінде және айналасында емдік және сақтандыру қасиеттері бар 90-нан астам минералды су бұлағы табылады. Минералды сулар (көздерден және ұңғымалардан) температурасы, минералдану деңгейі, радон, кремний қышқылы және фтор мөлшері бойынша ерекшеленеді, сонымен қатар көптеген ауруларды емдеуге жарамды. Ладжене, Каменица, Чепино, Ракитово және Костандоводағы бес жылу және минералды кен орындарынан минутына 9000 литр су ағып шығады. Велинград геотермалды алабы Оңтүстік Болгариядағы ең ірісі болып есептеледі. Бұлақтардың жалпы шығыны 160 л/с, ал Чепинода ғана 70 л/с құрайды. Минералды бұлақтардың көптігі (80-ге жуық), қолайлы климат және әдемі табиғат – қаланың зор байлығы. Велинград Болгариядағы ірі шипажайлардың бірі және «Балқан шипажай астанасы» деп танылады. Мұнда санаторийлер, курорттар, заманауи шипажайлар мен қонақүйлер көптеп орналасқан. Көптеген минералды сулармен қатар Велинград тағы бір табиғи құбылысқа ие – Болгариядағы ең үлкен карст бұлағы Клептуза, одан секундына орташа есеппен 1200 литр мұздай су ағып шығады. Ладженде бұлақтар 3 топқа бөлінеді. Велова Банядағы батыс топта 18 бұлақ, ал ерлер мен әйелдер ванналарында 11 бұлақ, балқыту қазандығында 7 бұлақ бар. Ладжене суында 5,5 мг/л фтор бар, бұл бөтелкеге құю стандартын асып түседі және ұзақ мерзімді тұтынуға ұсынылмайды. Оны 8 мг/л-ге дейінгі бальнеологиялық критерийге сәйкес суару емдері үшін қолдануға болады. Каменицада су ең ыстық. Мұнда 8 бұлақ бар, олардың ішіндегі ең маңыздылары – Сярна Баня және Власа бұлақтары. Судың фтор мөлшері 8,6 мг/л-ге жетеді, ол тек банямен емдеуге және арнайы дозада фтор профилактикасына ғана жарамды. Сары тастың жанында фтор мөлшері жоғары бұлақ орналасқан. Бұл жартас – қызықты табиғи ескерткіш. Ол Каркария жотасында, Сепина бекінісіне жақын орналасқан. Одан Чепино аңғарының, Сютка тауының және Алабак жотасының панорамалық көрінісін тамашалауға болады.

Шепино

Чепино – Велинградтың үш ауданының ең оңтүстігінде орналасқан аудан. Қалаға негіз салынғанға дейін бұл аумақ Баня Чепинская ауылы болған, ол 1934 жылы Чепино ауылы (Чепино аңғарының құрметіне) деп аталды. Оның атауы бірнеше рет өзгерген (Банья, Банья Чепино, Чепино Банья, Чепино).

Ладзена

Велинградтың орталық ауданы. Онда Велинград әкімдігінің ғимараты, орталық пошта бөлімі, аудандық сот, орталық кооперативтік базар және басқа да мекемелер орналасқан. Ладжене бұрын феодалдық шифлик болған, оның төңірегінде минералды сулар мен ванналардың болуына байланысты елді мекен пайда болған.

Каменци

Бұл аудан Велинградтағы ең үлкен аудан. Бұл ауданда ең көне болгар шіркеулерінің бірі орналасқан. Оның алтарының едені орыс-түрік соғысы (1877–1878) кезінде қару-жарақ жасыруға қолданылған.

Экономика

Велинград экономикасының құрылымы мен дамуы негізінен қолда бар табиғи ресурстармен және ұзақ жылдарға созылған дәстүрлермен анықталады. Экономиканың негізгі құрылымдық секторлары – ағаш және ағаш өңдеу өнеркәсібі, туризм, шағын және орта кәсіпорындар мен ауыл шаруашылығы. 10-15 жыл бұрынғы жетекші және дәстүрлі салалар – машина жасау, химия өнеркәсібі, мәрмәр өндіру және өңдеу, ағаш тақта өндірісі нарық экономикасына өту және жекешелендіру салдарынан тоқтатылды. Тек химия өнеркәсіп зауыты «Кристалл» және машина жасау зауыты «Кентавар» ғана сақталды. 1998 жылғы ЖІӨ 45 миллион долларды құрады, бұл көрсеткіш бойынша муниципалитет Болгария муниципалитеттері арасында 51-орынды иеленді. Осы кезеңде жан басына шаққандағы ЖІӨ 2 719 болгар леві құрады. Өнеркәсіптік өндіріс секторларына мыналар кіреді: ағаш және ағаш өңдеу, жиһаз жасау, машина жасау, косметика және химиялық өнімдер өндіру, мәрмәр өңдеу, минералды суды бөтелкеге құю, тігіншілік, кілем тоқу.

Мәдениет, білім және сәулет

Сегіз мектеп (олардың бесеуі жоғары мектептер), үш анықтама кітапханасы (читалиште), 100-ге жуық қонақ үй (олардың кейбіреулері бес жұлдызды), стадион және қалалық оркестр бар. Вилла Раина – қаланың Лджене ауданындағы нео-ренессанс стиліндегі вилла. Оны 1928 жылы Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін танымал серб сәулетшісі Милутин Борисавльевич (1889–1970) жобалаған. Бастапқыда "Раина" белградтық өнеркәсіпші Стойадин "Столе" Стевовичтің (1888–1945) және Стевович пен Симич отбасыларының қажеттіліктері үшін жазғы үй ретінде көзделген. Таңдалған жер Велинград қаласының сыртындағы төбе, жергілікті тұрғындар оны "Акрополь" деп атайды. Дизайн негізінен француз ренессанс сәулетінің қағидаларын көрсетеді, бірақ сол кездегі сәнді Ар-деко стиліндегі сыртқы безендіру элементтерімен толықтырылған. 1946 жылы үй мемлекеттік меншікке алынып, жұқпалы ауруларды емдеуге арналған санаторийге айналдырылды. 1992 жылы Вилла Раина Стевовичтің мұрагерлеріне (Крсманович-Симич және Гиллес де Пеличи отбасыларына) қайтарылды. Бүгінде жазғы үй аймақтық маңызы бар мәдени және тарихи ескерткіш ретінде заңмен қорғалады.

Бальнеология және туризм

Табиғи ортасы, климаттық ерекшеліктері және көптеген ауруларды емдеуге мүмкіндік беретін минералды бұлақтарының арқасында Велинград болгар және шетел азаматтары үшін танымал туристік орынға айналған. Қала аумағында 3 санаторий, 60-тан астам қонақ үй, 140 мейрамхана мен ойын-сауық орындары бар. Алты демалыс кешені жаңартылып, барлық түрдегі бальнеологиялық қызметтер ұсынылады. Халыққа арналған минералды ванналар жақсартылып, 22 ашық және жабық минералды бассейн салынды. Велинградта өкпе және буын ауруларын, неврологиялық және гинекологиялық (соның ішінде сүйексіздік), бүйрек, бауыр, асқазан-ішек және тағы да көптеген денсаулық мәселелерін емдеуге болады. Спа-емдеу минералды су ішу, ингаляция, ванна қабылдау және шаю арқылы жүргізіледі.

Клептуза

Велинградтың атақты орындарының бірі – 600-1200 л/с ағындылығы бар Клептуза карсты бұлағы. Екі көлді саябақ қаланың символы болып саналады. Ол Велинградтың үш термалды аймағының бірі – Чепино ауданында орналасқан. Бұлақтың көп бөлігі ішуге пайдаланылады, ал қалғаны екі көлді толықтырады, олар кейін Чепинская өзеніне, одан Марицаға және Ақ теңізге құяды. Карсты бұлақтан оңтүстікке қарай созылған қарағай ормандары табиғи парке айналдырылған. Парк бұрынғы Чепино-Баня ауылдық әкімдігінің өз қаражатымен салынған, ал алғашқы көл 1933 жылы құрылған.

Велинград тарихи мұражайы

Чепино аймағындағы мұражай ісінің бастауы 1909 жылы Христо Масларовпен қаланды. Оның ұсынысымен Каменица ауылындағы қоғамдық орталықта Археологиялық мұражай құрылды, ол Білім министрлігімен бекітілді. Келесі онжылдықтарда осы аймақтың тарихына қатысты көптеген мәліметтер мектептер мен қоғамдық мұражайлар қорына жиналды. Осы негізде 1952 жылы Велинград қалалық тарихи мұражайы құрылды. Кейіннен ол «Вела Пеева» үй-мұражайына айналдырылды. 1991 жылы Мәдениет министрлігі оның мәртебесін тағы да өзгертіп, Велинград тарихи мұражайы деп белгіледі. Археология, Жаңа өркендеу дәуірі, Этнография, Жаңа және Соңғы тарих, және Көркем өнер бөлімдері ашылды. Оларда 19 мыңнан астам археологиялық жәдігерлер, ежелгі тұрмыстың заттары, иконалар, ескі кітаптар, белгілі тұлғалардың жеке заттары мен архивтері, фотосуреттер мен құжаттар сақталады және зерттеледі. Мұражай 1982 жылы салынған, кең және ыңғайлы көрме залдары бар арнайы ғимаратта орналасқан. Онда Вела Пееваға арналған тұрақты көрме, этнографиялық көрме, боялған жұмыртқалар көрмесі және Николай Гяуровқа арналған көрме ұсынылған.

Спорт

Қаланың футбол клубы — «Чепинец» Велинград.

Құрмет

Антарктидадағы Грэм Жеріндегі Велинград түбегі осы қаланың құрметіне аталған.