Тібор Тобак: «Жаяулар мен әуедегі барыстар» кітабы және венгр авиациясының тарихы

Кіріспе

Тибор Тобак (1921 – 2001) – 3-ші эскадрильядағы венгрлік 101-ші Honi Légvédelmi Vadászrepülő Osztály ұшқышы, соғыстан екі ауыр жарақат алып, 4 расталған және 1 расталмаған әуе жеңісімен аман қалған. 1980-жылдары ол өзінің жазбалары, күнделіктері мен сақталған жеке хаттарына негізделген 300 беттік роман жазды. 1989 жылы жарық көрген «Пумалар жерде және ауада» атты кітабы стиль, қызығушылық және күнделікті деректілігі үшін мақталды. Алайда, Берлин қабырғасы құлағанға дейін бірнеше ай бұрын жарық көрген алғашқы басылым цензураланып, коммунизм кезінде «Пума» ұшқыштарының қуғын-сүргінін сипаттайтын соңғы тарау толығымен жойылған. 1991 жылы кеңейтілген, қайта қарастырылған басылым жарық көрді, онда жоғалған тарау қосылды, содан кейін 1998 жылы кейінгі оқиғалар туралы толыққанды мәліметтермен толықтырылған нұсқасы жарық көрді. Кітап үш рет венгр тілінде басылғаннан кейін француз тіліне аударылды. 2021 жылдың маусым айына қарай ағылшын тіліне аудару жұмыстары жүріп жатыр. Тобакның «Пума» кітабының жарық көргені 1945 жылға дейінгі венгр авиациясы мен әуе күштері тарихына күтпеген үлкен қызығушылықты тудырды, бұл тақырып коммунистік кезеңде қатаң түрде тыйым салынған еді. Тибор Тобак венгрлік ардагер әскери авиаторларын ұйымдастырушы және өкілдік ететін маңызды тұлғаға айналды. Ол екінші дүниежүзілік соғыста венгрлік бомбалаушылар мен әуе барлау бөлімшелерінің қызметін еске алу үшін бірнеше қысқа әңгімелер жазды. Олардың көпшілігі эмигранттағы венгр авиаторларының «Kanadai Magyar Szárnyak» (Канадалық венгр қанаттары, 1974–2004) журналында, онда ол көбінесе «Blue 19» псевдонимін қолданды, ал кейіннен «Top Gun» (1990–2001) венгр авиациясы және соғыс тарихы журналында жарияланды. Венгр әскери тарихының маңызды бөлігін сақтаудағы еңбегі үшін демократиялық үкімет оны орденмен марапаттап, полковник (зейнеткер) шеніне көтерді. Тобакның «Пума» кітабы бірнеше тараудан тұрады. Онда оның ұшу мектебіндегі және жауынгерлік академиядағы оқуы, Трансильваниядағы курьер ұшқышы ретіндегі қызметі, «Пумалар» құрамына кіргені және 1944 жылдың жазы мен күзінде АҚШ Әуе күштерінің бомбалаушыларына қарсы алғашқы шайқастары туралы айтылады. («Пума» толық құрамы, номиналды түрде «101-ші қанат», 30-дан астам Bf 109G6 ұшағынан тұрды, бірақ 500 B-17 немесе B-24 ауыр бомбалаушы және 300 P-51 Mustang истребительінен тұратын АҚШ күштеріне шабуыл жасауға жіберілді). Тобак ауыр жарақаты мен Германиядағы ауруханаға барып-келу кезіндегі қиындықтарын, одақтастардың күндіз-түні жүргізген бомбалау кампаниясының хаосын сипаттайды. Кітабының соңғы бөлігі совет майданындағы соғыс, Il-2 шабуылдық ұшақтарына және оларды қорғаған Як және Лавочкин истребительдеріне қарсы шайқастар туралы, онда Bf 109 төмен биіктіктегі операцияларда кемтар болып шықты. Кітап «Пумалардың» Австрияға шегінісімен және 1945 жылдың 6 мамырында Раффелдинг әуежайында қалған ұшақтарын өртеп жіберуімен аяқталады, ал Тобак ауыр күйген күйде жанынан қарайды. «Пума» бөлімі АҚШ армиясына тұтқын ретінде берілді.

Tibor Tobak (1921 – 2001) was a World War II fighter pilot serving in the 3rd squadron of Hungarian 101. Honi Légvédelmi Vadászrepülő Osztály, who survived the war with two serious injuries and 4 confirmed and one unconfirmed aerial victories. In the 1980's he wrote a 300 page novel based on his notes, diaries and preserved personal letters. The 1989 book titled "Pumas on the ground and in the air" was praised for style, thrill, as well as day by day documentary accuracy. However, the first edition, which was published months before the fall of the Berlin Wall, was still censored, and the final chapter which described the persecution of Puma pilots during Communism was entirely redacted. An extended, revised edition was published in 1991, now with the missing chapter included, followed by an ultimate edition with more details on later events in 1998. The book was subsequently translated to and published in French language after three Hungarian editions. An English translation is in the works as of June 2021. The publication of Tobak's Puma book sparked unexpectedly great public interest in the history of pre 1945 Hungarian aviation and air force, which was a strictly banned subject during the communist bloc era. Tibor Tobak quickly became the key personality representing and organizing veteran Hungarian military aviators. He wrote several more short stories commemorating the service of Hungarian bomber and aerial reconnaissance units in World War II. Most of these were published in a periodical by Hungarian aviators in exile, Kanadai Magyar Szárnyak (Hungarian Wings of Canada, 1974 2004) where he often used the pseudonym "Blue 19", and later the Hungarian aviation and war history magazine titled Top Gun (1990 2001). He was decorated and promoted to the rank of a colonel (retired) by the democratic government for his work in preserving an important part of Hungarian military history. Tobak's Puma book is organized into several chapters. These address his flight school and fighter academy studies, months of service as a courier pilot in Transylvania, his entry to the Pumas and the first fights against USAAF bomber formations during the summer and autumn of 1944. (The full Puma unit, nominally the "101st wing", was worth no more than thirty Bf 109G6 fighter planes, yet sent alone to attack US formations consisting of 500 B 17 or B 24 heavy bombers and 300 P 51 Mustang fighters). Tobak documents his severe injury and an adventurous journey to and from a hospital in Germany through the chaos of day and night allied carpet bombing campaign. The final part of his Puma book deals with war on the soviet front, against Il 2 ground support battle aircraft and their Yak and Lavochkin fighter cover, where the Bf 109 was at disadvantage in low altitude operations. The book ends with the Puma's fighting retreat into Austria and torching its remaining planes on Raffelding airfield on 6 May 1945, with the badly burnt Tobak watching from the sideline. The Puma unit eventually offered itself captive to the US Army.

Тибор Тобак жазған кітаптар

Тобак Тибор: Pumák földön égen, Egy vadászrepülő kalandjai, Háttér, Будапешт, 1989 жыл. Тобак Тибор: Пумалар және басқалары: Әрдайым басым күштерге қарсы. Будапешт,: HungAvia, 1990 жыл. Тобак Тибор: Пумалар және колдовствогерлер. Zrínyi, Будапешт, 1995 жыл. Тобак Тибор: Les pumas rouges. Венгр аулаушысының естеліктері, 1941–1945, Alerion, 1996 жыл.