Кіріспе

Тирунеш Дибаба (Амхари: ጥሩነሽ ዲባባ ቀነኒ; 1 қазан 1985 жылы туған) – эфиопиялық жеңіл атлет. Ол үш Олимпиада алтын медалін, бес әлем чемпионатының алтын медалін, төрт жеке World Cross Country (WCC) ересектер титулын және бір жеке WCC жасөсперімдер титулын жеңіп алды. Тирунеш 2020 жылға дейін 5000 метрге (ашық стадионда) әлем рекордын ұстаған, содан кейін оның елдесі Летесенбет Гиди жаңа әлем рекордын орнатты. Оны «сәби бетіндегі жойғыш» деп атайды. 2005 жылы Финляндияның Хельсинки қаласында өткен IAAF әлем чемпионатында Тирунеш 5000 м және 10000 м қашықтықтағы жүгірісте жеңіске жеткен алғашқы әйел болды. Ол, Соня О’Салливанмен бірге, әлем чемпионатында қысқа және ұзақ қашықтықтағы жүгірісте жеңіс туған екі әйелдің бірі (2005 жылы Францияның Сент-Гальмиер қаласында). 2003 жылғы әлем чемпионатында ол 18 жас 90 күндік шағында ең жас әлем чемпионы атанды. Тирунеш көптеген олимпиада жүлдегерлері бар спорттық отбасынан шыққан, оның ішінде оның әпкелері Гензебе мен Егегеху, және оның тәтесі Дерарту Тулу бар. Дибабалардың жеңіл атлетикалық әулетінің анасы Тирунеш – отбасының ең көп марапатталған мүшесі.

Өмірбаян

Тирунеш Оромия облысының Арси аймағындағы Бекоджи ауылында алты баланың төртіншісі болып дүниеге келді. Ол Оромо тегінен. 14 жасында жеңіл атлетикамен айналыса бастады. Тирунеш пен Гензебе – бір уақытта әлемдік рекордтарды ұстаған тарихтағы жалғыз бауырлар. Олардың тәтесі Дерарту Тулу 1992 және 2000 жылғы жазғы Олимпиада ойындарында 10 000 метр қашықтықта алтын медаль, 2004 жылғы жазғы Олимпиада ойындарында 10 000 метр қашықтықта қола медаль, 1995 жылғы әлем чемпионатында 10 000 метр қашықтықта күміс медаль және 2001 жылғы әлем чемпионатында 10 000 метр қашықтықта алтын медаль жеңіп алды.

2003: Бірінші әлем чемпионатының алтын медалі

Мамыр айында Дибаба өзінің үлкендер карьерасындағы жалғыз эфиопия ұлттық жеңіл атлетика чемпионатында жеңіске жетті. Бұл жарыс 5000 метр қашықтықта өтті, ал Мессерет Дефар екінші орынды иеленді. Парижде әлем чемпионатындағы дебютінде Дибаба 5000 метрді Испанияның Марта Домингес және Кенияның Эдит Масаиға қарсы спринттік финишпен жеңіп алды. Осылайша ол әлем чемпионатында жеке алтын медальді жеңген ең жас спортшы болды. 19 жасында ол Олимпиада ойындарында Эфиопия үшін медаль жеңіп алған ең жас спортшы атанды.

2005: Әлем чемпионатының қос алтын жүлдегері

Қаңтар айында өткен "Reebok Boston Indoor Games" жарысында Дибаба 14:32.93 уақытпен 5000 метр қашықтықта әлем рекордын орнатты. Бұл көрсеткіш Берхан Адеренің бұрынғы әлем рекордынан 6.36 секундқа артық. Екінші орынды Дибабаның әпкесі Егегеху иеленді, ол 25 секундтан асып қалды. Тирунешпен бірге 4000 метрді 11:46.2 уақытпен аяқтағаннан кейін ол соңғы 1000 метрде қарқынынан айныды. Тирунештің 1000 метрлік кезеңдері: 2:56.0, 2:55.2, 3:00.0, 2:55.0, 2:46.8. Осы жарыстар алдында Дибаба: "Мен Парижде [2003 жылғы әлем чемпионатында] жеңген кезде, барлығы мені "кішкентай қыз" деп атады. Енді мен сол кішкентай қыз емеспін. Мен жетілдім және бәсекелестік кезінде ешкімнен сескенбеймін". Ол сондай-ақ Әлемдік жеңіл атлетика финалында 5000 метр қашықтығында да жеңіске жетті. Дибаба мен Месерет Дефар осы жеті жарыстың бесеуінде күш сынасты, Дибаба төрт рет жеңіп шықты. Дефар Дибабаны Маврикийдің Бамбус қаласында өткен Африка чемпионатында 5000 метрге, ал Әлемдік жеңіл атлетика финалында 3000 метрге жеңді.

2007: 10 000 метрден жүгіру бойынша әлем чемпионатын қорғады

Дибаба 27 қаңтарда Бостондағы Reebok Indoor Games-те 5000 метрге жүгіруде өзінің-ақ бұрынғы әлемдік рекордын жаңартқандығы үшін 25 000 АҚШ доллары көлемінде бонус алды, оның аяқтау уақыты 14:27.42 болды. Тирунештің 1000 метрлік аралыққа бөлінген уақыттары: 2:55.28, 2:53.2, 2:51.5, 2:56.68, 2:46.4. Ол бұл рекордты 2009 жылғы 18 ақпанда Стокгольмде 14:24.37 уақытпен аяқтаған Месререт Дефар бұзып жібергенге дейін сақтап келді. Дефардың осы жарыстағы екінші орын алған нәтижесі 2017 жылы допинг қолданғаны үшін жойылды. Дибаба жарыс барысында құлап, ішкі азабына қарамастан жеңіске жетті. Дибабаның аяқтау уақыты 31:55.41 болды. Осылайша ол әлем чемпионаттарында қатарынан 10 000 метрлік жүгіруде жеңімпаз атанған жалғыз әйел спортшы атанды. Ол 5000 метрлік қашықтыққа қатыспады.

2008: Бейжің Олимпиадасында екі алтын жүлдегер және 5000 метрлік әлем рекорды

6 маусымда Ослода өткен Бислет ойындарында Тирунеш Дибаба 5000 метр қашықтықта 14:11.15 уақытпен жаңа әлем рекордын орнатты. Кениялық Люси Вангуи Кабу жеке көрсеткішін жақсарып, 22 секундтан кейін екінші орынды иеленді. Тирунештің қарындасы Егегейху Дибаба 14:36.78 уақытпен үшінші орынға табан тіреп (өзінің жеке рекордынан 4.04 секунд қалып қойды). Дибаба Мессерет Дефардың бұрынғы әлем рекордын 5.48 секундқа жақсартты. Жарыстан кейін Тирунеш: "Мен бұл туралы көптен бері ойланып келе жаттым, бүгін мен үшін ерекше күн. Мен бар күшімді салып, соңғы екі айналымда рекордты бұза алатынымды сезіндім. Жарыстың басы жақсы болды, бірақ 3000 метрде біраз артта қалдық, сондықтан қарқынды қуып жетуге тура келді. Егер қарқын жақсырақ болғанда, мен тіпті жылдамрақ жүгірер едім" деді. Дибаба 15 тамызда Бейжіңде өткен жазғы Олимпиада ойындарында 10 000 метр қашықтығында жеңіске жетті. Оның 29:54.66 уақыты 2000 жылғы Сидней Олимпиадасында туысы Дерарту Тулу орнатқан 30:17.49 секундтық Олимпиада рекордын бұзды. Бұл көрсеткіш сонымен қатар барлық уақыттағы екінші ең жылдам 10 000 метр және Африка рекорды болды. Бұрынғы Африка рекордын 2003 жылғы әлем чемпионатында Берхан Адере 30:04.18 уақытпен көрсеткен еді. Жеті күннен кейін Дибаба 5000 метрлік жарыста да жеңіске жетіп, бұрынғы чемпион Месре Дефарды 2.72 секундке еселеп басып өтті. Осылайша Дибаба бір Олимпиада ойындарында 5000 және 10 000 метр қашықтықтарында жеңіске жеткен алғашқы әйел спортшы атанды. Дибаба 2008 жылы Track & Field News журналының "Жылдың спортшысы" атағына ие болды. IAAF Дибабаны және чехиялық найзақ тастаушы Барбора Шпотакованы "Жылдың үздік әйел спортшысы" деп таныды. Дибаба IAAF-тің "Жылдың үздік спортшысы" номинациясына ұсынылды, бірақ бұл атақты ресейлік қондырғымен секіруші Елена Исинбаева үшінші рет жеңіп алды.

2009: Жарақаттанған маусымда 15 шақырым қашықтықта әлем рекорды

Дибабаның жарақаттары Аман, Иорданияда өткен Әлем чемпионатында және Берлинде өткен Әлем чемпионатында қатысуына тосқауыл болды. 15 қарашада Дибаба Ниймеген, Нидерландта өткен Zevenheuvelenloop 15 шақырымдық жол жүгірісінде 46:28 уақытпен жеңіске жетті, бұл әлемдік көрсеткішті жаңартты. Ол Фукуши Каёконың бұрынғы әлемдік көрсеткішінен шамамен жарты минутқа жақсы болды. (Дибабаның рекорды 2015 жылдың 15 ақпанында Флоренс Киплагат тарапынан бұзылды.)

2010 жыл

Ақпан айында Дибаба Ұлыбританияның Бирмингем қаласында өткен Aviva Grand Prix жарысында екі мильдік жүгіруде қазіргі кездегі үшінші үздік нәтижені көрсетті (9:12.23). Оның бір мильдік аралықтары 4:41.2 және 4:31.1 болды. Бидгощте өткен Әлем чемпионатында Дибаба төртінші орынды иеленді. Дибаба Найробиде өткен Африка чемпионатында 10 000 метрлік жүгіруде сәтті түрде титулын қорғап, 31:51.39 уақытпен жеңіске жетті. Оның соңғы 400 метрі 61 секундқа бағаланды.

2012: Олимпиадалық алтын медальды 10,000 метрден табысты қорғады

Оң аяғының стресс-жарақаты Дибабаны 16 ай бойы жарыстардан шеттетіп қалды. Ол 2011 жылдың 31 желтоқсанында жарысқа оралып, Испанияның Мадрид қаласында өткен 10 шақырымдық Сан-Силвестр Вальекана «Күміс белгі» жол жарысында Желете Бурканы жеңіп, спринтте аяқтады. 4 ақпанда Бостондағы New Balance Indoor Grand Prix-де ол екі мильдік жарыста жеңіске жетті және сәуір айында Карлсбад 5000 жол жарысында мансабындағы екінші жеңісін алды. 1 маусымда ол жылдың алғашқы ашық трассадағы жарысында 10 000 метрді жеңіп алды, «Diamond League» кезеңінде Юджиндегі Prefontaine Classic-те Флоренс Киплагатты финиш сызығында басып озды. Сегіз күннен кейін Нью-Йорктегі «Diamond League» Adidas Grand Prix-де Дибаба 5000 метрді жеңіп алды, оның соңғы 400 метрін 61,54 секундта жүгірді. Екінші орын алған Месерет Дефардан оның үстемдігі 6 секундтан асты. 2012 жылғы Лондондағы жазғы Олимпиада ойындарында ол соңғы 600 метрде көрсеткен күшті өнерімен 10 000 метрлік титулын сәтті қорғады, 30:20.75 уақытпен жеңіске жетті. Бұл көрсеткіш сол жылы барлық әйел спортшылардың арасында ең жылдам нәтиже болды. Осылайша ол Олимпиадалық 10 000 метрлік жарыста екі рет қатарынан жеңіске жеткен алғашқы әйел спортшы атанды. Жеңіс однынан кейін ол: «Мен бүгіннен артық бақытты болған емеспін – бұл Пекиннен де жақсы» деді. 5000 метрде ол алтын медаль иегері Месерет Дефар мен күміс медаль иегері Вивиан Черуйоттың артында үшінші орынды иеленді, осылайша 2008 жылғы жазғы Олимпиада ойындарындағы 10 000/5000 есебін қайталамай қалды. Жарыстан кейін Дибаба: «Бүгін мен өте қанағаттанбадым. Мен жақсы күш салып бақтым, бірақ қола медальға үміттенбедім. Сәл көңілім қалды» деді. Дибаба жылды 18 қарашада Ниймегендегі ABN AMRO Zevenheuvelenloop жарысында жеңіске жетіп, 15 шақырымдық қашықтықта осы маусымдағы ең жылдам уақытты көрсетті.

2013: 10,000 метр қашықтықтағы үшінші әлем чемпионаты

Ақпан айында Дибаба Бостондағы New Balance Indoor Grand Prix жарысында 2 мильдік әлем рекордын жаңаруға ниеттенді. Бірақ оның темптейтіні 1 километрден кейін тоқтады, нәтижесінде ол 9:13.17 уақытпен финиш сызығын кесті, рекордтан 7 секунд қалып қойды. Жарыстан кейін Дибаба: «Жыл басындағы бұл жарысқа қанағаттандым. Бірақ жақсы темп болғанда 9:03 немесе 9:04 көрсетуге мүмкіндігім бар еді. Осы жарыстың рекордын да жаңартқым келді. 5000 метрде әлем рекордын жасағанда жақсы темптейтін адамдар болды» деді. Дибаба 21 сәуірде Лондон марафонына қатысуды жоспарлаған, алайда өкшесіне жарақат алғандықтан, бұл қашықтықтағы дебютін кейінге шегерді. Мамыр айында «Ұлы Манчестер» жарысында жақсы көрсеткіштерді көрсетіп, 10 километрлік жарыста 30:49 уақытпен жеңіске жетіп, жаңа жол және Эфиопия рекордтарын орнатты. 1 маусымда Дибаба АҚШ-тың Орегон штатындағы Юджин қаласында өткен Prefontaine Classic жарысында 5000 метрде жеңіске жетті. Бұл жарыс «Алмаз лигасы» аясында өткендіктен, Эфиопия құрамасының әлем чемпионатына іріктеу кезеңі де болды. Ол 14:42.01 уақытпен финиш жасап, екінші орын алған кениялық Мерси Черонодан жарты секундқа озып кетті. Дибаба бес эфиопиялық спортшыдан, соның ішінде Лондон Олимпиадасының қатысушысы Белайнеш Олжирадан да жоғары нәтиже көрсетті. 27 маусымда Дибаба Чехиядағы «Алтын шыбық» Острава жарысында әлем чемпионатына дейінгі соңғы 10 000 метрлік жарысын өткізді. Ол 30:26.67 уақытпен жеңіске жетті, кениялық Гладис Чероно Кипроно 30:29.23 уақытпен екінші, Белайнеш Ольжира үшінші орынды иеленді. Тоғыз күннен кейін, 6 шілдеде Парижде өткен «Алмаз лигасы» жарысында Дибаба 2008 жылдан бері әйелдер арасындағы 5000 метрдегі ең жылдам уақытты көрсетті: 14:23.68. Дибаба Мәскеуде өткен әлем чемпионатында 10 000 метрлік жарыста жеңіске жетуге үміткер болды. Ол жарыс барысында көшбасшылардың артынан ілесіп, соңғы 500 метрде алға шығып, жеке әлем чемпионаттарындағы бесінші алтын медалін жеңіп алды. Оның финиш уақыты 30:43.45 болды, ал соңғы 400 метрін 59.98 секундта жүзіп өтті. Үш күннен кейін Нидерландының Тильбург қаласында Дибаба Паула Радклифтің 10 километрлік жол жүгірісіндегі 30:21 әлем рекордын жаңаруға тырысты. Ол рекордты 9 секундқа жетпесе де, 30:30 уақыты төртінші жылдам көрсеткіш болды және Глэдис Чероно Кипрононың 2012 жылғы жаңа рекордын 27 секундқа жаңартты. Сонымен қатар, Дибаба Эфиопияның ұлттық және жеке рекордарын 19 секундқа жаңартты. Дибабаның маусымдағы соңғы жарысы 15 қыркүйекте Англияның солтүстігіндегі «Ұлы Солтүстік» жарысы болды, онда ол бұрынғы чемпион атанған еді. Жарыс Дибаба мен Дефардың «күресі» ретінде жарнамаланды. Алайда, 2013 жылғы Лондон марафонының жеңімпазы және 2012 жылғы Лондон Олимпиадасының күміс жүлдегері кениялық Присках Джепту жарты марафондағы үшінші ең жылдам уақытты (1:05.45) көрсетіп, жарысты жеңіп алды. Одан жылдам жүргендер тек Рэдклифф пен кениялық Сьюзан Чепкемейі ғана. Дефар жеке рекордын жаңарта отырып екінші орынды алды, ал Дибаба жеке рекордымен (1:06:55) үшінші орынға табан тіреді.

2014-2015 жж.

Дибаба марафондағы дебютін 2014 жылғы Лондон марафонында жасады. Ол 2:20:35 уақытпен үшінші орынды иеленді, бұл жеңімпаз Эдна Киплагаттан 14 секундқа, Флоренс Киплагаттан (туыс емес) 11 секундқа қалып қойды. Дибаба 30 шақырымдық белгіге жақын су бөтелкесін алу үшін қысқа ғана тоқтап тұрды. Бірінші баласына жүкті болғаннан кейін Дибаба 5 қарашада 2015 жылғы маусымды өткізіп жіберетінін хабарлады. Дибаба 2015 жылғы наурыз айында ұл туды. Барлық уақыттағы ең ұлы 10 000 метрлік жарыста Дибаба қола медальді жеңіп алды, сонымен бірге тарихта төртінші ең жылдам уақытты көрсетті. Оның 29:42.56 уақытындағы фиништік уақыты 2008 жылғы Пекин Олимпиадасында көрсеткен 29:54.66 жеке рекордынан 12,1 секундқа жылдам болды. Командаласы Алмаз Аяна Ван Цзюньсяның 22 жылдық (және даулы) әлемдік рекордын (29:31.78) 14.33 секундқа жақсартып, 29:17.45 уақытпен алтын медальді жеңіп алды. Кениялық күміс жүлдегер Вивиан Черуйот Вангтың әлемдік рекордынан 0,75 секунд қалып, тарихтағы үшінші ең жылдам уақытты (29:32.53) көрсетті. Төртінші орынды кениялық Элис Апрот Навовуна 29:53.51 уақытпен (тарихтағы бесінші ең жылдам уақыт) көрсетті. (Ол жарыстың алғашқы 5000 метрін өте жылдам – 14:46.81 уақытта аяқтады.) Келесі 9 финишер әрқайсысы өңірлік рекордты (АҚШ-тың Молли Хаддл), ұлттық рекордты (Кенияның Черуйот, Швецияның Сара Лахти, Бурундидің Дайан Нукури) немесе жеке рекордын жаңартты. Грекия, Қырғызстан және Өзбекстанның ұлттық рекордтары да жаңаланды. Осы жарысқа дейін әйелдер 10 000 метрді 30 минуттен кем уақытта бес рет қана аяқтаған, ал осы жарыста төрт адам аяқтады. Аяна 4000 метрлік белгіде жарысты ашып, келесі 1000 метрін 2:49.18 уақытта жүгірді. Бұл Аянаның Дибабаны жеңген үшінші 10 000 метрлік жарысы болды. Дибабаның 1000 метрлік аралықтары:
1000 метр: 3:31.43 (20-орын)
2000 метр: 3:18.88 (6:50.31) (17-орын)
3000 метр: 3:09.37 (9:59.68) (2-орын)
4000 метр: 3:04.66 (13:04.34) (6-орын)
5000 метр: 2:56.30 (16:00.64) (6-орын)
6000 метр: 2:59.86 (19:00.50) (6-орын)
7000 метр: 3:02.10 (22:02.60) (4-орын)
8000 метр: 3:05.70 (25:08.30) (5-орын)
9000 метр: 3:04.41 (28:12.71) (4-орын)
Финиш: 2:49.98 (31:02.69) (2-орын)
Соңғы 5000 метр: 15:02.05

Дибаба 8 қазанда Чикаго марафонында қатысуға міндеттенді. Ол марафонның 40-шы шығарылымында 2:18:30 уақытпен алтын медальді жеңіп алды.

2018 жыл

Дибаба сәуір айында тағы да Лондон марафонында қатысты, бірақ аяқтауға қол жеткізбеді. Ол келесі айда үшінші рет қатарынан және жалпы бес рет 10 шақырымдық «Ұлы Манчестер жүгіруі» жарысын жеңіп алды. Қыркүйек айында ол 2:18:55 уақытпен Берлин марафонында үшінші орынға ие болды. Дибаба қазан айында Дели жартылай марафонында алтыншы орын алды және 31 желтоқсанда Мадридте Сан-Силвестр Вальекана жолындағы 10 шақырымдық қашықтықты жүгірді.

2023 жыл

37 жастағы әйел үшінші баласын дүниеге келтіргеннен кейін, қаңтар айында Хьюстон жартылай марафонында 2018 жылдың желтоқсанынан бергі алғашқы жарысына қатысты. Ол 71:35 уақытпен 16-шы орынды жеңіп алды.

Жеке өмір

Тирунеш 2004 және 2008 жылғы Олимпиаданың 10 000 метрлік жүгіруден күміс жүлдегері Силеши Сихинеге үйленген. Олардың 2015 жылғы наурыз айында туған Натан Силеши есімді ұлы бар. Ол екінші баласын, Allon-ды, белгілі бір күні емес, 2020 жылдың қаңтарында Instagram парақшасында жариялады. 2021 жылы үшінші баласы дүниеге келді. Пекин Олимпиадасынан кейін оның клубы, Түрме полициясы, клубқа және елге қызметтері үшін бас инспектор шені берді. Тирунеш Аддис-Абеба университетінен құрметті доктор ғылымының кандидаты және Аддис-Абебаның шетінде оның атымен аталған аурухана бар. Ол 2013 жылдың соңында ашылуы жоспарланған, оның атымен аталатын үш жұлдызды қонақ үй құру арқылы қонақ үй бизнесіне қадам басты. Жергілікті сәулет және құрылыс фирмасы Kellog Consult 1,8 миллион долларлық қонақ үйді жобалау және салу конкурсын жеңіп алды.