Жан ван Шаффelaar: Өлімге секірген батырлық

Кіріспе

Ян ван Шаффлеар (1445 – 1482) – Нидерландтың Гелдерс (немесе Гелре) герцогтығының кавалерия офицері. Шамамен 1445 жылы Велуве аймағындағы Барневельд өңірінде дүниеге келген ол, аймақтағы «Қақпақ және Треска соғыстары» деп белгілі фракциялық соғыс кезінде Утрехт епископы, Бургундиялық Давидтің әскери қызметінде болды. Ол қоршаудағы әскерін аман сақтау үшін өлімге секіріп кеткенімен танымал.

Тарихи маңызы

Ван Шаффлеардың іс-әрекеттерінің ең көне тарихи жазбасын "Utrechse Kroniek" Утрехт хроникасында ("Анналь Рерум in Hollandia et Dioceso Ultratrajectina gestarum Ann. MCCCCLXXXI et duobus seqq. auctore incerto sed accurato et aequali eorum temporum" – "Голландия және Утрехт оқиғаларының альманахи, 1481-83 жылдар, анонимді, бірақ сенімді және замандас автордың қаламынан") табуға болады, бұл еңбек 17 ғасырдағы Утрехт тарихшысы Антониус Маттеус III 1698 жылы "Veteris aevi analecta" сериясында жарияланған. Осы хроникаға сәйкес, 1482 жылдың 16 шілдесінде Арнем қаласының жанындағы Розендейл қамалынан Ян ван Шаффлеар басқарып келген Код әскерлері Амерсфорт пен Никерктен келген Хук әскерлерімен қақтығысқа түсті. Розендейл әскерлері Барневельд ауылының шіркеуі мен мұнарасын басып алды, бірақ оларға оқ атылып, төрт-бес адам қаза тапты. Келіссөздерден кейін қарсыластары, қорғаушылар өздерінің қолбасшысын мұнарадан лақтырып жіберсе ғана, олардың берілуін қабылдайтындарын мәлімдеді. Әскерлер бұған келіспеді, бірақ Ван Шаффлеар бір күні өлуге тиіс екенін және өзінің адамына қиындық туғызуды қаламағанын айтты. Осы сөздерден кейін ол қолын бүйіріне қойып, мұнарадан секіріп түсті. Мұнараның биіктігіне қарамастан, ол бірден қайтыс болған жоқ, бірақ жаулары оны өлтірді. Басқа деректерде Ван Шаффлеардың әскерлеріне мұнарадан қауіпсіз жолмен өтуге рұхсат берілгені айтылады. Кейбір нұсқаларда Ван Шаффлеарды ұстап беру талап етілген. Ван Шаффлеар қарсыластарын таңқалдырды, өзін жауларына тапсырды, бірақ ол көп жасамайтынын білдірді. 1978 жылы шіркеу қалпына келтірілген кезде Ян ван Домселардың қабірі ашылды. Онда шын мәнінде Ян ван Шаффлеардың сүйектері болуы мүмкін деп болжаған. Бас сүйегін тексеру нәтижесінде Ван Шаффлеар құлағаннан кейін атылғаны, оның бас киімінен шыққан тігіш бас сүйегіне енгені анықталды. Ол құлаудан немесе қарудан келген жарақаттан туған ішкі қан кетуден қайтыс болды. Ол бастапқыда мұнараның жанындағы жаппай қабірге жерленді, кейін Хакфорт отбасының шіркеу хорындағы отбасылық қабіріне көшірілді (Принс 1981, 1982). Бірақ кейінгі зерттеулер бұл болжамды күмәнді етті (Янсе 2003). XV ғасырдың соңындағы осы жауынгерді замандас тарихи құжаттарда анықтау қиын болды, бірақ Барневельдте өскен тарихи антрополог А.Х.Ж. Принс Париждегі Ұлттық мұрағатта 1476 жылғы тізімде Ван Шаффлеар есімін тапты. Француз тілінде жазылған бұл тізімде Ван Шаффлеар 1476 жылы атпен Лозанна, Швейцарияға жол тартқан, Бургундия герцогы Чарльз Батыл басқаратын армиядағы жаяу әскерге басшылық етуге дайын, қатты қаруланған "франкенет" (атты рыцарь) ретінде сипатталған. Бірақ оның үлкен армиясы Лотарингия герцогы мен швейцариялық әскерлерден жеңіліс тапты.

The oldest still existing historical record of Van Schaffelaar's actions can be found in the Utrecht Chronicle ("Utrechse Kroniek") titled "Annales Rerum in Hollandia et Dioceso Ultratrajectina gestarum Ann. MCCCCLXXXI et duobus seqq. auctore incerto sed accurato et aequali eorum temporum" ("Almanac of Holland Utrecht Occurrences 1481 83, from the pen of an anonymous but trustworthy and contemporary author"), first published by the 17th century Utrecht historian Antonius Matthaeus III in his series "Veteris aevi analecta" in 1698. According to this chronicle, on July 16, 1482, Cod troops from castle Rosendael near Arnhem under the command of Jan van Schaffelaar got into conflict with Hook troops from Amersfoort and Nijkerk. The troops from Rosendael captured the church and tower of the village of Barneveld, but they were shot at with cannons, killing four or five. After negotiations, their opponents stated that they would accept their surrender only if the defenders would throw their commander from the tower. The men were unwilling to do so, but Van Schaffelaar stated that he would have to die some day and that he did not want to cause his men trouble. Having said this, he put his hands to his sides and jumped off the tower. Despite the great height of the tower he was not immediately killed, but was finished off by his enemies. Other versions expand on this account by stating that the troops under Van Schaffelaar were promised safe passage from the tower. In some versions, the demand was that Van Schaffelaar be turned in. Van Schaffelaar surprised his opponents by turning himself in to his enemies in such a way that he would not be alive for long. When the church was restored in 1978, the grave of Jan van Domselaar was opened. It was assumed that in this grave actually were the remains of Jan van Schaffelaar. Inspection of the skull suggested that Van Schaffelaar was shot after his fall, causing a pin from his visor to enter his skull. He died because of internal bleeding caused by his fall or a blow from a weapon. He was initially buried in a mass grave near the tower and later transferred to the family grave of the Hackfort family in the choir of the church (Prins 1981, 1982). Later research made this assumption unlikely. (Janse 2003) It has been a challenge to identify this late 15th century warrior in contemporary historical documents, but historical anthropologist A. H. J. Prins, who grew up in Barneveld, found the name Van Schaffelaar in a 1476 muster roll in the Archives Nationales in Paris. Recorded in French, this roll identifies Van Schaffelaar as a heavily armed "francqenet" (knight) in 1476, en route on horseback to Lausanne, Switzerland, ready to command an infantry troop in an army commanded by Charles the Bold, the Duke of Burgundy. But, his large army was defeated by the Duke of Lorraine and a large Swiss army.

Тану

Ян ван Шаффлеар голланд халқының шағын батыры болды. Ол бірнеше романдар мен өлеңдерде бейнеленеді, соның ішінде Ян Фредерик Олтманстың "De Schaapherder" (nl) және Теа Бекманның "Hasse Simonsdochter" (nl) ең белгілілері. 1903 жылдың 15 қыркүйегінде, зор той-думандармен, ол секірген мұнараның жанында оның құрметіне ескерткіш орнатылды. Ол Барт ван Хоувтің H. ten Ham E. Jzn. суреті бойынша қашалды. Осы оқиғаның суреті Амстердамдағы Риксмузейдің үлкен залында сақталған.

Атауы

Ян ван Шаффлеар кейде Ян ван Шаффлеар немесе Ян ван Скаффлеар деп жазылады (ескіше).