Леонардо да Винчидің аяқталмаған музыкант суреті

Кіріспе

Леонардо да Винчидің аяқталмаған суреті (1483–1487)
Леонардо да Винчидің суреті

«Музыканттың портреті» – итальяндық Ренессанс суретшісі Леонардо да Винчиге кеңінен жатқызылатын аяқталмаған картина, шамамен 1483–1487 жылдар аралығында салынған. Леонардо Милан қаласында болған кезде жасалған бұл туынды маймен, немесе темперамен, жаңғақ ағашынан жасалған кішкентай тақтаға салынған. Бұл оның белгілі жалғыз ер адамның портреті, ал оның кім екені ғалымдар арасында көптеген пікірталас тудырған. Антонелло да Мессинаның Италияға ерте Нидерланд портрет салу стилін әкелуінің ықпалымен, бұл жұмыс 15 ғасырда Милан қаласында кең таралған профильдік портреттерден күрт өзгешеленеді. Ол Леонардоның басқа картиналарымен, мысалы, Луврдегі «Жартастардағы Мадонна» және «Ермінмен әйел» картиналарымен көптеген ортақ белгілерге ие, бірақ «Музыканттың портреті» – қалада сақталған оның жалғыз тақтадағы картинасы, ол кем дегенде 1672 жылдан бері Пинакотека Амброзианада сақтаулы тұр. Леонардоның ең жақсы сақталған туындыларының бірі болып табылатын бұл картинаға қатысты замандас деректері жоқ. Стильдік ұқсастықтарға сүйене отырып, қазіргі зерттеушілердің барлығы дерлік, кем дегенде, портреттегі бет суреті Леонардоға тиесілі деп санайды. Картинаның қалған бөлігіне қатысты белгісіздік, Леонардоның жұмысына тән емес, дененің қатаңдығы мен құтырғандығынан туындайды. Бұл картинаның аяқталмағандығымен түсіндірілуі мүмкін, бірақ кейбір ғалымдар Леонардоға оның шәкірттерінің бірі көмектескенін айтады. Портреттің жақындығы жеке тапсырыс немесе жақын достың тапсырысы екенін көрсетеді. 20 ғасырға дейін бұл картина Милан герцогы Людовико Сфорцаны бейнелейді деп есептелген, ол Леонардоның жұмыс берушісі болған. 1904–1905 жылдардағы реставрация кезінде сырлауды алып тастау арқылы қолдағы ноталық қағазды ұстаған қолы ашылды, бұл портреттегі адамның музыкант екенін көрсетті. Милан қаласында белсенді болған көптеген музыканттар осы рөлге үміткер болды; Франхинус Гаффуриус 20 ғасыр бойы ең көп танылған кандидат болды, бірақ 21 ғасырда ғалымдардың пікірі Аталанте Миглиороттиге қарай бұрылды. Басқа да атаулы ұсыныстардың ішінде Жоскен де Пре және Гаспар ван Вербеке бар, бірақ осы талаптарды растайтын тарихи дәлелдер жоқ. Бұл туындының стоикалық және ағаш тәрізді сипаттамалары сынға ұшырады, бірақ оның қарқындылығы мен портреттегі адамның бетінің егжей-тегжейлі бейнеленгені үшін мақтау алды. Зерттеушілердің түсіндірмелері музыканттың орындау кезіндегі бейнесінен бастап, Леонардоның сурет салу өнерінің музыка сияқты басқа өнер түрлерінен басымдығы туралы идеологиясын көрсетеді.

The Portrait of a Musician is an unfinished painting widely attributed to the Italian Renaissance artist Leonardo da Vinci, dated to c. 1483–1487. Produced while Leonardo was in Milan, the work is painted in oils, and perhaps tempera, on a small panel of walnut wood. It is his only known male portrait painting, and the identity of its sitter has been closely debated among scholars. Perhaps influenced by Antonello da Messina's introduction of the Early Netherlandish style of portrait painting to Italy, the work marks a dramatic shift from the profile portraiture that predominated in 15th century Milan. It shares many similarities with other paintings Leonardo executed there, such as the Louvre Virgin of the Rocks and the Lady with an Ermine, but the Portrait of a Musician is his only panel painting remaining in the city, where it has been in the Pinacoteca Ambrosiana since at least 1672. One of Leonardo's best preserved paintings, there are no extant contemporary records of the commission. Based on stylistic resemblances to other works by Leonardo, virtually all current scholarship attributes at least the sitter's face to him. Uncertainty over the rest of the painting arises from the stiff and rigid qualities of the body, which are uncharacteristic of Leonardo's work. While this may be explained by the painting's unfinished state, some scholars believe that Leonardo was assisted by one of his students. The portrait's intimacy indicates a private commission, or one by a personal friend. Until the 20th century it was thought to show Ludovico Sforza, a Duke of Milan and employer of Leonardo. During a 1904–1905 restoration, the removal of overpainting revealed a hand holding sheet music, indicating that the sitter was a musician. Many musicians active in Milan have been proposed as the sitter; Franchinus Gaffurius was the most favored candidate throughout the 20th century, but in the 21st century scholarly opinion shifted towards Atalante Migliorotti. Other notable suggestions include Josquin des Prez and Gaspar van Weerbeke, but there is no historical evidence to substantiate any of these claims. The work has been criticized for its stoic and wooden qualities, but noted for its intensity and the high level of detail in the subject's face. Scholarly interpretations range from the painting depicting a musician mid performance, to representing Leonardo's self proclaimed ideology of the superiority of painting over other art forms, such as music.

Құрамы

Бұл сурет маймен, мүмкін темперамен, жаңғақ ағашынан жасалған шағын панельге салынған. Онда үштен бір бөлігі кестелі, жас адамның кеудесінен жоғарыға дейінгі бейнесі бейнеленген, оның оң қолы бүктелген нота қағазын ұстап тұр. Сурет беті мен шашынан басқа көбінесе аяқталмаған, бірақ жалпы жағдайы жақсы, тек төменгі оң бұрышы зақымданған. Өнер тарихшысы Кеннет Кларк Леонардоның сақталған туындыларының арасында "Музыкант" ең жақсы сақталғанын, уақыт өте түстерінің солғануына қарамастан, атап өтті. Суреттің төменгі бөлігі сәл қиылып тасталған болуы мүмкін. Аз мөлшерде ретушь бар, әсіресе бастың артқы жағында; өнер тарихшысы Франк Зёлльнер бұл ретушь мойынның және сол еріннің көлеңкесін сәл сәттісіз етіп салғанын атап көрсетті. Қара фондымен портрет Леонардоның кейінгі портреттері, мысықпен әйел және La Belle Ferronnière еске салады, бірақ олардан айырмашылығы, модельдің денесі мен басы бір бағытқа қараған. Биограф Уолтер Исааксон жұмыстың аяқталмағандығына байланысты портреттің көлеңкелері тым қатал екенін, ал портреттің өзінде Леонардоның суреттеріндегідей майлы бояудың жұқа қабаттары аз екенін айтты.

Музыкант

Ол иірімді, иыққа дейінгі шашы бар, қызыл бас киім киген және көрерменнің көріс аймағынан тыс нәрсеге қадала қарап тұр. Оның қадала қарауына жарық көмектеседі, ол оның бетіне, әсіресе үлкен, мөлдір көздеріне назар аударады. Ол тарық ақ жеңішке киім киген. Оның қара дублетінің суреті аяқталмаған, ал қоңыр-сарығылт шалы тек қана дайындалған. Түстері солған, бұл аз ғып қайта боялғандықтан және нашар сақталуынан болуы мүмкін. Техникалық сараптама көрсеткендей, дублет бастапқыда қою қызыл, ал шал жарқын сары болған. Оның аузы күлімсірегендей сезім береді, немесе ол ән айтуға дайын тұрғандай, не ән айтқандай көрінеді. Оның бетінің ерекшелігі – кадрдан тыс жарықтың оның көздеріне тигізген әсері. Жарық екі көздің де қарамағын кеңейтеді, бірақ оң қарамақ сол қарамақтан әлдеқайда көп кеңейген, бұл мүмкін емес нәрсе. Кейбіреулер бұл тек драмалық эффект үшін жасалған дейді, сонда көрермен музыканттың бетінің сол жағынан оң жағына қарай қозғалып жатқанын сезінеді. Өнер тарихшысы Люк Сайсон "көздер Музыканттың ең керемет ерекшелігі болуы мүмкін, көру қабілеті – ең асыл сезім және суретшінің ең маңызды құралы ретінде басымдыққа ие" деп жазған.

Музыкалық парақ

Қағаздың қатаң бүктелген, ерекше және нәзік ұсталған бөлігі – музыкалық ноталар мен әріптер жазылған ноталар парағы. Суреттің төменгі бөлігінің нашар сақталуына байланысты, ноталар мен әріптердің көп бөлігі оқылмайды. Дегенмен, кейбір ғалымдар әріптердің мағынасын болжауға тырысып, осы болжамдарын музыканттың кім екенін анықтау теорияларын қолдау үшін пайдаланады. Жартылай өшірілген әріптерді "Cant" және "An" деп оқуға болады, олар көбінесе "Cantum Angelicum" – "аңгел әні" (латын тілінде) деп түсіндіріледі, бірақ өнер тарихшысы Мартин Кемп бұл "Cantore Angelico" – "аңгел әншісі" (итальян тілінде) болуы мүмкін деп атап көрсетеді. Ноталар суреттегі түсініктілікті арттырмаса да, суреттегі адамның музыкант екенін күшті дәлелдейді. Олар менсуралық нотацияда жазылған, демек полифониялық музыканы көрсетеді. Виндзор сарайының баспаханасындағы Леонардоның музыкалық нотациясы бар ребус суреттері, суреттегі музыкаға ұқсамайды. Бұл музыкалық шығарма Леонардоға тиесілі емес екенін көрсетеді, ал композитор мен музыканың мағынасы әлі де белгісіз.

Атауы

Алдыңғы ғасырларда Леонардоға жатқызу туралы пікірталас болғанымен, қазіргі заманғы өнер тарихшылары Музыканттың портретін оның түпнұсқа туындыларының бірі деп санайды. Суретті Леонардоның туындысы емес деп санағандардың пікірі, картина танымал болған сәттен бастап айтылып келді. 1672 жылғы Pinacoteca Ambrosiana каталогында алғаш рет Леонардоның суреті ретінде тізімделген, бірақ 1686 жылғы жинақтың инвентаризациясында Бернардино Луиниге жатқызылды. Бұл жазу дереу жойылды да, орнына «немесе Леонардо» деп өзгертілді. 1798 жылы Амброзиана портретті «Луини мектебіне» жатқызды, бірақ көп ұзамай оны қайтадан Леонардо деп атады. 1672 жылы алғаш тізімделгенде, ол «герцогтің тапсырысынан күтілетін барлық сәнділікпен» сипатталды, бұл суретшінің Милан герцогы Людовико Сфорца болғанын білдіреді, ол картина орындалған кезде Леонардоның жұмыс берушісі болған. Бұл 20 ғасырға дейін қабылданды, онда ғалымдар оны Амброзианадағы әйел портретіне ілеспе деп санады, қазір Джованни Амброджио де Предиске жатқызылған, бірақ сол кезде Леонардоның Людовиконың әйелі Беатрис д’Эсте портреті деп саналған. 20 ғасырдың ортасында Леонардоның маманы Анжела Оттино делла Чиеза Леонардоның туындысын қолдаған он бір ғалымды анықтады; сегіз ғалым оны Амброджио де Предиске жатқызды; екеуі шешімін айтпады және біреуі оны Леонардоның тағы бір шәкірті Джованни Антонио Болтраффионың туындысы деп санайды. Портреттің кімге тапсырыс бергені туралы ешқандай мәлімет жоқ. Оның Леонардоға жатқызылуы оның басқа туындыларымен стильдік және техникалық ұқсастықтарына негізделген, атап айтқанда Луврдегі «Тастардағы Мадонна» және «Жайдаладағы Әулие Жером» суреттері. Портреттің қараңғы фоны, Леонардо танымал еткен стиль, осы жатқызуды одан әрі нығайтады, өйткені ол оның кейінгі суреттерінде де пайда болады, мысалы, Эрминмен әйел, Ла Белль Ферроннье және Иоанн Креститель. Әсіресе, «Эрминмен әйел» рентгендік зерттеулерде Музыкантпен көптеген стильдік ұқсастықтарды көрсетті. Леонардоның стиліне тән басқа да ерекшеліктер – меланхолиялық атмосфера, сезімтал көздер, екіұшты ауыз (жақында ғана жабылып қалған немесе ашылмақшы сияқты) және оның бұрынғы портреті Женевра де Бенчиді еске түсіретін иірім шаштар. Леонардоға жаңғақ ағашын пайдалану да тән, ол оны жақсы көріп, ұсынған, бірақ сол кезде Ломбардиядағы басқа суретшілер жиі қолданбаған. Бұл жатқызуды музыканттың көзінің оқушыларын салыстыру арқылы да растауға болады, олар әртүрлі дәрежеде кеңейеді; бұл туралы Леонардоның жазбаларындағы келесі үзіндіге сілтеме жасалған: Суреттің авторлығына қарсылық оның қатал және стоикалық мінез-құлқынан туындайды, бұл Леонардоның әдеттегі суреттеріне тән емес. Кейбір ғалымдар мұны картинаның аяқталмаған күйінің нәтижесі деп санайды, ал басқалары киім мен дене бөлігін студент салғанын болжайды. Егер Леонардоға басқа суретші көмектескен болса, ең көп айтылатындар – Болтраффио және Амброджио де Предис, өйткені олардың стилі портреттің қатал және қатаң қасиеттеріне жақын. Өнер тарихшысы Карло Педреттидің айтуынша, Болтраффио мен Марко д’Оггионо, Леонардоның тағы бір шәкірті, көздерді портреттегідей етіп салған, бұл екеуінің де Леонардомен бірлесіп жұмыс істегенін көрсетеді. Өнер тарихшысы Пьетро К. Марани 1480-ші жылдардың ортасында Леонардоның көмекшілері болғанын күтуге болмайтынын, тіпті болған жағдайда, олар ресми немесе жеке досы үшін портретте көмектеспейтінін атап өтті. Маранидің мәлімдемесіне қарамастан, қазіргі ғалымдардың Леонардоға көмек көрсетілді ме дегенге қатысты консенсусы әлі де анық емес: Зёлльнер «қазір Леонардоның бетін салғаны, ал Болтраффионың бүкіл жоғарғы денесі бар екендігі қабылданғанын» айтты, ал Сайсонның пікірінше, ғалымдардың «азаздық бөлігі» ғана толық жатқызумен келіспеді. Суреттің авторлығы туралы пікірталасқа қарамастан, көптеген ғалымдар кем дегенде бетінің толықтай Леонардоның туындысы екендігіне келіседі.

Although the attribution to Leonardo had been controversial in earlier centuries, modern art historians now regard the Portrait of a Musician as one of his original works. Doubts about ascribing the work to Leonardo have existed for almost as long as the painting has been known. Its first appearance in a 1672 catalog for the Pinacoteca Ambrosiana listed it as by Leonardo, but a 1686 inventory of the collection attributed it to Bernardino Luini. This was quickly crossed out and changed to "or rather by Leonardo". In 1798, the Ambrosiana attributed the portrait to the "school of Luini", but it was soon relisted as by Leonardo. When first listed in 1672, it was described as having "all the elegance that might be expected of a ducal commission", which implies that the subject was thought to be Ludovico Sforza, Duke of Milan, who was Leonardo's employer when the painting was executed. This was accepted until the 20th century, when scholars believed it to be a pendant to the Portrait of a Lady in the Ambrosiana, now attributed to Giovanni Ambrogio de Predis but at the time thought to be a portrait by Leonardo of Beatrice d'Este, Ludovico's wife. In the mid 20th century, the Leonardo specialist Angela Ottino della Chiesa identified eleven scholars who supported an attribution to Leonardo; eight who ascribed the work to Ambrogio de Predis; two who were undecided and one who considered it the work of Giovanni Antonio Boltraffio, another of Leonardo's students. There is no extant record of the portrait's commission. Its attribution to Leonardo is based on stylistic and technical similarities to other works by him, notably the face of the angel in the Louvre Virgin of the Rocks and that of the titular figure in Saint Jerome in the Wilderness. The dark background of the portrait, a style popularized by Leonardo, furthers this attribution as it appears in later paintings by him, such as the Lady with an Ermine, La Belle Ferronnière and Saint John the Baptist. The Lady with an Ermine in particular has shown many stylistic similarities to the Musician from X ray testing. Other characteristics typical of Leonardo's style include the melancholic atmosphere, the sensitive eyes, the ambiguous mouth (which seems to have just closed or is about to open), and curly hair reminiscent of his earlier portrait, Ginevra de' Benci. Also characteristic of Leonardo is the use of walnut wood, a medium he favored and recommended, but which was not commonly used by other artists in Lombardy at the time. The attribution is further supported by a comparison of the pupils of the musician's eyes, which dilate to different degrees; a connection has been noted to the following passage in Leonardo's notebooks:

Challenge to the painting's attribution stems from its rigid and stoic demeanor, which is uncharacteristic of Leonardo's usual paintings. While some scholars consider this a result of the painting's unfinished state, others have proposed that the clothing and torso were painted by a student. If Leonardo was assisted by another artist, the most frequently cited candidates are Boltraffio and Ambrogio de Predis, due to their style being closer to the hard and rigid qualities of the portrait. According to the art historian Carlo Pedretti, Boltraffio and Marco d'Oggiono, another student of Leonardo, depict eyes in the same way as the portrait, suggesting that either might have collaborated with Leonardo on the work. The art historian Pietro C. Marani noted that it is unlikely that Leonardo would have had assistants in the mid 1480s, and even if so, they would not likely have assisted on a portrait for an official or a personal friend. Despite Marani's claims, the modern scholarly consensus on whether Leonardo was assisted remains unclear: Zöllner stated that it is "now accepted that Leonardo executed the face, while Boltraffio is credited with the entire upper body", whereas according to Syson only a "substantial minority" of scholars disagreed with a full attribution. While there is debate on the authorship of the painting as a whole, most scholars are agreed that the face, at least, is entirely Leonardo's work.

Кездесу

Өнер тарихшылары бұл туындыны Леонардоның алғашқы миландық кезеңіне (шамамен 1482–1499 жылдар) жатқызады, себебі оның бұл дәуірдегі басқа туындыларымен ұқсастықтары бар, соның ішінде рентгендік зерттеулер арқылы анықталған «Мысықшалы әйелмен» (Lady with an Ermine) стильдік ортақтықтары, сондай-ақ Луврдегі «Жартастардағы Мариямен» (Virgin of the Rocks) суреттегі жарық-көлеңке (chiaroscuro) өңдеуі және қоладан жасалған жылқы мүсінінің эскиздері де осыған куә. Ескі дереккөздер бұл жұмысты осы кезеңнің ортасына, яғни 1485–1490 және 1490 жылдарға жатқызған. Ал қазіргі ғалымдар, оның ішінде Сайсон мен Марани, Леонардоның бұл портретті 1487 жылдан кейін аяқтамағанын атап өтеді, себебі ол анатомиялық зерттеулер нәтижесінде дамыған кейінгі туындыларына тән жетілгендік пен шынайылықтан мүлдем айырылған. «Мысықшалы әйел» сияқты туындыларындағы анатомиялық білімі одан кейін пайда болды. Леонардо 1489 жылға дейін адам анатомиясын, әсіресе бас сүйегін зерттемеген. Осы себепті, картинаның 1480-ші жылдардың басында, әдетте 1483 және 1487 жылдар аралығында аяқталғаны болжанып отыр.

Тарихи контекст

Музыканттың портреті – 15 ғасырдағы Милан қаласындағы портреттерден түбегейлі өзгешелік. Миландық көрермендер Италияның басқа аймақтарына қарағанда өнер жағынан консервативті болды және портреттердің көпшілігі, егер барлығы болмаса, Zanetto Bugatto, Vincenzo Foppa және Ambrogio Bergognone сияқты суретшілердің туындыларындай, профильде болуын күткен. Модельдің үштен екі бөлігін көрсету ерте Голланд суреттерінде жиі кездесетін, онда портреттер көбінесе қара фонға орналастырылатын. Антонелло да Мессина Венеция мен Сицилияда қара фонмен үштен екі бөлігін көрсету стилін енгізді, мысалы, "Адамның портреті" ("Il Condottiere") және "Қызыл бас киімдегі адамның портреті" сияқты туындыларында. Леонардоға Антонеллоның стилі әсер еткен болуы мүмкін, және ол 1476 жылы Антонеллоның Миланға жасаған қысқа сапарында немесе 1486 жылы Венецияда, Леонардо бұрынғы ұстазы Андреа дель Верроккьомен кездескен кезде, оның туындыларын көрген болуы мүмкін. Өнер тарихшысы Даниэль Арасс "Музыканттың портреті" Леонардоның портреттерінің арасында Антонеллонікіне ең ұқсас болғанымен, суретші көрерменге арқасымен қарап тұрғанын, бұл Антонеллоның көптеген портреттерінен де, Леонардоның басқа портреттерінен де өзгеше екенін айтқан. Леонардоның шәкірттері жасаған Пинакотека ди Брерадағы "Жас адамның портреті" (шамамен 1490–1491) "Музыканттың портретінен" үлкен әсер алды.

Шығу тегі

Музыканттың портреті – Леонардоның белгілі жалғыз ер адамның портреті және Миланда сақталған жалғыз панельдік суреті. Марани бұл туынды жеке қолдану үшін жасалған болуы мүмкін екенін атап өтті. Әдетте, бұл 1618 жылы өзінің негізін қалаушысы, кардинал Федерико Борромеоның Амброзианаға сыйлаған туындыларының ішінде болмаған деп есептеледі, ол сол кезде музейдің коллекциясының көп бөлігін құраған. 1637 жылы Леонардоның «Құдай ана мен бала, Әйегі мен Иоанн Креститель» және «Атлантикалық кодекс» сияқты туындыларын жинаған белгілі коллекционер Амброзианаға сыйлаған болуы да мүмкін. Бұл туынды алғаш рет 1672 жылы Пьетро Паоло Боска Амброзианада тіркеген кезде құжаттастырылды. 1796 жылы Наполеонның «Музыканттың портретін» Францияға алып кеткені туралы мәліметтер әртүрлі. Марани оның тоналанғанын айтса, Сайсон француздар «Атлантикалық кодекс» құндырақ деп санап, оны алып кеткенін мәлімдеді. Екі ғалым да оның 1798 жылы Амброзианада болғандығына келіседі. Бұл портрет 2011–2012 жылдары Лондонның Ұлттық галереясында өткен «Леонардо да Винчи: Милан сарайындағы суретші» көрмесінде, 2015 жылы Милан Корольдік сарайында өткен «Леонардо 1452–1519: Il Disegno del Mondo» көрмесінде және 2019–2020 жылдары Луврде өткен «Леонардо де Винчи» көрмесінде көрсетілді.

Бала күтушінің жеке басы

Людовиконың бейнесі 1904-1905 жылдары Луиджи Кавенаги мен Антонио Гранди жасаған реставрацияға дейін қабылданған еді. Реставрация кезінде бояудың бір қабаты алынып, нота тізімі ұстаған қол ашылды. Бұл ғалымдарды оның Людовико емес, Леонардомен бір уақытта Миланда болған музыкант екеніне сендірді. Осы жаңалықтан кейін көптеген үміткерлер ұсынылды, бірақ оның кім екені әлі де белгісіз. Бұл адам Леонардо мен оның шеберханасының басқа да туындыларында бейнеленген болуы мүмкін. Ұлттық галерея ғалымдары Франческо Наполетанның "Профильдегі жас жігіттің портреті" мен Леонардоның "Профильдегі жас жігіттің кескіні" бір адамның суреті болуы мүмкін деп санайды. Әртүрлі тарихи тұлғалар ұсынылды, бірақ оны растайтын нақты дәлелдер жоқ.

Франчин Гаффуриус

Архитектура тарихшысы Лука Белтрамидің Франкинус Гаффурий (1451–1522) туралы ұсынысы 20-ғасырдың басында басты кандидатқа айналды. Гаффурий – Милан қаласындағы дін қызметкері және көрнекті музыка теориясының маманы, Людовико Сфорцаның сарай музыканты және Милан соборының капелла шебері болған. Оның Леонардомен таныс болғаны сөзсіз, себебі олардың ортақ жұмыс берушісінен өзге, Гаффурийдің 1496 жылғы «Музыкалық тәжірибе» (Practica Musicae) атты музыкалық трактатында Леонардо салған бірнеше ағаштан ойылған суреттер бар. Бұған қоса, Белтрами «Cant» және «Ang» әріптері латын тіліндегі «Cantum Angelicum» сөзінен және Гаффурийдің тағы бір музыкалық трактаты – «Angelicum ac divinum opus»-қа сілтеме екенін айтқан. Алайда, иконографиялық дәлелдер Гаффурийді суреттегі адаммен сәйкес келтірмегендіктен, бұл теорияға күмән туды. Кемп «Cant» және «Ang» әріптері «Cantore Angelico» – итальян тілінде «періштелік әнші» деген мағынаны да білдіруі мүмкін екенін атап көрсетті. Суреттегі адам діни киіммен бейнеленбеген, ал ол дін қызметкері болса, міндетті түрде киюі керек еді. Сонымен қатар, суреттегі адам жас жігіт, ал Гаффурий сурет салған кезде отыздан асса еді.

Атланте Мильйоротти

Маранидің 1999 жылғы трактатында тосканалық музыкант Аталанте Миглиороти (1466–1532) туралы айтылады, содан бері көптеген зерттеушілер бұл теорияны қолдайды. 1482 жылы Миглиороти мен Леонардо Флоренциядан Миланға, Людовико Сфорцаның сарайына кетті. Олар дос болған және Леонардо Миглиоротиге лютняда ойнауды үйреткен деген болжам бар. Сурет дамып жатқан кезде Миглиороти он тоғызда немесе жиырма жаста болған болуы мүмкін, бұл оны сенімді үміткер етеді. Сонымен қатар, 1482 жылғы «Атлант кодексінен» алынған тізімде Леонардо «беті көтерілген Аталанте суреті» деп жазған. Бұл «Музыканттың портретіне» жасалған эскиз немесе оның бұрынғы нұсқасы болуы мүмкін. Аталған портреттің жеке сипаты, суретшінің жақын досы болғанын көрсетеді. Бұл теорияға қарсы басты аргумент – суреттегі адамның беті 1482 жылғы жазбада сипатталғандай көтерілмеген. Дегенмен, Марани атап өткендей, музыканттың беті тікелей көтерілмесе де, «оны көтерілгендей сезінуге болады, бұл нотадан көз тіккен әншінің бейнесін еске түсіреді». Франхинус Гаффурий басқа кандидат ретінде қабылданбағаннан бері, көптеген зерттеушілер Миглиоротиді жақтайды.

Жосквин де През

1972 жылы бельгиялық музыкатанушы француз әншісі және композиторы Жоскин де Пре (шамамен 1450–1521 жж.) осы суретте бейнеленген адам екенін ұсынды. Жоскин 1480-ші жылдары Леонардомен бірдей Сфорца әулетінің қызметінде болды. Клеркс Лежун нотадағы жазулардың "Cont" ("Contratenor" сөзінің қысқартылған түрі), "Cantuz" (Cantus) және "A Z" ("Altuz" сөзінің қысқартылған түрі) екенін, және бұл олардың Жоскиннің массалары, мотеттері және әндері сияқты төмендейтін мелодиялық желісі бар туындыларымен байланысты екенін айтты. Алайда, бұл теория кейіннен нақтылығы жоқ деп танылды, себебі жазулардың көп бөлігі оқылмайды және көптеген композиторлар осылай жазған. Гаффурий сияқты, Жоскиннің басқа портреттері де суреттегі адамға ұқсамайды, және ол отыздан асқан дін қызметкері болғандықтан, оның суреттің нысаны болуы да күмәнді.

Гаспар ван Вербеке

Өнер тарихшысы Лаур Фагнарт 2019 жылы суретте отырған адамның голланд композиторы және әншісі Гаспар ван Вербеке (шамамен 1445–1516) болуы мүмкін екенін болжады. Вербеке Сфорца отбасында Леонардомен бір уақытта жұмыс істеген, демек, олар бір-бірін білген болу керек. Бұл теория Галеаццо Мария Сфорцаның Готардо Панигаролаға жазған хаттарына сілтеме жасайды, онда сарай музыканттарының киімдері туралы айтылады: «Готардо. Әншіміз Вербекеге сендер абат [Антонио Гинати] мен Кордьеге бергендей қара барқыттан жасалған халат сыйласақ дейміз, олар екеуі де біздің әншілеріміз». Фангарт атап өткендей, хат Вербекені портретпен анық байланыстыруға жеткіліксіз. Сонымен қатар, Вербеке Джоскин мен Гаффуриус сияқты мәселені тудырады; Вербеке отыздан асқан және суретте отырған адам болу үшін тым егде жас болуы мүмкін.

Басқалар

XIX ғасырдың соңында портретте бейнеленген адамды Галеаццо Сансеверино деп анықтады – Людовиконың күйеу баласы және Сфорца жасақтарының генерал-капитаны, Милан сарайының көрнекті тұлғасы. Бұл пікірді қолдай отырып, итальяндық ғалым Пьеро Мисциателли Галеаццоның Леонардоның меценаты болғанын және музыкаға әуес болғанын еске салады. Басқа ғалымдар, мысалы, француз өнер тарихшысы, оның әкесі Роберто Сансеверинонің ерекшеліктерін таныды. Портреттің бастапқы, бұрыштама сипаттамасында Милан герцогы бейнеленгені айтылғандықтан, Джан Галеаццо Сфорца (1469–1494) да ұсынылды. Сайсон бұл сәйкестіктің ерекше маңызға ие екенін атап өтті, себебі Джан Галеаццо Людовико билікке келгенге дейін тақтың заңды мұрагері болған. Дегенмен, мұны растайтын тікелей дәлелдер жоқ, ал ноталардың табылуы бұл мүмкіндікті күмәнді етеді, өйткені Джан Галеаццо музыкант болған деген мәлімет жоқ. Итальяндық лютнист және композитор Франческо Канова да Милано (1497–1543) және фламанд әншісі Джованни Кордье де ұсынылды, бірақ оларды растайтын нақты дәлелдер табылмады. Голланд суретшісі Зигфрид Вольдхек «Музыканттың портреті» – Леонардоның үш автопортретінің бірі болуы мүмкін деген болжам жасады.

Сыншылдық пікір

Музыкант портреті туралы сын пікір тарихи тұрғыдан аралас болды, ал жағымсыз реакциялар кейбір ғалымдарды оған толыққанды Леонардоның авторлығын беруге тартындырды. 19 ғасырдағы өнер тарихшысы Эжен Мюнц оның «Рембрандтқа лайық модельдеу шеберлігін» атап өтті, бірақ жұмысты мұңды мінезі, нашар түс гаммасы және аяқталмағандығы үшін сынады. Марани пікірінше, Мюнцтің талдау үшін өте нашар көшірмесін пайдалануы осы сынға себеп болуы мүмкін. Мюнц сияқты, Зёлльнер да жұмыстың аяқталмағандығы мен мінезін кемшілік деп тапты; ол сондай-ақ оның позын Джиневри де Бенчи портретіндегі поздан нашар деп санады. Өнер тарихшысы Джек Вассерман бұл портретте Леонардоның басқа туындыларына тән бет-әлпеттің күштілігі жоқ екенін айтты; алайда, Сайсон мен Кемп модельдің терең үңілуіне жоғары баға берді, ал өнер тарихшысы Алессандро Веззози бұл жұмыста «Леонардо психологиялық тереңдіктің беспрецеденттік деңгейіне жетеді, ол «Мысықпен әйел» портретіндегідей салтанаттылыққа ие» деді. Кьяроскуро да дау тудырды: Зёлльнер және басқа ғалымдар оны «тырысқан» деп сынады; Сайсон оны драмалық және әсерлі деп санады; ал Исааксон көлеңкелерді сынап, көздердің жарығын мақтады. Сайсонның пікірінше, жұмыстың аяқталмағандығы осы жағымсыз реакциялардың басты себебі болып табылады.

Интерпретация

Қазіргі заманғы деректердің жеткіліксіздігіне байланысты, кейбір ғалымдар картинаның мақсатына қатысты әртүрлі теориялар ұсынды. Біреулері, суреттегі адамның бетіндегі ширығу оның жаңа ғана аяқтаған немесе орындап жатқан нәрсесінен туындаған деп санайды. Басқа ғалымдар бұл картинаны Леонардоның өлең, мүсін және музыка сияқты өнердің басқа түрлерінен сурет салудың басымдығы туралы жеке пікірін бейнелегені деп қарастырады. Леонардо өзінің аяқталмаған "Сурет салу туралы трактатының" басында былай деп мәлімдеген:

Бұл сөздер музыканың өткінші табиғатын сынағандай, ал сурет салудың материалдық және тұрақты физикалық қасиеттеріне баса назар аударады. Бұл теория бойынша, жас жігіттің көзіндегі мұң музыканың орындалғаннан кейін бірден жоғалып кетуінен туындаған. Тағы бір түсіндірме бойынша, Леонардо осы адамның сұлулығын бейнелеуге ұмтылған. Бірақ, картинаның ерекше және жақындық сезімін тудыратын эстетикалық ерекшеліктерін ескерсек, оның жақын досына арналған жеке сыйлық ретінде жасалғаны әлдеқайда ықтимал.