Кіріспе

Леонардо да Винчидің суреті, 1489–1491

«Мысықпен әйел» – итальяндық Ренессанс суретшісі Леонардо да Винчиге кеңінен жатқызылатын портрет. 1489–1491 жылдар шамасында салынған бұл туынды жаңғақ ағашынан жасалған тақтаға маймен салынған. Суреттің бейнесі – Милан герцогы Людовико Сфорцаның («Иль Моро») сүйіктісі Сесилия Галлерани; Леонардо сол кезде Сфорца сарайының суретшісі болған. Бұл Леонардо салған әйелдердің төрт портретінің екіншісі, ал қалғандары – Женевра де Бенчи, «Сұлу Ферроньер» және «Мона Лиза». «Мысықпен әйел» қазір Краковтағы Чарториски мұражайында сақталады және Польшаның ұлттық қазыналарының бірі болып есептеледі. Ол Чарториски княздарының коллекциясының бір бөлігі, ол 2016 жылдың 29 желтоқсанында Чарториски княздары қоры Адам Карол Чарториски арқылы, Польша үкіметіне 100 миллион еуроға (коллекцияның шамамен нарықтық құнының 5%) сатылды. Адам Карол Чарториски – Изабела Чарторыска Флеминг пен Адам Георгий Чарторискидің соңғы тікелей ұрпағы, олар 1798 жылы бұл суретті Италиядан Польшаға әкелген.

Құрамы

Сурет 54 × 39 см (21 × 15 дюйм) жаңғақ ағашынан жасалған біршама кішкентай панельде маймен орындалған. Ол белдігінен төмен, оң жағына үштен бір бұрышпен бұрылған әйелді бейнелейді, бірақ оның беті сол жағына қараған. Оның құшағындағы жануар да ұқсас түрде бұрылып, әйелмен айқын контраппосто құрайды – бұл әдісті Леонардо бұрын «Тастардағы Мадонна» картинасындағы періштеде зерттеген. Жұмыс ақ гессоның және қоңыр түсті астыңғы қабаттың бір қабатымен дайындалған. Жалпы, бояу «Мона Лиза» сияқты тегіс жағылған, бірақ әйел терісінің кейбір бөліктері көбірек қабатталған. Бет пен бас контурындағы сұлвердің, оң қол, оң алақан, сол қол, мұрын ұшы және шаштың жиегіндегі суреттің астындағы сызықтар, сондай-ақ бет пен жануардың басындағы саусақ іздері де көзге көрінеді – соңғысы Леонардоның картиналарында жиі кездеседі. Сурет жаңғақ ағашының бір бөлігінен жасалған; Леонардо жаңғақ ағашын ұсынған және оны жақсы көрген, бірақ Ломбардиядағы басқа суретшілер оны жиі қолданбаған. Ағаш жұқа (шамамен) және оның кейінірек салған «La Belle Ferronnière» портретіне қолданған ағаштан шыққан болуы мүмкін. «Арменді әйел» картинасы «La Belle Ferronnière» және Леонардоның бұрынғы «Музыканттың портретімен» де байланысты, себебі үш картинаның фондары қара түсті. Өнер тарихшысы Франк Зёлльнердің айтуынша, жұмыс бірнеше жерде ұсақ зақымдарға ұшырағанмен, «Мона Лиза сияқты өте жақсы сақталған». Алайда, мұндай бағалау салыстырмалы түрде жаңа, өйткені бұрын картинаның көп зақымдалғаны және қайта боялғаны есептелген. Мұндай талдауды кеңінен насихаттаған өнер тарихшысы Кеннет Кларк 1961 жылы фигураның сол жағының және фонның қайта боялғанын мәлімдеді. Адольфо Вентури, Анжела Оттино делла Чиеза және Джек Вассерман сияқты ғалымдар бұл идеяны қолдады; алайда, 1992 жылы Дэвид Булл басқарған Ұлттық өнер галереясындағы техникалық талдау зақымданудың тек фонмен шектелгенін растады. Нақтырақ айтқанда, фон бастапқыда көкшіл сұр түсті болған, бірақ 18 ғасырдың ортасында қара бояумен жабылған. Сол жақ жоғарғы бұрыштағы LEONARD D'AWINCI деген қолтаңба да сол кезде қосылған болуы мүмкін. Ауыз бен мұрынның үстінен де аздап бояу жағылған; кейбір өнер тарихшылары Эжен Делакруаның фонды және басқа жерлерді қайта бояуға жауапты екенін айтады. Фонның бастапқыда терезесі болған деген қате пікір де болды. Бұл туралы 1955 жылы Варшава зертханаларында рентгендік зерттеулер жүргізген Казимеж Квиатковский айтқан, ал оң жақ фондағы белгілі бір дақтарды терезенің қалдықтары деп түсіндірген. Алайда, Булл, Пьетро К. Марани және басқалар бұл қорытындыны жоққа шығарды. Бұл түзетулерді ескере отырып, өнер тарихшысы Мартин Кемп «сурет стандартты есептерден әлдеқайда жақсы жағдайда және Леонардоның Миландағы Сфорца сотындағы кезеңіндегі картинасының жаңа және жарқын сапасын көрсетеді» деп атап өтті.

Әйел

Бұл тұлға Леонардоның миландық жұмыс берушісі Людовико Сфорцаның сүйіктісі Сесилия Галлерани екені анықталды. Ол сол жағына, кадрдан тыс қалған нәрсеге, жарыққа қарай бұрылып қарады, биограф Уолтер Исааксонның айтуынша, сол жақта Людовико тұрған. Арагондық Изабелла, Милан герцогинясы мен Джан Галеаццо Сфорцаның некесінен кейін оның «испан стиліндегі» киімдері ерекше сәнге ие болған. Ол сол иығына жібек сберния жапқан, бірақ Леонардо суреттегі әртүрлі элементтердің күрделілігін азайту үшін оны киюдің дәстүрлі тәсілін жеңілдеткен – әдетте оны екі иыққа орайтын. Оның оң иығында барқыт көйлектің үстінде әсем өрнектелген алтын жолақ бар. Леонардо осы жолақтың сол жақ иықтағы бөлігін сберниямен жауып, суреттегі жануардың бас егжей-тегжейлі бейнесінен назарды аудармау үшін дизайнын жеңілдеткен. Оның шашы екі жағына екі таспамен жиналған, ал артында ұзын өрім тоқылған. Шашын алтын жіптермен тоқылған жібек перде, қара лента және өрімге жабылатын қаптал ұстап тұр. Леонардоның көптеген суреттеріндегідей, композиция пирамида тәрізді спиральдан тұрады және суретте отырған адам сол жаққа бұрылу қозғалысында бейнеленген, бұл Леонардоның өмір бойы қозғалыстың динамикасымен айналысқандығын көрсетеді. Үш төрттен бір бөлігін бейнелеу – оның көптеген инновацияларының бірі. Il Moro сарайының ақыны Бернардо Беллинцони Сесилияның көзге көрінбейтін бір адамға құлақ салғандай тұрғанын алғашқы болып айтқан. Бұл туынды Леонардоның адам денесін суреттеудегі шеберлігін көрсетеді. Суретші Сесилияның созылған қолын егжей-тегжейлі салған, әрбір тырнақтың пішінін, буын айналасындағы сызықтарды және тіпті иілген саусағындағы сіңірдің қозғалысын көрсеткен.

Жақында жасалған зерттеу тағы бір, әзірге көп назар қойылмаған гипотезаны қолдайды және оны алға тартады: Романьяның арыстаны Катерина Сфорцаның қаһармандық бейнесі осы аллегориялық бейнелеудің үлгісі ретінде ұсынылады, онда мифологиядағы амазонкаларға тән ақыл-ой күші мен сұлулық бейнеленген.

Ермин

Сесилияның қолында жатқан жануарды әдетте ермін деп атайды. Комментаторлар оның нақты ермін болуы үшін тым үлкен екенін атап өткен, бірақ оның мөлшері негізінен символдық екендігімен түсіндіріледі. Өнер тарихшысы Люк Сайсон: "Бұл жерде натурализмнің мәні жоқ; Леонардо бірнеше жануарлардың жиынтығынан құралған мифтік жаратылысты жасады, оларды ол осы кезеңде суреттеген". Ерміннің мағынасын түсіндірудің бірнеше нұсқасы бар, және олар көбінесе бір-бірімен үйлесімде қолданылады. Қысқы түсінде ермін тазалық пен ұстамдылықтың дәстүрлі символы болған, себебі оның ақ түсін кірлетпей өлімге баратынына сенген. Өмірінің соңында Леонардо жануарлар туралы жинақ құрастырып, былай деп жазды: "Ермін ұстамдылықтың арқасында күніне бір рет ғана жейді, және тазалығын сақтау үшін кір орнына аңшылардың қолына түсуге дайын". Ол бұл ойды тағы бір жазбасында қайталайды: "Ұстамдылық барлық жамандықтарды басады. Ермін кірленгенінен гөрі өлуді артық көреді". 1490 жылға қарай, Кембридждегі Фицвильям мұражайында сақталатын Леонардоның қалам мен сыямен салған суреті, осы идеалдарды бейнелейтін ермін аңшыға бағынып беруін көрсетеді. Ермін Людовико Сфорца үшін жеке маңызға ие болған, ол оны жеке эмблема ретінде пайдаланған, ал 1488 жылы Фердинанд I оны Ермін орденінің мүшесі етіп тағайындаған. Сонымен қатар, ермін Сесилияның тегімен байланысты сөз ойыны болуы мүмкін: Ежелгі грек тілінде ермін немесе басқа да мысық сияқты жануарлар гале (γαλῆ) немесе галеэ (γαλέη) деп аталған. Мұндай аллюзиялар Ренессанс мәдениетінде ерекше танымал болды; Леонардо өзінің бұрынғы туындысында, "Гвиневра де Бенчиде" де осыған ұқсас амал қолданды, Гвиневраны арша ағашымен немесе итальян тілінде "джинепро"мен қоршады. Кристина Мочульсканың пікірінше, ермін классикалық әдебиеттегі ермін немесе мысықтың мағынасын білдіреді, ол жүктілікпен байланысты, кейде жүкті әйелдерді қорғайтын жануар ретінде бейнеленеді. Сурет салған кезде Сесилия Людовиконың заңды емес ұлына жүкті екені белгілі болды.

Атауы

20 ғасырға дейін ғалымдар "Мысықбен әйел" картинасын Леонардоның туындысы деп кеңінен мойындамады. Атрибуцияның себебі – Леонардоға тән жарық-көлеңке (кьяроскуро) стилі, күрделі егжей-тегжейлер және "ойлы мінезі".

Кездесу

"Арменді әйел" картинасы Леонардоның алғашқы миландық кезеңіне (шамамен 1482–1499 жж.) нақты датейді. Атап айтқанда, ғалымдар осы суретті 1489–1491 жылдар аралығында салады.

Тарихи контекст

Кейбір жағынан, картина 1430 және 1440 жылдардағы итальяндық портреттерге тән ерекшеліктерді қамтиды; мысалы, түс гаммасы флоренциялық кватроченто дәстүрін еске түсіреді.

Комиссия

Суреттегі модель Леонардоның жұмыс берушісі Людовико Сфорцаның сүйіктісі Сесилия Галлерани екені анықталды. Галлерани бай да, ақсүйек те емес, үлкен отбасының мүшесі еді. Оның әкесі бір кезде герцогтың сарайында қызмет еткен. Портрет салған кезде ол шамамен он алты жаста болған және әдемілігімен, білімділігімен және поэзиясымен танымал болған. Ол шамамен алты жасында Висконти үйінің жас дворянына үйленді, бірақ 1487 жылы белгісіз себептермен некені жоюға сотқа жүгінді және оның өтініші қабылданды. Ол герцогтың сүйіктісі болды және оған Беатрис д'Эстеге үйленгеннен кейін де ұл тудырды, ал ол бұл некеге он бір жыл бұрын міндеттелген еді. Беатрис герцогқа бес жасында уәделеніп, 1491 жылы он алты жасында үйленді. Бірнеше айдан кейін ол герцогтың әлі де Галлеранимен қарым-қатынаста екенін біліп, герцогты оны граф Людовико Карминати ди Брамбильяға, сондай-ақ Иль Бергамино деп те белгілі, үйлендіру арқылы бұл қарым-қатынасты тоқтатуға мәжбүр етті. Жаңа үйленген жұп Милан қаласындағы Карманьола сарайына көшірілді.

Тарих

Леонардо Людовико Сфорцаның сүйіктісі Сесилия Галлеранидің портретін салғаны әрқашан белгілі болған, бірақ «Эрминелі әйел» 20 ғасырдың басына дейін ғалымдарға көпке дейін беймәлім болып келді. Сурет 1798 жылы Италияда Изабелла Чарториска Флеминг пен Адам Казимир Чарторискидің ұлы, ханзада Адам Георгий Чарториски сатып алып, 1800 жылы Пулавидегі Чарториски отбасы мұражайына қосылды. Суреттің жоғарғы сол жақ бұрышындағы «LA BELE FERONIERE. LEONARD DAWINCI.» деген жазу, сурет Польшаға келгеннен кейін көп ұзамай, фонға бояу жағылғанға дейін реставратор қосымша салған болуы мүмкін. Чарториски оның Леонардоның туындысы екенін жақсы білген, бірақ сурет туралы ешқандай басылымда талқыланбаған; бұрынғы иесі туралы ешқандай мәлімет сақталмаған. «Бель Феррониер» – Луврдегі Леонардоның портреті, оның суретшісі өте ұқсас; Чарторискилер осы суретшінің де сол екенін ойлаған. Сурет 19 ғасырда кеңінен танымал болды. 1830 жылғы қараша көтерілісі кезінде 84 жастағы ханшайым Чарториска оны орыс әскерінің шабуылына дейін құтқарып, жасырып, 150 км оңтүстікке қарай Сиеньявадағы Чарториски сарайына жіберді. Біраз уақыттан кейін ол Париждегі Ламберт қонақ үйіне, Чарторискилердің жер аударылған жеріне көшірілді. Отбасы 1869 жылы Польшаға оралып, Краковта қоныстанды. 1871 жылы Парижді неміс әскері басып алғаннан кейін, отбасы 1876 жылы суретті Краковқа әкелді, ал мұражай 1878 жылы ашылды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде сурет қауіпсіздік үшін Дрездендегі «Gemäldegalerie Alte Meister» мұражайына көшірілді және 1920 жылы Краковқа қайтарылды. 1939 жылы Польшаны неміс басқыншылығы күтіп тұрғанда, ол тағы да Сиеньяваға көшірілді, бірақ нацистер оны тауып алып, Берлиндегі Кайзер Фридрих мұражайына жіберді. 1940 жылы Польшаның генерал-губернаторы Ханс Франк суретті көріп, оны Краковқа қайтаруды сұрады, ол Вавель қамалындағы кеңсесінде ілінді. 1941 жылы ол Бреслаудағы басқа тоналған өнер заттары сақталатын қоймаға көшірілді. 1943 жылы ол қайтадан Краковқа әкелініп, Вавель қамалында көрмеге қойылды. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталған кезде одақтас әскерлер оны Франктің Бавариядағы Шлиерзеедегі үйінен тауып, 1946 жылы Польшаға қайтарды. Ол тағы да Краковтағы Чарториски мұражайында көрмеге қойылды. 20 ғасырдың ортасы мен соңында бұл туынды Леонардоның басқа суреттерінен гөрі әлемді көбірек аралап, Варшавада (1952), Мәскеуде (1972), Вашингтонда (1991/92), Мальмёде (1993/94), Римде/Миланда (1998), Флоренцияда (1999) көрмеге қойылды. Сурет 2010 жылы жөндеу жұмыстарына байланысты жабылатынша Чарториски мұражайында сақталды. 2017 жылдың мамырынан 2019 жылға дейін ол Краковтың Ұлттық мұражайында, Ескі қаладан тыс жерде көрмеге қойылды. 19 желтоқсан 2019 жылы мұражай қайта ашылғанда ол Чарториски мұражайына қайтарылды.