Кіріспе
1656 жылы Диего Веласкестің «Лас-Менинас» картинасы – Мадридтегі Прадо мұражайында сақталатын, испан бароккосының көрнекті суретшісі Диего Веласкестің 1656 жылғы туындысы. Ол батыс сурет өнеріндегі ең көп талданған жұмыстардың біріне айналды. Картинаның күрделі және құпия композициясы шындық пен иллюзия туралы сұрақтар тудырады, сонымен қатар көрермен мен бейнеленген тұлғалар арасындағы қарым-қатынастың белгісіздігін көрсетеді. Ф.Ж. Санчес Кантонның пікірінше, картина Испания королі Филипп IV билік құрған кездегі Мадридтің Корольдік сарайындағы бір бөлмені бейнелейді және испан сарайынан таныс бірнеше тұлғаны, белгілі бір сәтте түсірілгендей көрсетеді. Кейбір тұлғалар көрерменге қарайды, ал басқалары бір-бірімен әрекеттеседі. Бес жасар инфанта Маргарет Терезаның төңірегінде оның қызметші қыздары, сүйемелдеушісі, қауіпсіздік күзетшісі, екі ергежейлі адам және иттің суреті салынған. Олардың артында Веласкес үлкен кенепте жұмыс істеп жатқан өзін бейнелейді. Веласкес суреттен тысқары қарап, картинаны тамашалаушының тұрған орнына бағытталған. Артқы жағында патша мен патшайымның жоғарғы денелерін көрсететін айна орналасқан. Олар сурет кеңістігінен тыс, көрерменге ұқсас позицияда бейнеленген, бірақ кейбір ғалымдар бұл бейне Веласкес жұмыс істеп тұрған картинадағы шағылыс болуы мүмкін деп болжайды. «Лас-Менинас» батыс өнері тарихындағы ең маңызды картиналардың бірі ретінде ұзақ жылдар бойы танылған. Барокко суретшісі Лука Джордано оны «суретшіліктің теологиясы» деп атады, ал 1827 жылы Корольдік өнер академиясының президенті сэр Томас Лоуренс өзінің ізбасары Дэвид Уилкиге жазған хатында бұл туындыны «өнердің нағыз философиясы» деп сипаттады. Соңғы кезде бұл картина «Веласкестің ең үлкен жетістігі, сурет салудың мүмкіндіктерін есептелген түрде көрсету және, мүмкін, мольберт сурет салу мүмкіндіктері туралы жасалған ең терең ойлардың бірі» деп сипатталды.
las meˈninas) is a 1656 painting in the Museo del Prado in Madrid, by Diego Velázquez, the leading artist of the Spanish Baroque. It has become one of the most widely analyzed works in Western painting for the way its complex and enigmatic composition raises questions about reality and illusion, and for the uncertain relationship it creates between the viewer and the figures depicted. The painting is believed by F. J. Sánchez Cantón to depict a room in the Royal Alcazar of Madrid during the reign of King Philip IV of Spain, and presents several figures, most identifiable from the Spanish court, captured in a particular moment as if in a snapshot. Some of the figures look out of the canvas towards the viewer, while others interact among themselves. The five year old Infanta Margaret Theresa is surrounded by her entourage of maids of honour, chaperone, bodyguard, two dwarfs and a dog. Just behind them, Velázquez portrays himself working at a large canvas. Velázquez looks outwards beyond the pictorial space to where a viewer of the painting would stand. In the background there is a mirror that reflects the upper bodies of the king and queen. They appear to be placed outside the picture space in a position similar to that of the viewer, although some scholars have speculated that their image is a reflection from the painting Velázquez is shown working on. Las Meninas has long been recognised as one of the most important paintings in the history of Western art. The Baroque painter Luca Giordano said that it represents the "theology of painting", and in 1827 the president of the Royal Academy of Arts Sir Thomas Lawrence described the work in a letter to his successor David Wilkie as "the true philosophy of the art". More recently, it has been described as "Velázquez's supreme achievement, a highly self conscious, calculated demonstration of what painting could achieve, and perhaps the most searching comment ever made on the possibilities of the easel painting".
Филип IV сарайы
XVII ғасырдағы Испанияда суретшілер сирек жоғары әлеуметтік мәртебеге ие болды. Сурет салу өлең немесе музыка сияқты өнер емес, қолөнер деп есептелді. Дегенмен, Веласкес Филип IV сарайының жоғары лауазымдарына өсіп, 1651 жылдың ақпан айында сарай палатасының (aposentador mayor del palacio) басқарушысы болып тағайындалды. Бұл лауазым оған мәртебе мен материалдық сыйлықтар әкелді, бірақ оның міндеттері көп уақытты қажет етті. Өмірінің соңғы сегіз жылында ол негізінен патша отбасының портреттерін қамтитын бірнеше ғана туынды жасады. «Las Meninas» суретін салған кезде ол патша отбасымен 33 жылдан бері бірге болған еді. 1644 жылы Филип IV-тің бірінші әйелі, Францияның Елизаветасы қайтыс болды, ал екі жылдан кейін олардың жалғыз ұлы Балтазар Карл дүниеден өтті. Мұрагердің жоқтығына байланысты Филип 1649 жылы Австрияның Марианасына үйленді, ал Маргарет Тереза (1651–1673) олардың тұңғыш және сол кездегі жалғыз баласы болды. Кейіннен оның Филипп Просперо (1657–1661) атты қысқа ғұмырлы бауыры дүниеге келді, содан кейін Карл (1661–1700) туды, ол үш жасында Карл II ретінде таққа отырды. Веласкес Мариана мен оның балаларының портреттерін салған.
1640 және 1650 жылдары Веласкес Филип IV-тің еуропалық өнер коллекциясының кеңеюіне байланысты сарай суретшісі және куратор болып қызмет етті. Оған бұл қызметте ерекше еркіндік берілген сияқты. Ол ең бағалы картиналар сақталған бөлмелердің безендірілуі мен ішкі дизайнын қадағалап, айналар, мүсіндер және гобелендер қосты. Испан патшасының көптеген картиналарын іздеуге, авторлығын анықтауға, ілуге және тізімдеуге де ол жауапты болды. 1650 жылдардың басында Веласкес Испанияда талғампаз ретінде кеңінен танылды. Бүгінгі таңда Прадо коллекциясының көп бөлігі – Тициан, Рафаэль және Рубенстің туындыларын қоса алғанда – Веласкестің кураторлығымен сатып алынып, жиналды.
Шығу тегі және жағдайы
Алғашқы тізімдерде картина "La Familia" ("Отбасы") деп аталған. "Лас-Менинас" 1666 жылы Гарсия де Медрано жасаған тізімде сипатталған. Лас-Менинастың бірнеше тұлғаларды анықтауға мүмкіндік беретін толыққанды сипаттамасын 1724 жылы Антонио Паломино ("Испанияның алтын ғасырының Джорджио Вазари") жариялаған. Инфрақызыл сәулемен тексеруде шағын өзгерістер (пентименто) байқалды, яғни суретші кейіннен өзгерткен ертерек жұмыстың іздері бар. Мысалы, бастапқыда Веласкестің басы солға емес, оңға қарай еңкейген. Сурет сол және оң жағынан қиылып қысқартылған. Ол 1734 жылы Alcázar-ды қиратқан өрт кезінде зақымданды және корольдік суретші Хуан Гарсия де Миранда (1677–1749) оны қалпына келтірді. Инфантаның сол жақ беті пігменттің көп бөлігінің жоғалғанын толықтыру үшін жаңадан боялды. Өрттен құтқарылғаннан кейін картина 1747–48 жылдары патшалық коллекцияның бір бөлігі ретінде тізімге алынды, ал Инфанта Маргарет Терезаның үлкен әпкесі Мария Тереза деп жаңылыстырылды, бұл қате 1772 жылы картина жаңа Мадрид патша сарайында тізімге алынғанда қайталанды. 1794 жылғы тізімде бұрынғы атау – Филипп IV отбасы – қайта пайда болды, және ол 1814 жылғы жазбаларда да кездеседі. Картина 1819 жылы Прадо мұражайы құрылғанда оның коллекциясына қосылды. 1843 жылы Прадо каталогында бұл туынды алғаш рет "Лас-Менинас" деп аталды. Дегенмен, Лопес Рейдің пікірінше, "қалпына келтіру жұмысы өте жақсы жасалған".
Бояу материалдары
Лас-Менинастың пигменттік талдауын қамтитын толыққанды техникалық зерттеу 1981 жыл шамасында Прадо мұражайында жүргізілді. Талдау нәтижесінде Веласкес өзінің басқа суреттерінде жиі қолданған Барокко дәуірінің әдеттегі пигменттері анықталды. Бұл суретте негізгі пигменттер ретінде қорғасын ақ, азурит (тізе бүгіп отырған қыздың көйлегі үшін), қызыл қызыл және қызыл бояу, охр және көмір қарасы қолданылған.
Тақырыбы
Las Meninas картинасы Мадридтегі Филип IV-нің алказар сарайындағы Веласкестің шеберханасында түсірілген. Биік төбелі бөлме, Сильвио Гаггидің сөзімен айтқанда, "бір ғана перспективалық нүктесі бар перспективалық торға бөлінуі мүмкін қарапайым қорап" ретінде бейнеленеді. Алдыңғы жолда Инфанта Маргарита Тереза тұр (1). Кейіннен Киелі Рим императоры Леопольд I-ге үйленген бес жасар инфанта осы кезде Филип пен Мариананың жалғыз тірі баласы еді. Оған екі күтімші әйел немесе мениналар қатысады: донья WD=Q9009419 (2), ол ханшайымға тағзым етуге дайын, және донья es (3), Маргарита Терезаның алдында тізе бүгіп, оған қызыл тостағаннан немесе Букаро де Индиастан сусын ұсынады. Инфантаның оң жағында екі ергежүйлі: ахондроплазиялық австриялық Мари Барбола (4), донья es (6), ханшайымның серігі, олардың артында, аза тұтатын киім киіп, белгісіз күзетшімен (немесе guardadamas) сөйлеседі (7). Ол силуэт түрінде бейнеленген және қысқа баспалдақпен пердені ашық ұстап тұрған сияқты, оның артында анық емес қабырға немесе кеңістік бар. Бұл жарық пен ашық есік артындағы кеңістікті ашады: өнер тарихшысы Аналиса Леппаненнің сөзімен айтқанда, олар "көзді тереңдікке тартып алады". Патшалық жұптың бейнесі кері бағытта, картина кеңістігіне қарай жылжиды. Перспективаның жоғалу нүктесі есікте, оны оң жақтағы қабырға мен төбе арасындағы сызықты кеңейту арқылы көрсетуге болады. Ниетоны тек король мен королева көреді, олар көрерменнің көзқарасын бөліседі, ал алдыңғы жолдағы кейіпкерлер емес. Джоэл Снайдер мақаласының түсіндірмесінде автор Нието патшайымның қызметшісі екенін және оның есіктерді ашу мен жабу үшін қол жетімді болуын мойындайды. Снайдер Ниетоның есікте пайда болуын ұсынады, сонда патша мен патшайым кетеді. Сурет контекстінде Снайдер сахнаның патша жұбының Веласкес үшін отыруының соңы екенін және олар шығуға дайындалып жатқанын айтады, "неліктен Инфантаның оң жағындағы менина тағзым етуді бастағанын" түсіндіреді. Сол жақтағы суретте Веласкес (9) үлкен кенептің арғы жағына қарап тұр. Оның кеудесінде Сантьяго орденінің қызыл кресті бар, ол сурет аяқталғаннан кейін үш жыл өткен соң, 1659 жылы ғана алған. Паломиноның айтуынша, Филипп бұл суретті Веласкес қайтыс болғаннан кейін қосуды бұйырған, "біреулер оны патшаның өзі салған дейді". Суретшінің белбеуінен оның сарайдағы кеңсесінің символдық кілті ілінеді. Артқы қабырғадағы айна басқа суреттерден және Паломинодан король Филип IV (10) және королева Мариана (11) ретінде анықталған екі адамның жоғарғы денелері мен бастары бейнеленген. Ең көп таралған болжам - суретте жұптың Веласкеске сурет салған кезде ұстап тұрған позасында, ал олардың қызы қарап тұр; сондықтан сурет олардың сахнаға қарауы көрсетілген. Тоғыз суреттің бесеуі патша жұбына немесе көрерменге қарайды. Олардың көзқарастары, патша мен патшайымның бейнесі, патша жұбының суреттелген кеңістіктен тыс жерде екенін растайды. Басқа жазушылар Веласкес жұмыс істеп тұрған кездегі кенептің оның портреттерінің біріне қарағанда ерекше үлкен екенін айтады және бұл Лас-Менинаспен бірдей өлшемде екенін ескертеді. Суретте суретші салған патша жұбының жалғыз екі портреті бар. Суреттегі көзқарас шамамен патшалық жұптың көзқарасы, бірақ бұл кеңінен талқыланды. Көптеген сыншылар бұл көріністі патша мен патшайым екі портретке түсу үшін поздарға тұрғанда, ал инфанта мен оның серіктері процесті қызықтыра түсу үшін ғана қатысады деп санайды. Эрнст Гомбрих суретшілердің идеясы болуы мүмкін деп болжады: Алайда, бірде-бір теория жалпыға бірдей келісімді таппады. Лео Штайнберг патша мен патшайым көрерменнің сол жағында екенін және айнадағы бейнелеу - патша мен патшайымның портреті. Кларк шығармада қыздар инфанта дона Маргаританы анасы мен әкесімен бірге суретке түсуге көндіруге тырысатын көрініс бар деп болжайды. 1960 жылы жарық көрген "Көрнекі суреттерге қарап" атты кітабында Кларк былай деп жазады: бөлменің артқы қабырғасында көлеңкеде орналасқан суреттер қатары ілінген, оның ішінде Овидийдің "Метаморфозалары" сериясының бір көрінісі, сондай-ақ Веласкестің күйеу баласы және негізгі көмекшісі дель Мазо Жакоб Йорданстың шығармаларының көшірмелері.
No single theory, however, has found universal agreement. Leo Steinberg suggests that the King and Queen are to the left of the viewer and the reflection in the mirror is that of the canvas, a portrait of the king and queen. Clark suggests that the work comprises a scene where the ladies in waiting are attempting to cajole the Infanta Doña Margarita to pose with her mother and father. In his 1960 book "Looking at Pictures", Clark writes:
The back wall of the room, which is in shadow, is hung with rows of paintings, including one of a series of scenes from Ovid's Metamorphoses by Rubens, and copies, by Velázquez's son in law and principal assistant del Mazo, of works by Jacob Jordaens.
Құрамы
Суреттелген беті көлденеңінен төрт бөлікке, тігінен жеті бөлікке бөлінген; бұл тор фигуралардың күрделі топтамасын ұйымдастыру үшін қолданылады және сол кезде кең таралған тәсіл болды. Веласкес тоғыз тұлғаны бейнелейді – тіпті король мен патшайымның көрінісі ескерілсе, он бірге дейін – бірақ олар тек кенептің төменгі жартысын ғана алып жатады. Лопес Рейдің сөзіне қарағанда, картинаның үш басты ошағы бар: Инфанта Маргарет Тереза, автопортрет және король Филип IV мен королева Марианның жартылай бейнеленген суреттері. 1960 жылы Кларк композицияның сәттілігі ең алдымен жарық пен көлеңкенің дәл қолданылуының нәтижесі екенін атап өтті: 1692 жылы неаполитандық суретші Лука Джордано Филип IV-нің жеке пәтерлерінде сақталған суреттерді көруге рұқсат алған аз адамның бірі болды және «Лас-Менинас» картинасына қатты әсерленді. Джордано бұл туындыны «сурет өнерінің теологиясы» деп сипаттады. 18 ғасырдың басында оның туындылары халықаралық деңгейде танымал болды, ал ғасырдың соңында британдық коллекционерлер Испанияға сатып алу мақсатымен сапар шекті. Италия өнері британдық сарапшылар арасында ең жоғары деңгейде бағаланғандықтан, олар итальяндық ықпалды көрсететін суреттерге назар аударды, ал «Лас-Менинас» сияқты туындыларды көбінесе назарсыз қалдырды. Бұл картинаның әсері Хуан Баутиста Мартинес дель Мазоның «Лас-Менинас» картинасынан шабыттанған екі суретінде көрінеді, олар кейбір жайттарда оның мотивтерін кері қайтарады. Он жыл өткен соң, 1666 жылы Мазо 15 жастағы Инфанта Маргарет Терезаны суретке түсірді, ол Киелі Рим императорына үйлену үшін Мадридтен кетуге дайындалып жатқан еді. Артқы жағында тағы екі есіктің артқа қарай бұрылатын фигуралары бар, олардың бірі Маргарет Терезаның інісі, жаңа король Карл, ал екіншісі – карлик Марибарбола. Жесір қалған королева Марианның Мазодағы суретінде Альказардың есігі арқылы жас король, карликтер (мүмкін, Марибарбола) және оған сусын ұсынатын қызметшілер бейнеленген. Мазоның «Суретшінің отбасы» картинасы да «Лас-Менинас» картинасына ұқсас композицияны көрсетеді. Франсиско Гоя 1778 жылы «Лас-Менинас» картинасының көшірмесін жасады және оны Карлос IV Испания мен оның отбасы картинасының үлгісі ретінде пайдаланды. «Лас-Менинас» сияқты, Гояның туындысындағы король отбасы суретшінің студиясына келгендей көрінеді. Екі картинада да суретші тек артқы жағы ғана көрінетін, қаламға жұмыс істеп тұрған күйде бейнеленген. Алайда, Гоя «Лас-Менинас» картинасының атмосфералық және жылы перспективасын Пьер Гассье «жақын тұншығу» сезімі деп атаған нәрсемен ауыстырады. Гояның король отбасы «көпшілікке қараған сахнада» бейнеленген, ал «қанаттардың көлеңкесінде суретші, қатал күлкімен, оларға қарап: «Оларға қараңыз және өзіңіз үкім шығарыңыз!» дейді». Банкс өзінің сатып алуын «өз жинағымның даңқы» деп сипаттап, ол «оның үшін ұзақ уақыт келісімшартта болған және жоғары баға төлеуге мәжбүр болған» деп атап өтті. 1819 жылдан кейін Фердинанд VII патшалық коллекцияны көпшілікке ашты. Фотограф Джоэл Питер Виткинге Испанияның Мәдениет министрлігі «Лас-Менинас, Нью-Мексико» (1987) атты жұмыс жасауға тапсырыс берді, онда Веласкестің суреті және испан суретшілерінің басқа да туындылары келтірілген. 2004 жылы бейне суретшісі Ив Суссман «Лас-Менинас» картинасынан шабыттанған жоғары сапалы видео картинасы «Альказарда 89 секунд» атты фильм түсірді. Бұл жұмыс – корольдік отбасы мен олардың сарай қызметкерлері Веласкес картинасындағыдай дәл конфигурацияда жиналған 89 секундқа дейінгі және тікелей соңынан кейінгі сәттердің қалпына келтіруі. Суссман 35 адамнан тұратын команданы құрады, оның ішінде сәулетші, сахналық дизайнер, хореограф, костюм дизайнері, актерлер және кино бригадасы бар. 2008 жылы Museu Picasso-да «Веласкесті ұмыту: Лас-Менинас» атты көрмеге Фемин Агуайо, Авигдор Ариха, Клаудио Браво, Хуан Каррено де Миранда, Майкл Крейг Мартин, Сальвадор Дали, Хуан Дауни, Гоя, Гамильтон, Мазо, Вик Муниз, Хорхе Отейза, Пикассо, Антонио Саура, Франц фон Стук, Суссман, Маноло Вальдес және Виткин сияқты суреттер қойылды. 2009 жылы Прадо мұражайы «Лас-Менинас» картинасының 14 000 мегапикселдік түсірілген фотосуреттерін интернетке жариялады. Грек суретшісі Кириакос Кацуракис де «Лас-Менинас» картинасына өзінің «Лас-Менинас» (1976) картинасында сілтеме жасайды, ол Афинадағы Ұлттық галереяда қойылған.
In 1692, the Neapolitan painter Luca Giordano became one of the few allowed to view paintings held in Philip IV's private apartments, and was greatly impressed by Las Meninas. Giordano described the work as the "theology of painting", By the early 18th century his oeuvre was gaining international recognition, and later in the century British collectors ventured to Spain in search of acquisitions. Since the popularity of Italian art was then at its height among British connoisseurs, they concentrated on paintings that showed obvious Italian influence, largely ignoring others such as Las Meninas. An almost immediate influence can be seen in the two portraits by Juan Bautista Martínez del Mazo of subjects depicted in Las Meninas, which in some ways reverse the motif of that painting. Ten years later, in 1666, Mazo painted Infanta Margaret Theresa, who was then 15 and just about to leave Madrid to marry the Holy Roman Emperor. In the background are figures in two further receding doorways, one of which was the new King Charles (Margaret Theresa's brother), and another the dwarf Maribarbola. A Mazo portrait of the widowed Queen Mariana again shows, through a doorway in the Alcázar, the young king with dwarfs, possibly including Maribarbola, and attendants who offer him a drink. Mazo's painting of The Family of the Artist also shows a composition similar to that of Las Meninas. Francisco Goya etched a print of Las Meninas in 1778, and used Velázquez's painting as the model for his Charles IV of Spain and His Family. As in Las Meninas, the royal family in Goya's work is apparently visiting the artist's studio. In both paintings the artist is shown working on a canvas, of which only the rear is visible. Goya, however, replaces the atmospheric and warm perspective of Las Meninas with what Pierre Gassier calls a sense of "imminent suffocation". Goya's royal family is presented on a "stage facing the public, while in the shadow of the wings the painter, with a grim smile, points and says: 'Look at them and judge for yourself!' " which he believed to be an original preparatory oil sketch by Velázquez—although Velázquez did not usually paint studies. Bankes described his purchase as "the glory of my collection", noting that he had been "a long while in treaty for it and was obliged to pay a high price". A new appreciation for Velázquez's less Italianate paintings developed after 1819, when Ferdinand VII opened the royal collection to the public. Photographer Joel Peter Witkin was commissioned by the Spanish Ministry of Culture to create a work titled Las Meninas, New Mexico (1987) which references Velázquez's painting as well as other works by Spanish artists. In 2004, the video artist Eve Sussman filmed 89 Seconds at Alcázar, a high definition video tableau inspired by Las Meninas. The work is a recreation of the moments leading up to and directly following the approximately 89 seconds when the royal family and their courtiers would have come together in the exact configuration of Velázquez's painting. Sussman had assembled a team of 35, including an architect, a set designer, a choreographer, a costume designer, actors, and a film crew. A 2008 exhibition at the Museu Picasso called "Forgetting Velázquez: Las Meninas" included art responding to Velázquez's painting by Fermín Aguayo, Avigdor Arikha, Claudio Bravo, Juan Carreño de Miranda, Michael Craig Martin, Salvador Dalí, Juan Downey, Goya, Hamilton, Mazo, Vik Muniz, Jorge Oteiza, Picasso, Antonio Saura, Franz von Stuck, Sussman, Manolo Valdés, and Witkin, among others. In 2009 the Museo del Prado published online photographs of Las Meninas at a resolution of 14,000 megapixels. The Greek painter Kyriakos Katzourakis also refers to Las Meninas in his painting, Las Meninas (1976), which is on display in the National Gallery of Athens, Greece.