Кіріспе

1656 жылы Диего Веласкестің «Лас-Менинас» картинасы – Мадридтегі Прадо мұражайында сақталатын, испан бароккосының көрнекті суретшісі Диего Веласкестің 1656 жылғы туындысы. Ол батыс сурет өнеріндегі ең көп талданған жұмыстардың біріне айналды. Картинаның күрделі және құпия композициясы шындық пен иллюзия туралы сұрақтар тудырады, сонымен қатар көрермен мен бейнеленген тұлғалар арасындағы қарым-қатынастың белгісіздігін көрсетеді. Ф.Ж. Санчес Кантонның пікірінше, картина Испания королі Филипп IV билік құрған кездегі Мадридтің Корольдік сарайындағы бір бөлмені бейнелейді және испан сарайынан таныс бірнеше тұлғаны, белгілі бір сәтте түсірілгендей көрсетеді. Кейбір тұлғалар көрерменге қарайды, ал басқалары бір-бірімен әрекеттеседі. Бес жасар инфанта Маргарет Терезаның төңірегінде оның қызметші қыздары, сүйемелдеушісі, қауіпсіздік күзетшісі, екі ергежейлі адам және иттің суреті салынған. Олардың артында Веласкес үлкен кенепте жұмыс істеп жатқан өзін бейнелейді. Веласкес суреттен тысқары қарап, картинаны тамашалаушының тұрған орнына бағытталған. Артқы жағында патша мен патшайымның жоғарғы денелерін көрсететін айна орналасқан. Олар сурет кеңістігінен тыс, көрерменге ұқсас позицияда бейнеленген, бірақ кейбір ғалымдар бұл бейне Веласкес жұмыс істеп тұрған картинадағы шағылыс болуы мүмкін деп болжайды. «Лас-Менинас» батыс өнері тарихындағы ең маңызды картиналардың бірі ретінде ұзақ жылдар бойы танылған. Барокко суретшісі Лука Джордано оны «суретшіліктің теологиясы» деп атады, ал 1827 жылы Корольдік өнер академиясының президенті сэр Томас Лоуренс өзінің ізбасары Дэвид Уилкиге жазған хатында бұл туындыны «өнердің нағыз философиясы» деп сипаттады. Соңғы кезде бұл картина «Веласкестің ең үлкен жетістігі, сурет салудың мүмкіндіктерін есептелген түрде көрсету және, мүмкін, мольберт сурет салу мүмкіндіктері туралы жасалған ең терең ойлардың бірі» деп сипатталды.

Филип IV сарайы

XVII ғасырдағы Испанияда суретшілер сирек жоғары әлеуметтік мәртебеге ие болды. Сурет салу өлең немесе музыка сияқты өнер емес, қолөнер деп есептелді. Дегенмен, Веласкес Филип IV сарайының жоғары лауазымдарына өсіп, 1651 жылдың ақпан айында сарай палатасының (aposentador mayor del palacio) басқарушысы болып тағайындалды. Бұл лауазым оған мәртебе мен материалдық сыйлықтар әкелді, бірақ оның міндеттері көп уақытты қажет етті. Өмірінің соңғы сегіз жылында ол негізінен патша отбасының портреттерін қамтитын бірнеше ғана туынды жасады. «Las Meninas» суретін салған кезде ол патша отбасымен 33 жылдан бері бірге болған еді. 1644 жылы Филип IV-тің бірінші әйелі, Францияның Елизаветасы қайтыс болды, ал екі жылдан кейін олардың жалғыз ұлы Балтазар Карл дүниеден өтті. Мұрагердің жоқтығына байланысты Филип 1649 жылы Австрияның Марианасына үйленді, ал Маргарет Тереза (1651–1673) олардың тұңғыш және сол кездегі жалғыз баласы болды. Кейіннен оның Филипп Просперо (1657–1661) атты қысқа ғұмырлы бауыры дүниеге келді, содан кейін Карл (1661–1700) туды, ол үш жасында Карл II ретінде таққа отырды. Веласкес Мариана мен оның балаларының портреттерін салған.

1640 және 1650 жылдары Веласкес Филип IV-тің еуропалық өнер коллекциясының кеңеюіне байланысты сарай суретшісі және куратор болып қызмет етті. Оған бұл қызметте ерекше еркіндік берілген сияқты. Ол ең бағалы картиналар сақталған бөлмелердің безендірілуі мен ішкі дизайнын қадағалап, айналар, мүсіндер және гобелендер қосты. Испан патшасының көптеген картиналарын іздеуге, авторлығын анықтауға, ілуге және тізімдеуге де ол жауапты болды. 1650 жылдардың басында Веласкес Испанияда талғампаз ретінде кеңінен танылды. Бүгінгі таңда Прадо коллекциясының көп бөлігі – Тициан, Рафаэль және Рубенстің туындыларын қоса алғанда – Веласкестің кураторлығымен сатып алынып, жиналды.

Шығу тегі және жағдайы

Алғашқы тізімдерде картина "La Familia" ("Отбасы") деп аталған. "Лас-Менинас" 1666 жылы Гарсия де Медрано жасаған тізімде сипатталған. Лас-Менинастың бірнеше тұлғаларды анықтауға мүмкіндік беретін толыққанды сипаттамасын 1724 жылы Антонио Паломино ("Испанияның алтын ғасырының Джорджио Вазари") жариялаған. Инфрақызыл сәулемен тексеруде шағын өзгерістер (пентименто) байқалды, яғни суретші кейіннен өзгерткен ертерек жұмыстың іздері бар. Мысалы, бастапқыда Веласкестің басы солға емес, оңға қарай еңкейген. Сурет сол және оң жағынан қиылып қысқартылған. Ол 1734 жылы Alcázar-ды қиратқан өрт кезінде зақымданды және корольдік суретші Хуан Гарсия де Миранда (1677–1749) оны қалпына келтірді. Инфантаның сол жақ беті пігменттің көп бөлігінің жоғалғанын толықтыру үшін жаңадан боялды. Өрттен құтқарылғаннан кейін картина 1747–48 жылдары патшалық коллекцияның бір бөлігі ретінде тізімге алынды, ал Инфанта Маргарет Терезаның үлкен әпкесі Мария Тереза деп жаңылыстырылды, бұл қате 1772 жылы картина жаңа Мадрид патша сарайында тізімге алынғанда қайталанды. 1794 жылғы тізімде бұрынғы атау – Филипп IV отбасы – қайта пайда болды, және ол 1814 жылғы жазбаларда да кездеседі. Картина 1819 жылы Прадо мұражайы құрылғанда оның коллекциясына қосылды. 1843 жылы Прадо каталогында бұл туынды алғаш рет "Лас-Менинас" деп аталды. Дегенмен, Лопес Рейдің пікірінше, "қалпына келтіру жұмысы өте жақсы жасалған".

Бояу материалдары

Лас-Менинастың пигменттік талдауын қамтитын толыққанды техникалық зерттеу 1981 жыл шамасында Прадо мұражайында жүргізілді. Талдау нәтижесінде Веласкес өзінің басқа суреттерінде жиі қолданған Барокко дәуірінің әдеттегі пигменттері анықталды. Бұл суретте негізгі пигменттер ретінде қорғасын ақ, азурит (тізе бүгіп отырған қыздың көйлегі үшін), қызыл қызыл және қызыл бояу, охр және көмір қарасы қолданылған.

Тақырыбы

Las Meninas картинасы Мадридтегі Филип IV-нің алказар сарайындағы Веласкестің шеберханасында түсірілген. Биік төбелі бөлме, Сильвио Гаггидің сөзімен айтқанда, "бір ғана перспективалық нүктесі бар перспективалық торға бөлінуі мүмкін қарапайым қорап" ретінде бейнеленеді. Алдыңғы жолда Инфанта Маргарита Тереза тұр (1). Кейіннен Киелі Рим императоры Леопольд I-ге үйленген бес жасар инфанта осы кезде Филип пен Мариананың жалғыз тірі баласы еді. Оған екі күтімші әйел немесе мениналар қатысады: донья WD=Q9009419 (2), ол ханшайымға тағзым етуге дайын, және донья es (3), Маргарита Терезаның алдында тізе бүгіп, оған қызыл тостағаннан немесе Букаро де Индиастан сусын ұсынады. Инфантаның оң жағында екі ергежүйлі: ахондроплазиялық австриялық Мари Барбола (4), донья es (6), ханшайымның серігі, олардың артында, аза тұтатын киім киіп, белгісіз күзетшімен (немесе guardadamas) сөйлеседі (7). Ол силуэт түрінде бейнеленген және қысқа баспалдақпен пердені ашық ұстап тұрған сияқты, оның артында анық емес қабырға немесе кеңістік бар. Бұл жарық пен ашық есік артындағы кеңістікті ашады: өнер тарихшысы Аналиса Леппаненнің сөзімен айтқанда, олар "көзді тереңдікке тартып алады". Патшалық жұптың бейнесі кері бағытта, картина кеңістігіне қарай жылжиды. Перспективаның жоғалу нүктесі есікте, оны оң жақтағы қабырға мен төбе арасындағы сызықты кеңейту арқылы көрсетуге болады. Ниетоны тек король мен королева көреді, олар көрерменнің көзқарасын бөліседі, ал алдыңғы жолдағы кейіпкерлер емес. Джоэл Снайдер мақаласының түсіндірмесінде автор Нието патшайымның қызметшісі екенін және оның есіктерді ашу мен жабу үшін қол жетімді болуын мойындайды. Снайдер Ниетоның есікте пайда болуын ұсынады, сонда патша мен патшайым кетеді. Сурет контекстінде Снайдер сахнаның патша жұбының Веласкес үшін отыруының соңы екенін және олар шығуға дайындалып жатқанын айтады, "неліктен Инфантаның оң жағындағы менина тағзым етуді бастағанын" түсіндіреді. Сол жақтағы суретте Веласкес (9) үлкен кенептің арғы жағына қарап тұр. Оның кеудесінде Сантьяго орденінің қызыл кресті бар, ол сурет аяқталғаннан кейін үш жыл өткен соң, 1659 жылы ғана алған. Паломиноның айтуынша, Филипп бұл суретті Веласкес қайтыс болғаннан кейін қосуды бұйырған, "біреулер оны патшаның өзі салған дейді". Суретшінің белбеуінен оның сарайдағы кеңсесінің символдық кілті ілінеді. Артқы қабырғадағы айна басқа суреттерден және Паломинодан король Филип IV (10) және королева Мариана (11) ретінде анықталған екі адамның жоғарғы денелері мен бастары бейнеленген. Ең көп таралған болжам - суретте жұптың Веласкеске сурет салған кезде ұстап тұрған позасында, ал олардың қызы қарап тұр; сондықтан сурет олардың сахнаға қарауы көрсетілген. Тоғыз суреттің бесеуі патша жұбына немесе көрерменге қарайды. Олардың көзқарастары, патша мен патшайымның бейнесі, патша жұбының суреттелген кеңістіктен тыс жерде екенін растайды. Басқа жазушылар Веласкес жұмыс істеп тұрған кездегі кенептің оның портреттерінің біріне қарағанда ерекше үлкен екенін айтады және бұл Лас-Менинаспен бірдей өлшемде екенін ескертеді. Суретте суретші салған патша жұбының жалғыз екі портреті бар. Суреттегі көзқарас шамамен патшалық жұптың көзқарасы, бірақ бұл кеңінен талқыланды. Көптеген сыншылар бұл көріністі патша мен патшайым екі портретке түсу үшін поздарға тұрғанда, ал инфанта мен оның серіктері процесті қызықтыра түсу үшін ғана қатысады деп санайды. Эрнст Гомбрих суретшілердің идеясы болуы мүмкін деп болжады: Алайда, бірде-бір теория жалпыға бірдей келісімді таппады. Лео Штайнберг патша мен патшайым көрерменнің сол жағында екенін және айнадағы бейнелеу - патша мен патшайымның портреті. Кларк шығармада қыздар инфанта дона Маргаританы анасы мен әкесімен бірге суретке түсуге көндіруге тырысатын көрініс бар деп болжайды. 1960 жылы жарық көрген "Көрнекі суреттерге қарап" атты кітабында Кларк былай деп жазады: бөлменің артқы қабырғасында көлеңкеде орналасқан суреттер қатары ілінген, оның ішінде Овидийдің "Метаморфозалары" сериясының бір көрінісі, сондай-ақ Веласкестің күйеу баласы және негізгі көмекшісі дель Мазо Жакоб Йорданстың шығармаларының көшірмелері.

Құрамы

Суреттелген беті көлденеңінен төрт бөлікке, тігінен жеті бөлікке бөлінген; бұл тор фигуралардың күрделі топтамасын ұйымдастыру үшін қолданылады және сол кезде кең таралған тәсіл болды. Веласкес тоғыз тұлғаны бейнелейді – тіпті король мен патшайымның көрінісі ескерілсе, он бірге дейін – бірақ олар тек кенептің төменгі жартысын ғана алып жатады. Лопес Рейдің сөзіне қарағанда, картинаның үш басты ошағы бар: Инфанта Маргарет Тереза, автопортрет және король Филип IV мен королева Марианның жартылай бейнеленген суреттері. 1960 жылы Кларк композицияның сәттілігі ең алдымен жарық пен көлеңкенің дәл қолданылуының нәтижесі екенін атап өтті: 1692 жылы неаполитандық суретші Лука Джордано Филип IV-нің жеке пәтерлерінде сақталған суреттерді көруге рұқсат алған аз адамның бірі болды және «Лас-Менинас» картинасына қатты әсерленді. Джордано бұл туындыны «сурет өнерінің теологиясы» деп сипаттады. 18 ғасырдың басында оның туындылары халықаралық деңгейде танымал болды, ал ғасырдың соңында британдық коллекционерлер Испанияға сатып алу мақсатымен сапар шекті. Италия өнері британдық сарапшылар арасында ең жоғары деңгейде бағаланғандықтан, олар итальяндық ықпалды көрсететін суреттерге назар аударды, ал «Лас-Менинас» сияқты туындыларды көбінесе назарсыз қалдырды. Бұл картинаның әсері Хуан Баутиста Мартинес дель Мазоның «Лас-Менинас» картинасынан шабыттанған екі суретінде көрінеді, олар кейбір жайттарда оның мотивтерін кері қайтарады. Он жыл өткен соң, 1666 жылы Мазо 15 жастағы Инфанта Маргарет Терезаны суретке түсірді, ол Киелі Рим императорына үйлену үшін Мадридтен кетуге дайындалып жатқан еді. Артқы жағында тағы екі есіктің артқа қарай бұрылатын фигуралары бар, олардың бірі Маргарет Терезаның інісі, жаңа король Карл, ал екіншісі – карлик Марибарбола. Жесір қалған королева Марианның Мазодағы суретінде Альказардың есігі арқылы жас король, карликтер (мүмкін, Марибарбола) және оған сусын ұсынатын қызметшілер бейнеленген. Мазоның «Суретшінің отбасы» картинасы да «Лас-Менинас» картинасына ұқсас композицияны көрсетеді. Франсиско Гоя 1778 жылы «Лас-Менинас» картинасының көшірмесін жасады және оны Карлос IV Испания мен оның отбасы картинасының үлгісі ретінде пайдаланды. «Лас-Менинас» сияқты, Гояның туындысындағы король отбасы суретшінің студиясына келгендей көрінеді. Екі картинада да суретші тек артқы жағы ғана көрінетін, қаламға жұмыс істеп тұрған күйде бейнеленген. Алайда, Гоя «Лас-Менинас» картинасының атмосфералық және жылы перспективасын Пьер Гассье «жақын тұншығу» сезімі деп атаған нәрсемен ауыстырады. Гояның король отбасы «көпшілікке қараған сахнада» бейнеленген, ал «қанаттардың көлеңкесінде суретші, қатал күлкімен, оларға қарап: «Оларға қараңыз және өзіңіз үкім шығарыңыз!» дейді». Банкс өзінің сатып алуын «өз жинағымның даңқы» деп сипаттап, ол «оның үшін ұзақ уақыт келісімшартта болған және жоғары баға төлеуге мәжбүр болған» деп атап өтті. 1819 жылдан кейін Фердинанд VII патшалық коллекцияны көпшілікке ашты. Фотограф Джоэл Питер Виткинге Испанияның Мәдениет министрлігі «Лас-Менинас, Нью-Мексико» (1987) атты жұмыс жасауға тапсырыс берді, онда Веласкестің суреті және испан суретшілерінің басқа да туындылары келтірілген. 2004 жылы бейне суретшісі Ив Суссман «Лас-Менинас» картинасынан шабыттанған жоғары сапалы видео картинасы «Альказарда 89 секунд» атты фильм түсірді. Бұл жұмыс – корольдік отбасы мен олардың сарай қызметкерлері Веласкес картинасындағыдай дәл конфигурацияда жиналған 89 секундқа дейінгі және тікелей соңынан кейінгі сәттердің қалпына келтіруі. Суссман 35 адамнан тұратын команданы құрады, оның ішінде сәулетші, сахналық дизайнер, хореограф, костюм дизайнері, актерлер және кино бригадасы бар. 2008 жылы Museu Picasso-да «Веласкесті ұмыту: Лас-Менинас» атты көрмеге Фемин Агуайо, Авигдор Ариха, Клаудио Браво, Хуан Каррено де Миранда, Майкл Крейг Мартин, Сальвадор Дали, Хуан Дауни, Гоя, Гамильтон, Мазо, Вик Муниз, Хорхе Отейза, Пикассо, Антонио Саура, Франц фон Стук, Суссман, Маноло Вальдес және Виткин сияқты суреттер қойылды. 2009 жылы Прадо мұражайы «Лас-Менинас» картинасының 14 000 мегапикселдік түсірілген фотосуреттерін интернетке жариялады. Грек суретшісі Кириакос Кацуракис де «Лас-Менинас» картинасына өзінің «Лас-Менинас» (1976) картинасында сілтеме жасайды, ол Афинадағы Ұлттық галереяда қойылған.