Кіріспе

1994 жылғы әйелдерге қарсы зорлық-зомбылық туралы заң (VAWA) – 1994 жылғы 13 қыркүйекте президент Билл Клинтон қол қойған АҚШ-тың федералды заңы (Зорлық-зомбылық қылмыстарын бақылау және құқық қорғау туралы заңның IV тарауы). Заң әйелдерге қарсы зорлық-зомбылық қылмыстарын тергеу мен соттауға 1,6 миллиард доллар бөлді, сотталғандарға автоматты және міндетті түрде өтемақы төледі және прокурорлар істерді тергемеуді таңдағанда азаматтық шаралар қабылдауға мүмкіндік берді. Заң сонымен қатар АҚШ Әділет министрлігінің құрамында Әйелдерге қатысты зорлық-зомбылық жөніндегі кеңсе құрды. Бұл заң жобасын 1994 жылы Джек Брукс (Демократ, Техас штаты) ұсынды және кең ауқымды жақтас топтардың қолдауына ие болды. 1994 жылы Акт АҚШ Конгресінің екі палатасынан екі партиялық қолдаумен қабылданды, алайда, Өкілдер палатасының республикашылдары келесі жылы Актінің қаржыландыруын қысқартуға тырысты. 2000 жылы АҚШ Жоғарғы Сотының «АҚШ Моррисонға қарсы» ісі бойынша, соттың пікірлері бөлінген кезінде, VAWA-ның әйелдерге күдіктіні федералды сотта соттауға құқық беретін ережесі жойылды. 5–4 дауыспен сот бұл ереже Федералды үкіметтің Коммерциялық тармақ бойынша өкілеттіктерін асыра бағалайтынын мәлімдеді. VAWA 2000 жылы және 2005 жылдың желтоқсанында Конгресте екі партиялық көпшілікпен қайта бекітілді. 2012 жылы Заңды жаңаруға консервативті республикашылар қарсы болды, олар Заңның бір жынысты жұптарға қорғауды кеңейтуіне және құжаттары жоқ иммигранттарға уақытша виза алуға мүмкіндік беретін ережелерге қарсы шықты, бірақ ол 2013 жылы ұзақ заңнамалық тартыстан кейін қайтадан бекітілді. 2018–2019 жылдардағы АҚШ Федералды үкіметінің жабылуы салдарынан, Заңның мерзімі 2018 жылдың 21 желтоқсанында аяқталды. Ол 2019 жылдың 25 қаңтарында қысқа мерзімді шығындар туралы заң арқылы уақытша қайта жаңартылды, бірақ 2019 жылдың 15 ақпанында қайтадан қолданылу мерзімі аяқталды. АҚШ Өкілдер палатасы 2019 жылдың сәуірінде VAWA-ны қайта бекітетін заң жобасын қабылдады, онда трансгендерлік құрбандарды қорғау және тұрмыстық зорлық-зомбылық үшін сотталған адамдарға қару сатып алуға тыйым салатын жаңа ережелер бар. Екі партиялық келісімге қол жеткізу үшін сенаторлар Джони Эрнст (Республикалық, Айова штаты) және Дианн Файнштейн (Демократ, Калифорния штаты) 2019 жылдың қарашасында тоқтаған бірнеше айлық келіссөздерді жүргізді. Сенатор Эрнст заң жобасының жаңа нұсқасын ұсынуды жоспарлап отырғанын және ол Сенатта қабылданады деп үміттенедінін айтты. Тәуелсіз әйелдер форумы Конгрессті әйелдерге қарсы жыныс мүшелерін кесуге қатысты жазаларды күшейту және оны жоюға қарсы күреске қаржы бөлу туралы ережелерді қосуға шақырды. Ауруларды бақылау және алдын алу орталықтарының мәліметінше, АҚШ-та шамамен 513 000 әйел мен қыз жыныс мүшелерін кесуге қаупі бар немесе олар бұрын-соңды осындай зорлық-зомбылыққа ұшыраған. VAWA-ның 2019 жылғы палаталық нұсқасы, H.R. 1585, жыныс мүшелерін кесуге қатысты қосымша федералды жазаларды қамтымайды. VAWA президент Джо Байден 2022 жылдың 15 наурызында қайта бекітілді.

Талқылау және құқықтық мәртебе

Американдық азаматтық бостандықтар одағы (ACLU) бастапқыда заңға қатысты алаңдаушылық білдірген, жазалардың күшеюі асығыс екенін, сотқа дейінгі қамаудың ұзартылуы АҚШ Конституциясына қайшы екенін, тек айыпталған, бірақ сотталмаған адамдардың міндетті түрде ЖИТС-ке тексеруі азаматтың жеке өміріне қол сұғу болып табылатынын және толық өтемақыны автоматты түрде төлеу туралы бұйрық дұрыс емес екенін мәлімдеді (олардың мақаласын қараңыз: "Қылмыстық заң жобасының конференциялық есебіндегі азаматтық бостандықтардың негізгі бұзушылықтарын талдау, 1994 жылғы 29 қыркүйекте Палата мен Сенат қабылдаған нұсқасы бойынша"). 2005 жылы ACLU "конституцияға қайшы келетін ДНК ережесін" жою шартымен VAWA-ны қайта бекітуді ынталы түрде қолдады. Бұл ереже құқық қорғау органдарына тұтқындалғандардың немесе полиция рұқсатысыз тоқтатылғандардың ДНК сынамаларын алуға мүмкіндік беретін еді. ACLU 2005 жылғы 27 шілдедегі "Сенаттың Әділет комитетіне жолданған Әйелдерге қатысты зорлық-зомбылық туралы 2005 жылғы заңға қатысты хат, S. 1197" хатында "VAWA – отбасылық зорлық-зомбылықты, танысу кезіндегі зорлық-зомбылықты, жыныстық зорлық-зомбылықты және қудалауды тоқтатуға қабылданған ең тиімді заңдардың бірі. Ол әйелдерге қатысты зорлық-зомбылыққа қарсы күрес шараларын едәуір жақсартты және зорлық-зомбылықтан зардап шеккен әйелдерге көмек көрсету үшін қажетті маңызды қызметтерді ұсынып отыр" деді. Бірақ кейбір белсенділер бұл заңға қарсы болды. Америкалық Христиандық қамқор әйелдер институтының Беверли ЛаХей институтының аға ғылыми қызметкері Дженис Шоу Крауз бұл заңды "бос әрекет" деп атады, ол "барлық ер адамдарды қорқынышты немесе зорлық-зомбылық жасауға бейім деп қарау және барлық әйелдерді құрбан деп санау атмосферасын қалыптастырады". Ол 2012 жылы бұл заңды "жалған айыптаулар, асығыс шешімдер және жасырын мақсаттар" атмосферасын құрады деп сипаттады және оны Ауруларды бақылау және алдын алу орталығы анықтаған зорлық-зомбылыққа әкелетін факторларды ескермегені үшін сынады. Консервативті белсенді Филис Шлафли VAWA-ны "феминистік кассаны толтыру" құралы деп айыптады және бұл заң "ажырасуды, неке бұзуды және ерлерге деген жеккөрушілікті" ынталандырады деп мәлімдеді. 2005 жылы VAWA-ны қайта бекіту (HR3402 ретінде) "Қызмет көрсетілмей қалған топтар" терминімен анықталған халықтың қандай топтарға тиесілі екенін көрсетті, ол "географиялық орналасуы, нәсілдік және этникалық топтар, ерекше қажеттіліктері (тілдік кедергілер, мүгедектер, шетелдік азаматтық статусы немесе жасы) және Бас прокурор немесе Денсаулық сақтау министрінің тиімді деп таныған басқа да топтар" деп сипатталды. Сондай-ақ, қайта бекіту "1968 жылғы Қылмысты бақылау және қауіпсіздікті қамтамасыз ету туралы заңға толықтырулар енгізеді", ол "сот қызметкерлеріне жыныстық қылмыстың құрбандарын тергеу немесе қылмыстық қудалау шартымен полиграфқа тексеруге міндеттеуге тыйым салады". 2011 жылы бұл заңның күші жойылды. Заңның әртүрлі нұсқалары Сенатта және Палатада партиялық бағыттар бойынша қабылданды, Республикалық партия қолдауымен Палата нұсқасы құжаттары жоқ көшіп келгендер мен ЛГБТ адамдарына көрсетілетін қызметтерді қысқартуға басымдық берді. Тағы бір даулы мәселе – бұл заңның жергілікті американдықтарға қатысы жоқ жыныстық қылмыстарға қатысты тайпалық жерлердегі жергілікті американдық тайпалық билік органдарына билік беру ережелері. 1978 жылғы Олифант пен Суквамиш арасындағы шешімнің бір бөлігін жою арқылы мұндай ереже федералды, штаттық және тайпалық билік арасындағы конституциялық тепе-теңдікті өзгерте алады. Тарихи тұрғыдан алғанда, Конгресс тайпалық үкіметтерге тайпалық емес мүшелерге қатысты қылмыстық билікті жүзеге асыруға рұқсат бермеген. Екі заң жобасы келісілді, бірақ жыл соңына дейін соңғы заң жобасы Президентке жіберілмеді, бұл 112-ші Конгресс жұмысын аяқтағаннан кейін 18 жылдан кейін заңның күшін уақытша тоқтатты.

2012-13 заңнамалық күрес және қайта рұқсат беру

2012 жылы актіні қайта бекіту туралы заң жобасы енгізілген кезде, консервативті республикашылар оған қарсылық танытты. Олардың наразылығы актінің бір жынысты жұбайларға берілетін қорғауын кеңейтуге, сондай-ақ елде заңсыз тұратын шетелдіктерге уақытша виза алуға рұқсат беретін ережелерге қатысты. U визасына жыл сайын 10 000 өтініш қабылданады, бірақ әр қаржы жылында өтініш берушілердің саны осы көрсеткіштен әлдеқайда асып түседі. Зерттеулерге сәйкес, иммигрант әйелдердің 30-50 пайызы физикалық зорлық-зомбылыққа ұшырайды, ал 62 пайызы физикалық немесе психологиялық зорлық-зомбылықтан зардап шегеді. Ал АҚШ азаматтарының арасында бұл көрсеткіш тек 21 пайызды құрайды. 2012 жылдың сәуір айында Сенат Әйелдерге қарсы зорлық-зомбылық актісін қайта бекітуге дауыс берді, ал Палата кейіннен өз шарасын қабылдады (Сенат заң жобасындағы гомосексуалдарды, үндістердің қорықтарында тұратын азаматтарды және отбасылық зорлық-зомбылық құрбаны болған иммигранттарды қорғайтын ережелерді алып тастады). Екі заң жобасын келісу процесі процедуралық шаралармен қиындыққа тап болды, бұл қайта бекіту мәселесін күмәнді қалдырды. Сенаттың 2012 жылғы VAWA-ны қайта бекітуі Палатада дауысқа қойылған жоқ. 2013 жылы үндістердің жеріндегі қылмыстарға қатысты сот юрисдикциясы мәселесі, соттардың тайпа мүшелері емес айыпталушыларға әділдік таныстыруы керек пе, әлде конституциялық кепілдіктер берілуі керек пе деген сұрақтар төңірегінде жалғасты. 2013 жылдың 12 ақпанында Сенат Әйелдерге қарсы зорлық-зомбылық актісін 78-22 дауыспен ұзартты. Бұл шара Өкілдер палатасына жіберілді, онда тайпалық соттардың юрисдикциясы және бір жынысты жұбайларды қамту мәселелері талқыланбақ. Мүмкін болатын шешімдердің бірі – тайпалық емес айыпталушылардың федералдық соттарға шағымдануына немесе апелляция жасауына рұқсат беру еді. Сенат Адам саудасының құрбандарын қорғау актісін қосты, ол да сексуалдық сауданың құрбандарына репродуктивті денсаулық сақтап қалу қызметтерін ұсынуды талап ететін бапқа байланысты дау тудырды. 2013 жылдың 28 ақпанында Палата 286-138 дауыспен Сенаттың барлық қамтитын нұсқасын қабылдады. Бұрын Палатадағы республикашылар заңның кейбір санаттарға арналған қорғауын едәуір әлсірететін өз нұсқасын қабылдауға үміттенген болатын. ЛГБТ және үндістерге шектеулі қорғау ұсынатын, қысқартылған нұсқасы 257-166 дауыспен қабылданбады. Жаңа акті федералдық қорғауды гомосексуалдарға, лесбиянкаларға, трансгендерлерге, үндістерге және иммигранттарға кеңейтті. 2013 жылдың 7 наурызында президент Барак Обама 2013 жылғы Әйелдерге қарсы зорлық-зомбылықты қайта бекіту актісіне қол қойды.

Өткеннен кейін

Жалпы саны 138 Өкілдер палатасының республикашылары заңға айналған актінің нұсқасына қарсы дауыс берді. Дегенмен, Стив Кинг (Р Айова), Билл Джонсон (Р Огайо), Тим Уолберг (Р Мичиган), Вики Харцлер (Р Миссури), Кит Ротфус (Р Пенсильвания) және Тим Мерфи (Р Пенсильвания) сияқты бірнеше адам актіні қолдағандай дауыс бергендерін мәлімдеді. Бірақ, бұл мәлімдеме кейбір адамдар тарапынан адас тудыратын деп айтылды, себебі бұл топ тек республикашылар ұсынған заң жобасының балама нұсқасын қолдады, онда гомосексуалдар, лесбиянкалар және трансгендерлер, сондай-ақ, жергілікті американдықтар мен құжаттары жоқ көшіп келушілерді қорғауға бағытталған ережелер болған жоқ.

Қайта рұқсат беру

VAWA 2000 жылы 2000 жылғы Адам саудасы және зорлық-зомбылық құрбандарын қорғау туралы заңның (H. R. 3244) бөлігі ретінде Конгрессте екі партиялық көпшілікпен қайтадан бекітілді, және 2005 жылдың желтоқсанында президент Джордж В. Буш қол қойды. Заңның 2012 жылғы жаңаруына консервативті республикашылар қарсылық көрсетті, олар заңның бір жынысты жұптарға қорғанысын кеңейтуіне және құжаттары ретсіз иммигранттарға уақытша виза алуға мүмкіндік беретін ережелерге қарсы болды. 2013 жылдың 12 қыркүйегінде заң жобасының 19 жылдығын тойлау шарасында вице-президент Джо Байден заң жобасын қайта бекітуді тежеп тұрған республикашыларды "неандертальдық топ" деп сынады. 2018–2019 жылдардағы АҚШ федералды үкіметінің жұмысын тоқтатуы салдарынан, 2018 жылдың 21 желтоқсанында Әйелдерге қарсы зорлық-зомбылық туралы заңның мерзімі аяқталды. Ол 2019 жылдың 25 қаңтарында қысқа мерзімді қаржыландыру туралы заңмен уақытша қайта бекітілді, бірақ 2019 жылдың 15 ақпанында қайтадан мерзімі бітті. 2019 жылдың 4 сәуірінде қайта бекіту туралы заң жобасы Палатада 263–158 дауыспен қабылданды, бұл жолы жігіттерге қатысты заңдағы олқылықты жабуды қамтиды. Барлық демократтар 33 республикашылмен бірге дауыс берді. Нью-Йорк штатының өкілі Элис Стефаник демократтардың "республикашылармен мағыналы түрде жұмыс істеуден бас тартқанын" айтты, сондай-ақ "Палатаның заң жобасы республикашылдар бақылауындағы Сенатта тек шаң жинайды" деді. Заң жобасы шын мәнінде Сенат тарапынан назарсыз қалды. 2019 жылдың 9 желтоқсанында Хьюстон полициясының офицеріне, оның сүйіктісінен зорлық-зомбылық көргеннен кейін, Хьюстон полициясының бастығы Арт Асеведо сенаторлар Митч Макконнеллді (R KY), Тед Крузды (R TX) және Джон Корнинді (R TX) VAWA-ны қайта бекіту туралы дауыс беруге кедергі келтіргені үшін сынады. Асеведо "Олардың өмірге және өмірдің қадір-қасиетіне қаншалықты қамқор екенін естігім келмейді, бірақ біз бәріміз құқық қорғау органдарында Сенат пен Митч Макконнелл, Джон Корнин, Тед Круз және басқалардың конференциялық комитет құру үшін Палатамен бірге отырмауының және Әйелдерге қарсы зорлық-зомбылық туралы заңды (қабылдауының) басты себебі – NRA-ның жігіттердің қолынан қару алып қоюды қаламауы. Ал біздің сержантты кім өлтірді? Сүйіктісінен зорлық-зомбылық көрген жігіт. Сондықтан сіздер әйелдер мен балалар, қыздарымыз, апаларымыз және әпкелеріміз үшін немесе NRA үшін осындасыздар" деді. Ол сенатор Крузға жігіттерге қатысты заңдағы олқылықты жабуды қолдайтыны туралы тікелей жауап беруді талап етті және оны шешпеу сенаторларды "тарихтың дұрыс емес жағына" қояды деді.

Қамау-жарақ ордерлері

Жәбірленушіге қорғау ордері берілген жағдайда, VAWA бойынша, ол көбінесе толық сенім және несие қағидаларына сәйкес, бүкіл ел бойынша күшіне енетін. Ордер тек белгілі бір штатта ғана шығарылса да, толық сенім және несие қағидасы басқа штаттарда да оны сол штаттарда шығарылғандай күшімен орындауды талап етеді.

VAWA иммиграциялық ережелері бойынша қамтылған адамдар

VAWA кейбір адамдарға, әдетте иммиграциялық жәрдемақы алуға құқығы болмаған жағдайда да, АҚШ азаматымен немесе оларды зорлаған тұрақты тұрғынымен жақын қарым-қатынас негізінде АҚШ-тың тұрақты тұруға өтініш беру мүмкіндігін ұсынады. VAWA иммиграциялық ережелерінен келесі адамдар пайда көре алады:
АҚШ азаматы немесе тұрақты тұрғыны (жасыл карта иеленушісі) жұбайынан зорлық көрген әйел немесе ер адам. Өтініш берушінің 21 жасқа дейінгі балалары да осы өтінішке қосылады. АҚШ азаматы немесе тұрақты тұрғыны болған ата-анасынан зорлық көрген бала. Өтінішті зорлық көрген баланың өзі немесе оның атынан ата-анасы бере алады. АҚШ азаматы баласынан зорлық көрген, кемінде 21 жасқа толған ата-ана.

Ер адамдардың құрбандығы

Заңның тақырыбы мен бөлімдерінің тақырыптары тұрмыстық зорлық-зомбылық құрбандарын әйелдер деп көрсетсе де, оның негізгі мәтіні гендерлік бейтараптылықты қамтиды, соның салдарынан еркек құрбандар да қамтылады. Жеке ұйымдар VAWA-ны пайдаланып ерлерге тең қамтуды қамтамасыз етуде сәттілікке жетпеді. Осы мәселені шешу үшін заң екі рет түзетілді. 2005 жылғы қайта бекітілуде, заңның тақырыбы еркек құрбандарға қызмет көрсетуге тыйым салатын реттеме ретінде түсіндірілмеуі керектігін нақтылайтын ерекшелік ережесі қосылды. 2013 жылғы қайта бекітілуде, заң бойынша қаржыландырылатын ұйымдардың жынысына қарай кемсітуіне тыйым салатын, кемсітуге қарсы ереже енгізілді, бірақ заң "жыныс бойынша бөлінуді немесе жынысқа қатысты бағдарламаларды" ерекше жағдай ретінде қарастырады, егер ол "бағдарламаның маңызды операциялары үшін қажет" деп табылса. Ерлер мен әйелдерге арналған тұрмыстық зорлық-зомбылық жөніндегі көмек желісінің негізін қалаушы және атқарушы директоры Ян Браун, заңның қызметтерге тең қол жеткізуді қамтамасыз ету үшін жеткіліксіз болуы мүмкін екенін айтады.

Сын

Түрмелерді жою қозғалысы VAWA-ны полицияға, қадағалауға және түрмеге жабуға, әсіресе міндетті түрмеге жабу талаптарына, сондай-ақ VAWA ережелерін пайдалану арқылы түрмеге қамалған түрлі этностық топ өкілдерінің көп санына сын тұрғысынан қарады. Виктория Лоу, Бет Ричи, Джина Дент, Олуфеми О. Таиво және Анжела Дэвис сияқты белгілі тұлғалар VAWA-ның кейбір аспектілерін сынады. Дегенмен, үкіметтік құжаттарға сәйкес, VAWA өзі қоғамға келесі салаларда көптеген пайда әкелді. АҚШ Әділет министрлігінің мәліметінше, VAWA шектеулерінің нәтижесінде зорлау және жыныстық шабуыл, тұрмыстық зорлық-зомбылықтан туындаған өлім-жәбір, сондай-ақ өлімге әкелмейтін тұрмыстық зорлық-зомбылық көрсеткіштері тиімді түрде төмендеді. Бұдан өзге, балаларға қатысты зорлық-зомбылық, әйелдерге арналған баспаналар және зорлаудың алдын алу сияқты бірнеше гранттық бағдарламалар іске асырылды. Мысалы, 1994 жылдан 2010 жылға дейін жыныстық зорлық-зомбылықтың жылдық көрсеткіші 58%-ға төмендеді. Пенсильвания зорлауға қарсы коалициясы мәлімдегендей, 1993 жылдан 2007 жылға дейін әйелдер арасында жақын туысқандар жасаған кісі өлтіру көрсеткіші 35%-ға, ал ерлер арасында 46%-ға төмендеді. VAWA күшін алғаннан бері құқық қорғау органдары, сот жүйесі, жақтаушылар және денсаулық сақтау мамандары арасындағы ынтымақтастық күшейіп, қылмыстық істерді тиімді тергеуге, қудалауға және құрбандарға көмек көрсетуге мүмкіндік берді. Әділет статистикасы бюросының мәліметінше, VAWA арқасында қоғамдық қауіпсіздік артты: VAWA қабылданғаннан кейін 1993 жылдан 2008 жылға дейін әйелдерге қатысты жақын туысқандар жасаған зорлық-зомбылық 53%-ға төмендеді, яғни 12 және одан жоғары жастағы 1000 әйелге шаққандағы 9,4 құрбандықтан 4,3 құрбандыққа дейін азайды. 1994 жылы шамамен 2,1 миллион адам жақын туысқандар жасаған зорлық-зомбылықтан зардап шекті, ал 2010 жылы бұл көрсеткіш 907 мыңға дейін төмендеді. VAWA отбасылар мен балаларды жақсы қорғау мақсатында жыныстық зорлық-зомбылықты алдын алуға бағытталған бағдарламаларды қаржыландырады.

Осыған байланысты өзгерістер

Президент Барак Обама құрған, әйелдерге қарсы зорлық-зомбылық туралы заңмен байланысты ресми федералды үкіметтік топтардың қатарында әйелдер мен қыздар жөніндегі Ақ үй кеңесі және студенттерді жыныстық шабуылдан қорғау жөніндегі Ақ үй жұмыс тобы бар. Екі топтың да басты мақсаты – АҚШ-тағы әйелдер мен қыздардың қауіпсіздігі мен денсаулығын жақсарту және/немесе қорғау.