Кіріспе

Бретон ұлтшылдығы (Бриттаниялық ұлтшылдық) – Францияның Бретань тарихи провинциясының ұлтшылдығы. Бретань алты кельт ұлтының бірі саналады (Корнуолл, Ирландия, Мэн аралы, Шотландия және Уэльспен бірге). Бретон ұлтшылдығы – 1920 жылдары екінші Эмсавта пайда болған және Бретаньдің тәуелсіздігін талап еткен саяси ағым. Бретон ұлтшылдарының саяси ұмтылыстары Франция құрамында немесе одан тәуелсіз өзін-өзі басқару құқығын алу және Еуропалық Одақта, Біріккен Ұлттар Ұйымында және басқа халықаралық ұйымдардағы ықпалын арттыруға бағытталған. Бретон мәдени ұлтшылдығы маңызды тілдік компонентті қамтиды, онда бретон және галло тілдерінің өкілдері аймақта француз тілімен тең құқықтарға қол жеткізуді көздейді. Мәдени ұлтшылдар бретон музыкасын, дәстүрлерін және символдарын жаңартуға, сондай-ақ басқа кельт ұлттарымен байланысты нығайтуға ұмтылады. Францияның ұстанымы Бретаньге өкілеттік үкімет беруден бастап, тәуелсіздікке ұмтылыстарды шектеуге дейін әртүрлі көзқарастарды қамтиды. Қазіргі кезде бретон ұлтшылдығын қолдайтын саяси партиялар мен қозғалыстарға Union Démocratique Bretonne, Бретон партиясы, Emgann, Adsav және Breizhistance жатады.

Бретон қозғалысы ішіндегі орны

Академик Мишель Николас бретондық қозғалыстың осы саяси тенденциясын "мемлекеттік және мемлекеттік емес аяда ұлтты алға қоятын доктрина" деп сипаттайды. Оның сөзіне göre, осы тенденцияға жататын адамдар өздерін сепаратистер немесе тәуелсіздікшілер ретінде көрсетуге құқылы, яғни "әр ұлттың мемлекет құруға құқығы бар, және қажет болған жағдайда оны құру үшін бөлінуге мүмкіндігі болуы керек" деп мәлімдейді. Ол осыны аймақтық деңгейде автономия беруді мақсат тұтатын регионализмге және территорияның федеративтік ұйымдастырылуын көздейтін бретондық федерализмге қарсы қояды. 1900 жылдардың соңында Франсез Джафреннудың "Ar Bobl" журналы осы идеологияға жақын идеяларды таратуды бастады, бірақ 1911 жыл осы ағым үшін шешуші дата болып табылады. Ренн қалалық әкімшілігінің бір нишисінде Жан Буше жасаған туындының ашылуы, онда Франция королі VIII Карлдың алдында тізе бүккен Бретань герцогинясы Анна бейнеленген, аймақтық қозғалыстарда наразылық тудырды. Активист Камиль Ле Мерсье д’Эрм ашылу рәсімін бұзып, сотын платформа ретінде пайдаланды. Бұл – бретон ұлтшылдығының алғашқы публично көрінісі. Осы оқиғадан кейін Ренн студенттерінің тобы Бретон Ұлттық партиясын құрды, ол Бретань аймақтық федерациясының бірнеше мүшелерімен басталды, мақсаты – осы топтың регионалистік идеяларымен үзіліс жасау. Оның алғашқы мүшелерінің арасында Лоэиз Наполеон ар Руз, Огаст Бошер, Пол Сулиак, Жозеф дю Шоши, Жозеф Ле Бра, Жоб Лоянт болды.

Бірінші стратегиялық орналасу

Топ бретондық аймақтастығына қарсы болды, оны Бреттаньдегі Францияның шетелдік ықпалын бекіту деп айыптады. Субсидиарлық принципін қолдану, яғни билікті қайта бөлу арқылы орталықсыздандыруға ұмтылу, ұлтшылдар пікірінше, француз үстемдігін заңдастырумен тең болар еді. Олар монархистерге (әсіресе француз әрекетінің мүшелерімен дауласу арқылы) де, лингвистикалық репрессия саясатын жүргізуде айыпталған "республиканың қара гусарларына" де қарсы тұрды. 1912 жылы БНП газеті «Брейз Дишуал» роялистер мен республикашылдарға қарсылықты «қызыл да, ақ та емес, тек бретон ғана» (na ru na gwenn, Breizhad hepken) деген тұжырымда алғаш рет білдірді. Келесі онжылдықтарда түрлі бағыттар бұл ұранды қолдана бастады. Ұлтшылдар, сондай-ақ жер иелері аристократиясы немесе қалалық буржуазия сияқты белгілі бір топтарды қолдаудан бас тартты, олардың ықпалға түскенін санайтын. Осы алғашқы топтың ішінде 1914 жылдың сәуірінде «Брейз Дишуалда» алғашқы федералистік идеялар пайда болды. Бұл бретондық және сол кездегі ирландтық жағдайларды салыстыру тек бретондық ұлтшыл қозғалысына ғана тән емес, сыртқы бақылаушылардың арасында да кездеседі, мысалы, 1913 жылы либералды неміс газеті «Vossische Zeitung» тілшісі Саймон Сюдфельд. Дегенмен, Бретондық ұлттық партиясы және оның газеті «Брейз Дишуал» сол кездегі бретондық қозғалыста шектеулі ғана жаңғырыс тудырды, ал оның ұлтшылдығы әлсіз резонанс тапты. Оның негізін қалаушыларының бірі Луаз Наполеон Ар Руз кейіннен бретондық ұлтшыл ағымдар мен ирландтықтар арасында байланыс орнатуда маңызды рөл атқарды. Ол сонымен қатар Венгрия, Каталония, Норвегия, Балқан мемлекеттері сияқты басқа да еуропалық үлгілерден шабыттанды және өз ойларын еуропалық масштабта қарастырды. Бұл Бретань аймақтық федерациясының бретон буржуазиясымен байланыс орнатуға да мүмкіндік берді. Топтың идеологиясы бастапқыда Бретондық аймақтық тобы 1920 жылдың мамырында «Unvaniez Yaouankiz Vreiz» деген атқа ие болды, оның мәртебесінде «тәуелсіз ұлттық өмірге оралу» мақсаты көрсетілген. Оның газеті «Breiz Atao» 1921 жылдың қаңтарында «бретондық ұлтшылдығының ай сайынғы журналы» деген қосымша атау алды, ал сол жылдың шілдесінде «бретон ұлты» деп аталды.

Бреттондық регионализмнен Альзас автономиясына, ирландтық национализмге дейінгі аракеттер

Ұлтшылдардың мақсаты ең алдымен бретон халқын қолдау емес, олардың экономикалық топтарына бағытталған. Олар осы элиталық үдерісте жетекші күшке айналуға ниетті. Франс Дебаувейс 1921 жылғы сәуір айтындағы Breiz Atao басылымында Рене Йоханнетті осылай келтіреді. 1920 жылы антагонизм күшейді, себебі BRF Пуату, Анжу, Мэн, Котентин және Бретаньды қамтитын ірі батыс аймағын құруды талап етті, бұл басқа аймақтық ұйымдар мен ұлтшылдардың бірауыздан қарсылығын тудырды. Осыдан кейін ұлтшылдардың сөздері аймақтық қозғалысқа қарсы бағытталды, оларды "бенефициарлыққа" және "бретондықтарға" тону деп айыптады. 1926 жылғы Эльзас оқиғасы, оның кезінде Солшылдар коалициясы Эльзас-Мозельдегі Конкордатқа оралуға тырысты, бұл аймақта автономиялық қозғалысқа себеп болды, ал бретон ұлтшылдары осы мысалдан үлгі алып, саяси партия құруға шешім қабылдады.

Саясат зерттеулері

2013 жылы өткізілген сауалнама нәтижесінде, бретондықтардың 18 пайызы Бретань тәуелсіздігін қолдайтыны анықталды. Сондай-ақ, сауалнамаға қатысушылардың 37 пайызы өзін ең алдымен бретондық деп, ал 48 пайызы өзін ең алдымен француз деп сипаттады.