Кіріспе

Флаттбоут (немесе браудхорн) – АҚШ-тың ішкі су жолдарында жүк пен жолаушыларды тасымалдауға қолданылатын, тіктөртбұрышты, жазық түбі және тік қабырғалары бар қайық. Оның мөлшері кез келген болуы мүмкін, бірақ негізінен ол үлкен, мықты корпусқа ие болған. Флаттбоут көбінесе бір бағытты (ағыс бойымен) кеме болып табылады және көздеген жеріне жеткен соң, әдетте, ағашқа бөлінетін.

Ерте тарих

Жапсарлас қайықтармен сауда 1781 жылы Пенсильвания фермері Джейкоб Йодер Мононгахела өзеніндегі Олд Редстоун бекінісінде алғашқы жапсарлас қайықты құрап бастады. Йодердің ата-бабалары Швейцариядан көшіп келген, онда жүздеген жылдар бойы жүктерді өзенмен тасымалдау үшін қолданылатын кішкентай баржалар – вейдлингтер кең таралған. Йодер ұнды Огайо және Миссисипи өзендері арқылы Нью-Орлеан портына тасымалдады. Басқа жапсарлас қайықтар да осы үлгіні қолданып, өзен ағысын пайдаланып Нью-Орлеанға жеткізді, онда олардың өнімдері теңіз арқылы тасымалданатын. Соғысқа дейінгі кезеңде жапсарлас қайықтар АҚШ-тағы ең маңызды тасымалдау құралдарының бірі болды. 1812 жылғы соғысқа дейінгі жапсарлас қайықтармен сауда кейінгі кезеңдерге қарағанда нашар ұйымдастырылған және кәсіби емес еді. Жапсарлас қайықтарды әдетте егінді таситын шаруалар өздері жасап, басқарды. Өзенді сәтті жүзу үшін олардың ені 20 футқа (шамамен 6 метрге) дейін шектелген, бірақ ұзындығы 20-ден 100 футқа (шамамен 6-дан 30 метрге) дейін болуы мүмкін еді. Жапсарлас қайықтарды шектеулі құралдармен және оқытумен біліктілігі төмен фермерлер де құрастыра алатын, бұл оларды Ескі Солтүстік-Батыс және Жоғарғы Оңтүстік аймақтарындағы шалғай орналасқан фермерлер үшін өте қолайлы тасымалдау құралына айналдырды. Фермерлер егін жинағаннан кейін өзен бойымен сапарға шығатын. Қайықтардың өздері әдетте Нью-Орлеанда ағаш ретінде пайдаланылды, өйткені оларды өзенге қарсы сапарға шығару қиын болды. Қайықпен қайтып оралу жолы ұзақ және әдетте қиын болды. Адам күшімен қозғалатын келл қайығында сапар жасау қымбатқа соқты және Миссисипи өзенін көтерілу үшін апталар қажет болды. Солтүстікке қарай жаяу жүруге үш айға жуық уақыт керек болды. Орталық Батыстағы фермер үшін жапсарлас қайық – маңызды инвестиция болды. 1800 жылы оны құруға шамамен 75 доллар жұмсалды (бұл соңғы жылдары шамамен <есептелген сомаға> тең), бірақ ол 3000 долларға дейін тауар тасымалдай алатын. Бұл жапсарлас қайықтарды Нью-Орлеанда шамамен 16 долларға сатуға болып, бастапқы инвестицияның бір бөлігін қайтаруға мүмкіндік берді. Жапсарлас қайықтар Нью-Орлеанға жүгері, бидай, картоп, ұн, сабан, темекі, мақта және виски сияқты әртүрлі ауылшаруашылық өнімдерін тасымалдады. Сондай-ақ, тауық, сиыр, шошқа сияқты малдар да жапсарлас қайықтармен Миссисипи өзенімен төмен ағып келді. Индиана штатының тумасы Мей Эспей Уоррен жас кезінде Миссисипи өзенімен мыңдаған тауықпен жүктелген жапсарлас қайықты көргенін еске алды. Ескі Солтүстік-Батыстан келген басқа да шикізаттар, мысалы, ағаш және темір де Нью-Орлеанға сату үшін Миссисипи өзенімен жіберілді. Миссисипи өзенінің бойындағы көптеген американдық қалалар жапсарлас қайықтармен сауданың мүмкіндіктерінің арқасында өркендеді. Нью-Орлеан Миссисипи өзенімен төмен ағып келетін жапсарлас қайықтар үшін соңғы пункт болды және мұхиттарға жүктердің көп бөлігі сол жерден жіберілді. Американың тағы бір ірі сауда қаласы Цинциннати алғашқыда жапсарлас қайықтармен саудаға негізделген. Бұл қаладағы ірі ағаш кесетін зауыттар өзенмен төмен ағып келетін ауыр ағаштарды өндірді, сонымен қатар ол шошқа саудасының ірі орталығына айналды. Мемфис (Теннесси) және Браунсвилл (Пенсильвания) сияқты басқа қалалар жапсарлас қайықтармен саудагерлерді жабдықтау және қамтамасыз ету орталықтарына айналды.

Бу кемелерінің пайда болуы

Бу кемесінің ойдағыдай табылуы flatboat сапарларының құнын айтарлықтай төмендетті және соғысқа дейінгі кезеңде сауданың гүлденуіне ықпал етті. 1810 жылдары Миссисипиге енгізілген бу кемесі flatboat экипаждарының кері жолға уақытын едәуір қысқартты. Жаңа Орлеанға жеткен соң көптеген flatboat экипаждары кемелерін батырып, өзен жоғары бу кемелерімен жол ақысын төлеп сапарлады. Бұрын көптеген flatboat саяхаттары үш айға созылса, енді бірнеше күннің ішінде аяқталады. Еңбекақының төмендеуі flatboat пайдалану құнын күрт азайтып, табысты арттырды. Кейде бу кемелері flatboat жүк тиелген кемелерді де өзен жоғары сүйреп апатын, бұл flatboat операторларына кері сапарда да пайда табуға мүмкіндік берді. Осылайша, бу кемелерінің пайдалануы flatboat индустриясының 1814 жылы Жаңа Орлеанға 598 келуден 1847 жылы 2792 келуге дейін өсуіне себеп болды. Бу кемесі flatboat экипаждарының сипатын да өзгертті, оларды кәсіби және білікті етті. Бу кемелерімен өзен жоғары қайту flatboat экипаждарына жылына бірнеше сапар жасауға мүмкіндік берді, яғни экипаж flatboatпен ғана күн көріс таба алатын. Бұл экипаждар бұрынғы «дилер flatboatшылар» немесе «сатушы flatboatшылар» емес, «агент flatboatшылар» деп аталды, олар үшін flatboatпен айналысу маусымдық жұмыс еді. Бұл өзгеріс flatboat индустриясына үлкен пайда әкелді, себебі ол кемелердің апатқа ұшуын және жүктердің жоғалуын едәуір азайтты. Өзендердің жағдайының жақсаруы да көмектесті, ал тәжірибелі flatboat экипаждары 1822 жылы жүктердің жоғалуын 1 362 500 доллардан 1832 жылы 381 000 долларға дейін азайта алды.

Құлдырау

Ауа кемелері саудасы соғысқа дейінгі кезеңде өте қарқынды және пайдалы болды, оған пароходтар (кейін теміржолдар) өзен ағысына қарсы қайта оралуға көмектесті. Бірақ, осы технологиялардың өзі, бұрын ауа кемелері саудасын едәуір тиімді еткен болатын, ақырында Миссисипи өзенінде ауа кемелері саудасын тоқтатып, ауа кемелерін қолданыстан шығарды. Пароходтар мен теміржолдар ауа кемелерінен жүкті әлдеқайда жылдам тасымалдай алды, сондай-ақ жүкті өзен ағысымен де, қарсы да жеткізе алды. 1857 жылы Нью-Орлеанға барлық 541 ауа кемесі жетті, бұл 1847 жылы жеткен 2792 кемеден кем, сонымен қатар 1814 жылы Миссисипи өзенімен төмен сапарлаған 598 кемеден де азырақ болды.