Кіріспе

Ретті таңдау сайлау жүйелерінің класы. Позициялық дауыс беру – бұл рейтингтік сайлау жүйесі, онда әрбір сайлау бюллетеніндегі опциялар немесе кандидаттар өз рейтингіне сәйкес ұпай алады, ал ең көп ұпай жинаған адам жеңіске жетеді. Кез келген жақын жұптың төменгі рейтингтегі басымдығы, әдетте, жоғары рейтингтегіден кем болады. Ол кейде бірдей салмаққа ие болса да, ешқашан одан көп болмайды. Ұпайлар немесе салмақтардың дұрыс тізбегі қалау бойынша таңдалуы мүмкін (мысалы, «Евровидение» ән байқауында) немесе арифметикалық прогрессия (Борда санағы), геометриялық прогрессия (позициялық сандар жүйесі) немесе гармониялық прогрессия (Науру/Даудалл әдісі) сияқты математикалық тізбек құрауы мүмкін. Сайлауда қолданылатын салмақтар жиынтығы кандидаттардың тізбесіне күшті әсер етеді. Рейтинг төмендеген сайын, басымдық мәнінің күрт төмендеуі позициялық дауыс беру жүйесін одан да поляризацияланған және келісімге келмейтін етеді. Позициялық дауыс беруді бағалау бойынша дауыс беруден ажырату қажет: біріншісінде әр сайлаушының әр кандидатқа беретін ұпайы кандидаттың орнымен толық анықталады, ал екіншісінде әр сайлаушы кез келген кандидатқа кез келген балл беруге құқылы.

Дауыс беру және санау

Позициялық дауыс беруде сайлаушылар өздерінің таңдауларын реттік тәртіппен білдіре отырып, реттік бюллетеньді толтырады. Әрбір сайлаушының таңдауының орнына сәйкес нақты салмақ беріледі. Әдетте, таңдаудың орны неғұрлым жоғары болса, соғұрлым көп ұпайға ие болады. Кейде, жоғарырақ орналасқан таңдау, төменгі орналасқан таңдаумен бірдей салмаққа ие болуы мүмкін, бірақ ешқашан одан кем ұпайға бағаланбайды. Көбінесе, әрбір сайлаушы бюллетеньдегі әрбір нұсқа үшін бірегей реттік таңдау жасауға міндетті. Алайда, белгілі бір позициялық дауыс беру жүйесі сайлаушыларға бір немесе бірнеше таңдау жасағаннан кейін, қалған нұсқаларды бағаламауға және оларды тиесілігінше құндысыз қалдыруға рұқсат етуі мүмкін. Сол сияқты, кейбір жүйелер таңдау жасауға болатын таңдаулардың санын шектеуі мүмкін. Мысалы, Eurovision ән байқауында әр елде тек үздік он таңдау реттеледі, бірақ байқауға оннан астам ән қатысады. Қайтадан айта кетейік, реттелмеген таңдаулардың құны жоқ. Позициялық дауыс беруде бірдей орналасқан нұсқалары бар реттік бюллетеньдер жарамсыз деп есептеледі. Санау процесі қарапайым. Сайлаушылардың жасаған барлық таңдаулары олардың орнына сәйкес ұпайлармен марапатталады. Содан кейін, әрбір нұсқа үшін барлық ұпайлар қосылып есептеледі және ең көп ұпай жинаған нұсқа жеңімпаз болады. Егер санау нәтижесінде бірнеше жеңімпаз (W) қажет болса, W ең жоғары орналасқан нұсқалар таңдалады. Позициялық дауыс беру – бұл тек бір жеңімпазды анықтау құралы ғана емес, сонымен қатар жеке таңдаулар жиынтығын (реттік бюллетеньдерді) бір ұжымдық және толық реттік жиынтыққа айналдыру әдісі. Бұл жиынтықта нұсқалардың тең болуы мүмкін, тіпті бірінші орында да.