Кіріспе

Американдық Миссисипи бу қайығы, 1865 жылы батып кетті. "Султана" – коммерциялық, жақтан дөңгелекті бу қайығы, ол 1865 жылдың 27 сәуірінде Миссисипи өзенінде жарылып, батып кетті. Бұл оқиғада 1167 адам қаза тауып, АҚШ тарихындағы ең ірі теңіз апаты болып қалады. 1863 жылы Огайо штатының Цинциннати қаласындағы Джон Литербери кеме жасаушылығында ағаштан салынған "Султана" Миссисипидің төменгі ағысындағы мақта саудасына арналған. Бу қайығының салмағы 1719 тоннаны құрады және әдетте 85 адамнан тұратын экипажы болды. Екі жыл бойы ол Сент-Луис пен Нью-Орлеанс арасында тұрақты маршрутпен жүріп, Американдық Азамат соғысы кезінде әскерлерді тасымалдауға жиі жұмылдырылды. Кеменің жолаушылар сыйымдылығы 376 адамды құраса да, ішінде 2128 адам болған. Кемедегі төрт қазандықтың үшеуінің жарылуы салдарынан Теннесси штатының Мемфис қаласына жақын жерде суға батып кетті. Бұл апат туралы жаңалықтар баспасөзде Азамат соғысының аяқталуымен байланысты оқиғаларға, соның ішінде президент Авраам Линкольннің қатылушысы Джон Уилкс Буттың өлтірілуіне қарағанда көлеңкеде қалды. Апаттың салдарынан ешкім жауапкершілікке тартылмады.

Құрылыс

1863 жылғы 3 қаңтарда "Султана" кемесі суға түсірілді, осы атты алып жүрген бесінші бу кемесі болды. Кеменің ұзындығы 79 метр, ені 13 метр, суға батып тұру тереңдігі 2 метрді құрады. Оның екі жағына орнатылған қанатты дөңгелектері төрт оттық қазандықтармен қозғалды. 1848 жылы енгізілген бұл қазандықтар, дәстүрлі қазандықтарға қарағанда, бірдей отын мөлшерімен екі есе көп бу өндіре алды. Әрбір оттық қазандықтың ұзындығы 5 метр, диаметрі шамамен 1,5 метр, ал ішінде 24 түтікше орналасқан. Қазандықтардың қуаты қауіптің көзі болатын – оттық түтікшелердегі су деңгейін үнемі мұқият бақылап отыру қажет еді. Көптеген түтікшелердің арасындағы кеңістіктер оңай толып, әсіресе лас өзен суы көп мөлшерде шөгінді әкелетін болғандықтан, тазалау қиынға соқты. Су деңгейінің төмендеуі металлдың тозуына және ыстық дақтардың пайда болуына әкеліп, жарылыс қаупін күрт арттыратын еді. Көбінесе сол кездегі бу кемелері бояу мен лакпен жабылған ағаштан жасалғандықтан, өрт шығу қаупі өте жоғары болды.

Өмірбаян

Сент-Луис қаласының капитаны Джеймс Кэсс Мейсонның басшылығымен "Султана" 1865 жылдың 13 сәуірінде Сент-Луис қаласынан Нью-Орлеанға қарай жолға шықты. 15 сәуір күні таңертең ол Каирде (Иллинойс штаты) тоқтағанда, қалаға АҚШ президенті Абрахам Линкольннің Вашингтонда атылғаны туралы хабар жетті. Капитан Мейсон дереу Каирдегі газеттерді алып, оңтүсқарай беттеп, жаңалықты таратуға кірісті, себебі Азамат соғысының аяқталуына байланысты оңтүстік штаттарымен телеграфтық байланыс дерлік толығымен үзілген еді. Виксбургтен оңтүстікке қарай шамамен он сағаттық сапарда "Султананың" төрт қазандығының бірінен ағын шықты. Пароход қысымды төмендетіп, қазандықты жөндеу үшін және уәделенген тұтқындарды алу үшін Виксбургке жетті. Жарылыстан жарты сағаттан кейін, шамамен таңғы сағат 2:30-да келді және көптеген аман қалғандарды құтқарып алды. Сол уақытта ондаған адамдар Мемфис жағалауымен ағысып өтіп, көмекке шақырып, жағаға тоқтаған пароходтар мен АҚШ әскери кемелерінің экипаждарының назарына ілігенше, аман қалғандарды құтқару жұмыстары басталды. Көптеген адам суға батып немесе суықтан қаза тапты. Аман қалғандар Арканзас жағалауындағы жартылай суға батқан ағаштардың бастарынан да құтқарылды. Өзен бойынан айлар бойы құрбандардың денелері табылды, кейбіреулері тіпті Виксбургке дейін жетті. Көптеген денелер табылмады. "Султананың" көптеген офицерлері, соның ішінде капитан Мейсон да қаза тапқандардың қатарында болды.

Шығындар

Өлім-жітімнің нақты саны белгісіз, бірақ соңғы мәліметтер 1167 адамның қаза тапқанын көрсетеді. Апаттан кейін бір айдан аспағанда, 1865 жылғы 19 мамырда апатты тергеген тұтқындар жөніндегі комиссар, генерал-бригадир Уильям Хоффман сарбаздардың, жолаушылардың және экипаждың барлығы 1238 адамның жоғалғанын хабарлады. 1867 жылғы ақпан айында Әскери сот бюросы қаза болғандардың санын 1100 деп есептеді. 1880 жылы АҚШ Конгресі Соғыс министрлігімен бірлесіп, 1259 адамның қаза тапқанын мәлімдеді. АҚШ Кеден қызметінің ресми есебінде 1547 адам тіркелді. 1880 жылы Соғыс министрлігі аман қалғандардың санын 931 деп көрсетті, бірақ соңғы зерттеулер бұл санды 961-ге түзетті. Қаза тапқан сарбаздар Мемфистің оңтүстік жағалауында орналасқан Форт Пикеринг зиратына жерленді. Бір жыл өткен соң, АҚШ үкіметі Мемфистің солтүстік-шығыс жағында Мемфис Ұлттық зиратын құрғанда, 1885 жылғы желтоқсан айында Индиана, Мичиган және Огайо штаттарында тұратын аман қалғандар жыл сайынғы кездесулерге қатыса бастады, соның нәтижесінде Ұлттық «Султана» аман қалғандар қауымдастығы құрылды. Ақырында, топ Толедо, Огайо штатында жиналуға келісті. Солтүстік әріптестерінен шабыт алған Теннесси және Кентуккиден келген оңтүстік аман қалғандар тобы 1889 жылы Ноксвилл (Теннесси) маңында жинала бастады. Екі топ та сәуірдің 27-сіне ең жақын күні кездесіп, хат алмасып, «Ұлттық «Султана» аман қалғандар қауымдастығы» деген атауды бөлісті. 1920 жылдардың ортасына қарай, кездесулерге аман қалғандардың санаулы ғана өкілдері қатыса алды. 1929 жылы оңтүстік кездесуіне тек екі адам келді. Келесі жылы бір ғана адам қатысты. Солтүстіктен аман қалған соңғы адам, 15-ші Мичиган ерікті жаяу әскер полкінің қатарындағы Джордан Барр 1938 жылғы 16 мамырда 93 жасында қайтыс болды. Оңтүстіктен аман қалған соңғы адам және жалпы аман қалғандардың соңғы өкілі – 3-ші Теннесси кавалерия полкінің қатарындағы Чарльз М. Элдридж болды, ол апаттан кейін 76 жылдан астам уақыт өткен соң, 1941 жылғы 8 қыркүйекте 96 жасында өз үйінде қайтыс болды.

Дәстүрлі балама теориялар

1888 жылы Сент-Луис тұрғыны Уильям Стритор өзінің бұрынғы бизнес-серіктесі Роберт Лоуденнің Султананы салонға ішіп бара жатқанда көмір торпедасын қолданып саботаж жасағанын мойындағанын мәлімдеді. Лоуден – Конфедерацияның бұрынғы агенты және Сент-Луисте және оның айналасында саботаждық жұмыстар істеген адам, ол «Рут» пароходының өртелуіне жауапты болды. Лоуденнің сөзін растау ретінде, суға батқан кемеден артиллериялық снарядтың бөлігі табылды. Дегенмен, Лоуденнің бұл мәлімдемесі күмәнді, ал көптеген ғалымдар ресми түсіндірмені қолдайды. Жарылыс орны – қазандықтардың артқы бөлігінде, оттықтардан қашықта болғандықтан, Лоуденнің оттықта көмір торпедасын жарып саботаж жасады деген сөзі тек батылдықпен айтылған болып көрінеді. Көмір торпедасын ойлап тапқан Томас Эджворт Куртенаи бұрын Сент-Луисте тұрған және Одақтың кемелеріне қарсы саботаж әрекеттеріне қатысқан. Алайда, Куртенаидің шөбересінің ұлы Джозеф Тэтчер, Куртенаи және көмір торпедасы туралы кітап жазып, «Султана» апатында көмір торпедасы қолданылмағанын мәлімдеді. Екі жыл бұрын, 1886 жылдың мамырында, 2-ші лейтенант Джеймс Уортингтон Барретттің, бұрынғы тұтқынның және пароходтағы жолаушының жарылысқа себепкер болғаны туралы хабарлама тарады. Барретт Мексика-Америка соғысының қатысушысы және Франклин шайқасында тұтқынға алынған. Ол «Султана» кемесінде жарақат алып, 1865 жылдың мамырында құрметпен босатылды. Оның кемені жаруға ешқандай себебі болмады, әсіресе кемеде болғанда. 1903 жылы тағы бір адам «Султананы» өзен бойында тұратын және кемелерге ағаш кесетін Теннесси фермерінің саботаж жасағанын хабарлады. Бірнеше одақтық канонерлік кемелері бункерлерін толтырғаннан кейін, бірақ төлеуден бас тартқаннан кейін, фермер ағаш кесіп, ішіне оқ-дәрі толтырып, содан кейін оны ағаш үйірмесінде қалдырған. 1903 жылғы газетте жазылғандай, «Султана» кемесі қателікпен осы ағашты алып кеткен. Алайда, «Султана» көмірмен жұмыс ілетін кеме болған, ағашпен емес. PBS телеарнасының History Detectives сериалының 2014 жылдың 2 шілдесінде көрсетілген эпизоды белгілі фактілерді қарастырып, саботаж теориясын толығымен жоққа шығарды және «Султанаға» қалыпты сыйымдылығынан бірнеше есе көп жолаушылардың мінуіне рұқсат беру себебіне назар аударды. Есепте кінәлі капитан Рубен Бентон Хатч деп айтылды, ол ұзақ жылдар бойы жемқорлық пен қабілетсіздікке бой алдырған және саяси байланыстары арқасында жұмысын сақтап қалған. Ол Иллинойс саясаткері Озиас М. Хатчтың кіші інісі, президент Линкольннің кеңесшісі және жақын досы болды. Соғыс кезінде капитан Хатч квартирмейстер ретінде қабілетсіздігін көрсетсе, ал ұрлық жасауда шебер болды, үкіметтен мыңдаған доллар ұрлады. Әскери сотта айыпталып танылса да, Хатч президент Линкольн мен генерал Улисс С. Гранттан ұсыным хаттарын алуға қол жеткізді. Бұл хаттар Вашингтондағы Ұлттық мұрағатта сақталады. Апаттан кейін Рубен Бентон Хатч капитан Спидтің сотына қатысудан және куәлік беруден үш рет бас тартты. Ол 1871 жылы қайтыс болды, өйткені көптеген жоғары лауазымды қолдаушыларының, соның ішінде екі президенттің арқасында әділдікке жетпеді.

Жауапкершіліктің болмауы

Апаттың ауқымына қарамастан, ешкімге ресми түрде жауапкершілік тағылмады. 1951 шартты түрде босатылған тұтқынды шартты босату лагерінен Виксбургке жіберген Одақ офицері капитан Фредерик Спид, «Султананы» тым көп адаммен толтырғаны үшін айыпталып, кінәлі деп танылды. Бірақ, АҚШ Армиясының Бас прокуроры Спид күні бойы шартты босату лагерінде болған және жеке өзі бірде-бір әскерді «Султанаға» мінгізбегендіктен, кінәлі үкімді күштен шығарды. Мунси, Индиана; Марион, Арканзас; Виксбург, Миссисипи; Цинциннати, Огайо; Ноксвилл, Теннесси; Хиллсдейл, Мичиган және Мэнсфилд, Огайо.

Табылған қалдықтар

1982 жылы Мемфис қаласының адвокаты Джерри О. Поттер басқарған жергілікті археологиялық экспедиция "Султана" кемесінің қираған қалдықтары деп саналатын нәрсені тапты. Қарауытталған ағаш дек тақталары мен бөліктері Арканзас жағындағы соя егістігінің астында, шамамен 10 метр тереңдікте, Мемфистен 6 шақырымдай қашықтықта табылды. Миссисипи өзені апаттан бері бірнеше рет өз арнасын өзгертіп, кемені құрғақ жердің астында қалдырды және қазіргі өзеннен алысқа жылдырды. Негізгі арна қазір 1865 жылғы орнынан шамамен 3 шақырымға шығысқа қарай ағып жатыр. Мұражай тұрақты мұражай салу үшін жеткілікті қаржы жиналғанға дейін уақытша ғана жұмыс істейді. Мұражайда "Султана" кемесінен табылған бірнеше жәдігерлер көрсетілген, мысалы, кеме пешінен алынған шайқағыш табақтар, пеш кірпіштері, бірнеше ағаш бөліктері және кішкентай металл бөлшектері бар. Мұражайда сонымен қатар "Султана" апаттан аман қалғандар қауымдастығының көптеген заттары мен кеменің 14 футтық (шамамен 4,27 метрлік) үлгісінің көшірмесі де қойылған. Бір қабырғада 1865 жылғы 27 сәуірде кемеде болған әрбір әскери қызметшінің, экипаж мүшесінің және жолаушының есімдері жазылған.

Көркем шығарма

Пионерлік өзеншілер ұлдары мен қыздарының J. Mack Gamble қоры және Султана ұрпақтары мен достарының қауымдастығы Луизиана штатының суретшісі Роберт Даффорд пен оның командасы салған "Султана Виксбургтен кетеді" атты қабырға суретін Виксбург өзен жағалауындағы қабырға суреттерінің бірі ретінде қаржылады. Ол 2005 жылдың 9 сәуірінде ашылды.

Романдар

Смит, Джо В. (2010) Султана! J & M баспасы. Суреттерді Линда Л. Смит салған.

Музыка

Son Volt тобының Jay Farrar «Султана» деген ән жазды, «теңіздегі ең қорқынышты американдық апатқа» құрмет көрсетіп. Фаррар әнде кемені «Миссисипидің Титаникасы» деп атайды, ол «Американың орталық шаңы» альбомында (2009) жарық көрді. King's German Legion тобының «Blues in the Water» әні өз EP-сі «Маршинг ордерлерінде» «Султана апатының» стилденген нұсқасын баяндайды. Кори Брананның «Султананың апаты» әні апаттың оқиғасын айтады, бірақ әнде кейбір деректер дұрыс емес, оны «Титаниктің аңызға айналған құлауынан да қауіпті» деп сипаттайды.

Фильм

2018 жылы Марк және Майк Маршалл режиссерлік еткен, Рей Эпплтон, Маккензи Астин және Шон Астин қатысқан "Султананы еске алу" атты теңіз апаты туралы фильм шықты.