Кіріспе
Гватемалада сөйленетін майя тілі – Какчикель тілі (қазіргі орфографияда; бұрын Cakchiquel немесе Cachiquel деп те жазылатын). Бұл Мезоамериканың жергілікті тілі және майя тілдері отбасының Киче-Мамеан тармағына жатады. Оны Гватемаланың орталық аймағындағы Какчикель халқы қолданады. Бұл тіл Киче және Цутхухиль тілдерімен тығыз байланысты. Какчикель тілі Гватемаланың екі тілдік мәдени білім беру бағдарламалары арқылы мемлекеттік мектептерде оқытылады.
The Kaqchikel language (in modern orthography; formerly also spelled Cakchiquel or Cachiquel) is an indigenous Mesoamerican language and a member of the Quichean–Mamean branch of the Mayan languages family. It is spoken by the indigenous Kaqchikel people in central Guatemala. It is closely related to the Kʼicheʼ (Quiché) and Tzʼutujil languages. Kaqchikel is taught in public schools through Guatemala's intercultural bilingual education programs.
Жаулап алу алдында
Какчикель тілі Гватемаланың орталық бөлігіндегі жергілікті майя халқының тілі. Майя өркениетінің тарихы б.з. дейінгі 2000 жылдан басталып, 300 жылға дейін созылған. Географиялық тұрғыдан алғанда, майялар Мексика, Белиз және Гватемаладан тараған. Бұл 900 жылдан испандықтар келгенге дейінгі аралықта өзгерді. Олардың қонысы батысқа қарай, Гватемаланың таулы аймақтарына жылжыды. Археологиялық дәлелдер Какчикельдердің қазіргі Гватемаланың Текпан қаласының жанында орналасқан Иксимчеде тұрғандығын көрсетеді.
Жаулап алғаннан кейін
1523 жылы испандықтар Мексиканы тастап, Гватемалаға қарай жол тартты. Бұл жорықты Педро де Альварадо басқарды. Оның алғашқы жеңісі киче тайпасының үстінен болды, бұл оны какчикель астанасына қарай жетеледі. Какчикельдер де Альварадомен күш біріктіріп, цзутухильдерді басып алды. Бірақ, олардың күшейе түсу үміттері күңкіреп қалды, себебі де Альварадо оларға қарсы шығып, олардың астанасын қиратты, бұл испандықтардың жергілікті халықты жаппай қырып салу жоспарының бір бөлігі еді. Бұл жоспар какчикель тілінде сөйлейтін адамдардың санын азайтты, өйткені енді олар испан тілінде сөйлеуге міндеттелді. 1920 жылдары Уильям Камерон Таунсенд Гватемалада миссионер болып жұмыс істеген кезде какчикель тілі үшін алғашқы әліпбиді жасады.
Қазіргі
Бүгінде Какчикель майя тілі қайта жаңғырып келеді және көптеген майя халқы өз тілі мен мәдениетін жаңарту үшін білім беруді пайдалануда. 1986 жылы Гватемала майя тілдері академиясы (АЛМГ) майя тілдері үшін бірыңғай әліпбиді бекітті, бұл тіл білімі саласындағы жаңа қозғалыстың бастауы болды.
Сауаттылық
Қақшыкелде сауаттылық деңгейі төмен. Сауаттылық науқандары көбінесе испан тілінде жүргізіледі және испан тілін қолдайды. Шындығында, көптеген майя халқы өз ана тілінен гөрі испан тілінде жақсы сауатты. Дегенмен, майя тіліндегі сауаттылықты дамытуға бағытталған қозғалысқа байланысты жағдай өзгеріп келеді. Қақшыкел тілі Гватемаланың екі тілді мәдени білім беру бағдарламалары сияқты мемлекеттік мектептерде оқытылуда. АҚШ университеттері де, мысалы, Тулан және Канзас университеттері, қақшыкел тілін үйренуге мүмкіндік беретін бағдарламалар ұсынады.
Сыртқы жіктеу
Какчикель – майя тілдері тобының бір мүшесі. Майя тілдері прото-майя тілдер отбасына жатады. Бұл отбасы төрт тармаққа бөлінеді: Батыс, Шығыс, Юкатек және Уастек. Какчикель Киче және Киче тілдері тобына жатады. Киче тілі төрт жаңа тілге бөлінеді: какчикель, цʼутуджиль, киче және ачи. Цʼутуджиль – какчикель тіліне ең жақын диалект. Майя тілдері Мексика, Гватемала, Белиз және Гондурас елдерінде таралған. Джозеф Гринбергтің Америка тілдері жөніндегі гипотезасында Какчикель Пенотиандық тілдік отбасының мүшесі ретінде қарастырылады, бұл отбасының ішінде мексикалық тілдер тобының майя тармағында. Алайда, бұл гипотеза қазіргі лингвистер тарапынан көбінесе жоққа шығарылды. Гринбергтің гипотезасы 1987 жылы алғаш жарияланғалы бері көптеген маңызды лингвистерден көптеген жағымсыз сынға ұшырады. Гринбергтің Америка тілдерінің этимологиялық сөздігінде какчикель сөздері 5 рет кездеседі. Төрт жазба ерекше емес; бірақ бесіншісінде екі сөз – ĉин және iŝ tan прототілдің мысалдары ретінде *tʼina / tʼana / tʼuna, яғни "ұл/қыз/қызы" деген мағынаны білдіреді, тіпті ол сөздікте "үлкен/аға" мағынасында қолданылған болатын. Бұл – жұмыста жиі айтылатын кемшілік, яғни Гринберг дәлелдерді іздеуде тым шарықтап кетеді. Жалпы алғанда, Америка тілдерінің этимологиялық сөздігіндегі какчикель туралы мәліметтер Гринбергтің гипотезасын қолдаудан гөрі оның проблемаларын көрсетуге көбірек көмектеседі.
Фоналогия
Төмендегі кестелерде қақчикель фонемаларының әрқайсысы Гватемаланың майя тілдері академиясы (АЛМГ) жасаған және Гватемала үкіметі бекіткен стандартты жазу жүйесінде оны көрсететін әріп немесе әріптер жиынтығымен бейнеленеді. Егер олар өзгеше болса, Халықаралық фонетикалық әліпбидегі сәйкес символ жақша ішінде берілген. Бұл мысалда қолданылған диалект – Ксенакодж диалектісі.
Сызық құрылымы
Қақшыкел тілінде тек белгілі бір мөлшерде ырғақ түрлері кездеседі. Ең көп таралған ырғақ түрлері CV (консонант-дауысты) және CVC (консонант-дауысты-консонант) болып табылады. V (тек дауысты) немесе VC (дауысты-консонант) ырғақтары фонетикалық тұрғыдан рұхсат етілмейді; дауысты әрпімен басталатын ырғақ айтылу кезінде көмекейлік тоқтаумен басталады, бірақ бұл әрқашан стандартты жазуда немесе сөздің фонологиялық көрінісінде көрсетілмейді. Екі CVC ырғағы бір сөз ішінде қатар келуі мүмкін болса да, бір ырғақтағы консонанттық топтар салыстырмалы түрде сирек кездеседі. Егер олар кездессе, әдетте сөздің басында немесе соңында болады және екі жалғастық дыбыстан, сонорант пен тоқтаудан, немесе фрикатив пен тоқтаудан тұрады, мұндайда тоқтау әрқашан өз серігінің ішкі жағында орналасады.
Морфологиясы мен синтаксисі
Қақшыкел - орташа синтетикалық тіл, біріктірілген жұрнақтарға ие. Ол жұрнақтар мен префикстерді қамтитын, мықты жұрнақтау жүйесіне ие. Бұл жұрнақтар есімдерге де, етістіктерге де жалғанады; префикстер тек икемдегіш, ал жұрнақтар икемдегіш немесе туынды бола алады. Икемдегіш префикстер өте қысқа, көбінесе бір дыбыстан тұрады және үш дыбыстан аспайды; жұрнақтар одан ұзын болуы мүмкін. Қақшыкелдің синтетикалық және біріктірілген табиғатының салдарынан, тілдің морфологиясы мен синтаксисін екі жеке құбылыс ретінде қарастыру қиын – олар тығыз байланысты.
Сөз кластары
Қақшыкел тілінде 6 негізгі сөз класы және бірнеше кіші кластар бар, олар жиынтығында "бөлшектер" деп аталады. Негізгі сөз кластары – аффикстер қабылдайтын негіздер немесе түбірлер тобы. Бұл кластарға есімдер, сын есімдер, есімшелер, интранзитивті етістіктер, транзитивті етістіктер және позициялық сөздер жатады. Осы тілдегі позициялық сөздер – өздері жеке сөздер болып қолданыла алмайтын түбірлер тобы; аффикстермен бірге олар позиция мен орналасу қатынастарын білдіруге қолданылады. Ағылшын тілінде осындай сөздер басқа санаттарға жатады, атап айтқанда, сын есімдер, есімшелер, сондай-ақ транзитивті және интранзитивті етістіктер. Кіші кластар немесе бөлшектер – аффикстер қабылдамайтын сөздер; олар көбінесе есімше қызметін атқарады және сұрау бөлшектері, оң/теріс сөздер, уақыт пен орын көрсеткіштері, жалғаулар, қосымшалар және көрсету есімдіктерін қамтиды. Осы ресми танылған кластардан өзге, жоғарыда аталған санаттардың ешқайсысына толық сәйкес келмейтін бірнеше сөз тобы бар. Бұл топтарға артикльдер, есімдіктер, сандар, эмоционалдық сөздер және өлшеуге арналған сөздер жатады. Осы сөздердің барлығы Қақшыкел тілінде әртүрлі қызмет атқарады, сондықтан олар әртүрлі сөз кластарына жатады деп есептеледі.
Сөз тәртібі
Қақшыкел тілінде сөз тіркесінің басы әдетте сөз тіркесінің басқа элементтерінен бұрын келеді. Келесі сөйлемдер сөйлемдердің реті, анықтауыш тіркестер (ДП), есімдік тіркестер (НП), сөздік тіркестер (ПП) және сандық тіркестер (QP) үлгілерін көрсетеді: Сөйлемдер сөз реті бойынша айтарлықтай өзгермелілікті көрсетеді. Сөздердің синтаксистік функциясы олардың сөйлемнің басында, ортасында немесе соңында орналасуымен ғана емес, сонымен қатар олардың нақтылығы, жандану деңгейі мен күші, әр сөздің сөйлемде қандай рөл атқара алатындығына логикалық талдау арқылы анықталады. (Мысалы, бала мен тас есімдерімен тастау етістігінің логикалық реті тек бір ғана болуы мүмкін, есімдердің етістікке қатысты орнына қарамастан. Осы себепті, егер басқа құрамдас бөлігі жанды болса, жансыз құрамдас бөлігі бастауыш бола алмайды.) Осы жағдайларға байланысты қақшыкел тілінде сөздердің реті салыстырмалы түрде еркін, әртүрлі реттерде қолданылуы мүмкін, одан түсініспеушілік туындамайды. Қақшыкел тілінде қолданылатын сөздердің мүмкін болатын реті – етістік бірінші рет (VSO, VOS) және бастауыш бірінші рет (SVO, SOV). (V: етістік, S: бастауыш, O: толықтауыш) Етістік бірінші рет (VSO, VOS). Егер етістік бірінші болып келсе және бір ғана құрамдас бөлік анықталған болса, онда сол құрамдас бөлік бастауыш болып табылады. Егер екі құрамдас бөлік те анықталған болса, онда етістікке ең жақын (бірінші құрамдас бөлік) бастауыш болады; егер екі құрамдас бөлік те анықталмаған болса, онда бастауыш екеуінің соңғысы болады. Бастауыш бірінші рет (SVO, SOV). Бастауыш тек жанды болса және толықтауыш жансыз болса ғана бірінші орында келе алады. Бұл жағдайда екі құрамдас бөліктің нақтылығы маңызды емес; яғни, бастауыш нақты немесе анықталмаған болуы мүмкін, егер ол жанды болса және бірінші болып келсе. Етістік пен толықтауыш реті маңызды емес. Сөйлемнің басқа құрамдас бөліктері, мысалы, датив, комитатив, агенттік және күй есімдік тіркестер сөйлемде бірінші орында келеді. Алайда, олар сөйлемнің өзегінен кейін де келуі мүмкін, яғни баяндамадан кейін.
Sentences show considerable variability in their word order. The syntactic function of words is determined not only by their position at the beginning, middle or end of a sentence, but also by their definiteness, level of animation and potency, and a logical analysis of what role each word can play in the sentence. (For example, the verb to throw with the nouns child and stone can only have one logical ordering, regardless of the position of the nouns with respect to the verb. For this reason, an inanimate constituent cannot be the subject if the other constituent is animate.). Due to these conditions, Kaqchikel word order is relatively free and various orderings can be seen without there being any confusion or lack of understanding. Possible word orders that can occur in Kaqchikel are verb first orders (VSO, VOS) and subject first orders (SVO, SOV). (V: verb, S: subject, O: object)
Verb first orders (VSO, VOS). When the verb occurs first and only one constituent is definite, then that constituent functions as the subject. If both constituents are definite, then the one closest to the verb (the first constituent) is the subject; if both constituents are indefinite, then the subject is the latter of the two. Subject first orders (SVO, SOV). The subject can come first only if it is animate and the object is not. In this case, the definiteness of the two constituents does not matter; that is to say, the subject can be either definite or indefinite, so long as it is animate and occurs first. The order of the verb and object is unimportant. Other constituents of a sentence, such as dative, comitative, agentive, and adverbial phrases, tend to come first in the sentence. However, they can also come after the nucleus of the sentence, the predicate.
Қайталау
Какчикель тілінде редупликация күшейткіш ретінде қолданылады. Мысалы, какчикель тілінде "үлкен" деген сөз ; егер бір нәрсе өте үлкен екенін айтқыңыз келсе, сөйлеу бөлігінің формасы қайталанады. Бұл форма бір сөз емес, екі жеке сөз, олар біріктірілгенде негізгі сөздің мағынасын күшейтеді, ағылшын тіліндегі "өте" сөзі сияқты.