Беларусь Конституциясы: Тарихы мен эволюциясы

Кіріспе

Беларусь Республикасының Конституциясы (; Конституция Республики Беларусь) – Беларусь Республикасының жоғары заңы. Конституция кіріспеден және 146 бапқа бөлінген тоғыз бөлімнен тұрады. 1994 жылы қабылданған бұл ресми құжат, ел КСРО-дан тәуелсіздігін жариялағаннан кейін үш жыл өткен соң, Беларусь мемлекеті мен үкіметінің құрылымын белгілейді және оның азаматтарының құқықтары мен бостандықтарын анықтайды. Алайда Біріккен Ұлттар Ұйымы және түрлі бақылаушылар Беларусьте заң үстемдігінің сақталуына және сот жүйесінің тәуелсіздігіне күмән келтіріп, қазіргі президенттің билікті шоғырландыруына назар салады. Конституцияны елдің бұрынғы заң шығарушы органы – Беларусь Жоғарғы Кеңесі әзірлеген, және ол Батыс елдерінің конституцияларының ықпалында жасалған. Алғаш рет қабылданғаннан бері Конституция 1996, 2004 және 2022 жылдары үш рет даулы жағдайларда өзгертілді. Тәуелсіз бақылаушылар мен үкіметтік оппозиция көшбасшылары наразылық білдірген екі референдум президенттің үкіметке қатысты өкілеттіктерін кеңейтіп, президенттік мерзімге шектеулерді алып тастады.

Тарих

Беларусь Демократиялық Республикасы Ресей империясынан тәуелсіздігін жариялағаннан кейін бірнеше ай өткен соң, 1918 жылдың 11 қазанында алғашқы уақытша конституциясын қабылдады. 1919 жылы Ресей большевиктері елді басып алғаннан кейін Беларусь Кеңес Республикасы (КСРО) атанды және жаңа конституция қабылданды. Беларусь Ресей, Украина және Кавказ артымен бірге Кеңес Одағы құрылғанға дейін осы конституцияны қолдануды жалғастырды. Енді Белоруссия Кеңес Социалистік Республикасы (Беларусь КСР) болған ел 1927 жылы кеңес дәуіріндегі алғашқы конституциясын қабылдады, ол жақында қабылданған Кеңес Конституциясын толықтырды.

Қазіргі заманғы конституция

1991 жылы Беларусь КСРО-дан тәуелсіздік алғаннан кейін, Беларусь Жоғарғы Кеңесі Беларусь КСР-інің актілерін КСРО-ның актілерінен жоғары қойып, Беларусь КСР-інің Мемлекеттік егемендігі туралы декларацияны қабылдады (Декларацияның 7-бабына сәйкес, бірақ бұл ереже 1978 жылғы Конституцияға 1991 жылдың тамызында ғана қосылды) және республикада конституциялық процесті ресми түрде бастады. Ұзақ өтпей, үкімет посткеңестік конституцияны қабылдауды жеңілдету үшін Конституциялық комиссия құрды. 1991 жылдың қарашасында комиссия Жоғарғы Кеңеске үш жобаның біріншісін жіберді. Жоғарғы Кеңестің мақұлдауымен, алғашқы жоба 1991 жылдың желтоқсанында жарияланды, осылайша беларусь халқы пікірлерін және ұсыныстарын білдіре алды. Нью-Йорк қаласындағы Touro колледжінің профессоры Гэри М. Шоу және Луисвилл университетінің профессоры Расселл Л. Уивер 1993 жылы Беларуське барып, American Bar Association жобасы – Central and East European Law Initiative (CEELI) атынан конституция жобасын дайындауға кеңес берді. Комиссия үшінші және соңғы жобаны Жоғарғы Кеңеске ұсынды, оны 1994 жылдың 15 наурызында Жоғарғы Кеңестің Төрағасы және Мемлекет басшысы М. Гриб қол қойды. "Звезда" газеті Конституцияны он бес күннен кейін ресми түрде жариялады. Жоғарғы Кеңес Конституциямен бірге тағы бір заң қабылдады, ол "Қолдану туралы заң" деп аталды, және ол 1978 жылғы Беларусь КСР Конституциясы мен Беларусь Кеңес Социалистік Республикасының Мемлекеттік егемендігі туралы декларациясын, бірнеше ерекшеліктермен күшінен шығарды деп жариялады. Жоғарғы Кеңестің он үшінші сессиясында қабылданған заңда лауазым иелері мен мемлекеттік органдардың екі жыл ішінде құрылуына қатысты кезеңдік шаралар да қарастырылды. 1994 жылдан бері наурыздың 15-і Беларусьте Конституция күні ретінде, ұлттық мереке болып тойланады. Конституция биліктердің бөлінуін енгізеді. Беларусь заңдарына сәйкес, әрбір орган дербес, бірақ халыққа қызмет ету үшін бірлесіп жұмыс істеуі тиіс. Бұрынғы он бес советтік республиканың ішінде Беларусь КСРО тарағаннан кейін жаңа конституция жасап, қабылдаған соңғы республикалардың бірі болды. 1992 және 1993 жылдары Жоғарғы Кеңес депутаттары арасындағы пікірталас, сондай-ақ оппозиция мен демократиялық күштерді тоқтатуға жасалған әрекеттер кешігуге себеп болды, олар Жоғарғы Кеңесті толығымен жабуды қалаған. Жаңа атқарушы және заң шығару биліктері арасындағы қарым-қатынасты анықтау үшін болған күрес 1992 және 1993 жылдары көп пікірталастарға әкелді. Конституцияның құрылымы Ресей Федерациясының құрылымына ұқсас: мысалы, Президенттің өкілеттіктері Ресей Президентіне берілген өкілеттіктерге ұқсас.

When Belarus became independent from the Soviet Union in 1991, the Supreme Council of Belarus passed the Declaration of State Sovereignty of the Byelorussian Soviet Socialist Republic, proclaiming Byelorussian SSR acts legal priority over USSR ones (per article 7 of the Declaration, but this provision was inserted into 1978 Constitution only in August 1991) and formally starting a constitutional process in Republic. Soon afterwards, the government established a Constitution Commission to facilitate the adoption of a post Soviet constitution. In November 1991, the commission sent the first of three drafts to the Supreme Council. Upon approval from the Supreme Council, the first draft was published in December 1991 in order for the Belarusian populace to make comments and suggestions. Professors Gary M. Shaw of Touro College, New York and Russell L. Weaver of the University of Louisville spent time in Belarus in 1993 advising on drafting the constitution on behalf of Central and East European Law Initiative (CEELI), a project of the American Bar Association. The commission submitted the third and final draft to the Supreme Council, where it was signed on March 15, 1994 by the Speaker of the Supreme Council and Head of State, Myechyslaw Hryb. The gazette Zvezda officially published the Constitution fifteen days later. The Supreme Council passed a second law along with the Constitution, titled the Enactment Law, rendering the 1978 Byelorussian SSR Constitution and the Declaration of State Sovereignty of the Byelorussian Soviet Socialist Republic void, with a few exceptions. The law, passed during the thirteenth session of the Supreme Council, also provided transitional phases for office holders and government organs to form within two years. Every year since 1994, March 15 has been commemorated in Belarus as Constitution Day, a national holiday. The Constitution introduces separation of powers. According to Belarusian law, each office is separate but must work together to serve the people. Of the fifteen former Soviet republics, Belarus was the one of latest to create and pass a new constitution subsequent to the dissolution of the USSR. A delay occurred due to debates among Supreme Council deputies, who were also trying to stave off the opposition and democratic forces who wanted to close the Supreme Council down for good. A power struggle to determine the relationship between the new executive branch and the legislature caused much of the debate in 1992 and 1993. The structure of the Constitution is similar to the Russian Federation: for example, the office of the President has powers analogous to those granted to the President of Russia.

Бірінші бөлім: Конституциялық жүйенің қағидалары

Бірінші бөлім 1-ден 20-баптарды құрайды. Олар Беларусь халқының басқаруымен жүзеге асырылатын, өз сыртқы саясатын қалыптастыратын, егеменді, көп партиялық, халықтық өкілдік демократиясын белгілейді. Бірінші бөлім мемлекеттің өз азаматтарының құқықтары мен бостандықтарын қорғайтынын да анықтайды, бірақ Беларусь азаматының "Конституциямен жүктелген міндеттерін орындауға мемлекет алдында жауапкершілігі бар" деген шартты да қамтиды. Қылмыстық істерді қарастыратын сот – Беларусь Республикасының Жоғарғы Соты. Конституция 1994 жылы алғаш рет қабылданғаннан бері екі рет өзгертілді: 1996 жылы және 2004 жылы. Екі жыл өткен соң Лукашенко Конституцияны өзгертуге мүмкіндік беретін алғашқы референдумды ұйымдастырды. Конституция бойынша соңғы референдум 2022 жылы өтті, оны да Лукашенко ұйымдастырған.

1996 жыл

1996 жылы конституциялық реформа талаптары күшейді. Жоғарғы Кеңестің 1996 жылдың қыркүйегінде өз референдумын өткізуге жасаған бұрынғы әрекеті Конституциялық сот тарапынан «Конституцияға қайшы» деп танылды. Референдум Конституцияға көбінесе президенттік билікті нығайту мақсатында өзгерістер енгізді. Енгізілген өзгерістердің арасында мыналар бар:

1. Беларусьтің бірпалаталы парламенті – Жоғарғы Кеңес таратылды. Жоғарғы Кеңестің орнына екіпалаталы парламент – Ұлттық жиналыс құрылды;

2. Президент Александр Лукашенконың өкілеттік мерзімі 1999 жылдан 2001 жылға дейін ұзартылды. Сол жылдың 28 қарашасында Президент Лукашенко бұл өзгерістерге қол қойды. Референдумға қатысу деңгейі шамамен 90% құрады, сайлаушылардың 77,3% мерзім шектерін жоюға келісті. Өзгерістер 2004 жылдың 17 қазанында күшіне енді. 1996 жылғы референдум сияқты, бұл дауыс берудің заңдылығына күмән туды. Еуропалық қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымының (ЕҚЫҰ) мәліметінше, көптеген дауыс беру пункттерінде тәуелсіз бақылаушылар болған жоқ. ЕҚЫҰ дауыс беру стандарттарының «еркін және әділ сайлау» үшін ЕҚЫҰ талаптарына сай емес деп санайды. Басқа да үкіметтік емес ұйымдардың (ҮЕҰ) мәліметтері бойынша, сайлаушылардың 50% референдумға қатыспаған, сондықтан үкімет таратқан нәтижелер дұрыс емес деп есептейді. Екі жыл өткен соң Лукашенко 2006 жылғы сайлауда қатысып, бірінші турда 83% дауыс жинады. Өкілеттік мерзімі шектеулі емес екендігін ескере отырып, Лукашенко денсаулығына байланысты саясаттан кетуге ниеті жоқ екенін және 2011 жылы қайта сайлануға үміткер болуы мүмкін екенін мәлімдеді.

Конституциялық өзгерістерді сынға алу

Екі референдумды Беларусь ішіндегі саяси оппозиция, сондай-ақ ЕҚЫҰ сияқты халықаралық бақылаушылар ауыр сынға алды. Бақылаушылар екі референдумның да ашық өтпегенін және шынайы нәтижелер жарияланбағанын мәлімдеді. Бақылаушыларға дауыс бюллетеньдерін санау процесін көруге рұқсат берілмеді. Атап айтқанда, президент Лукашенкоға қарсы демократиялық оппозиция 1996 жылғы Конституция жөніндегі референдумды бойкоттады. Сол сайлау барысында халықаралық бақылаушылар дауыс беру процесінде кемшіліктерді анықтады, сондай-ақ сайлау учаскелерінде үкіметті қолдайтын жарнамалар мен хабарламалар кездесті. Сайлаудың және Конституцияның өзінің бұрмаланғаны туралы айыптауларға қарамастан, қазіргі Конституцияның бірнеше бөлігін Беларусь демократиялық оппозициясының негізгі лидерлері қолдады.

Соттың бақылауы

1998 жылғы бір журналында Нью-Йорк университетінің құқық мектебі беларусьтік құқық ғалымдары құқықтану мәселесін шешу үшін жаңа теория ұсынғанын атап өтті. Егер заңдар президент Лукашенко мен халықтың еркіне сәйкес келсе, конституциялық болып есептеледі; ал президент пен халыққа ұнамаса, онда конституцияға қайшы болып табылады. Құқық ғалымдары соңғы санатқа жататын заңдарды "қабылданбаған" деп қарастырады.

Конституция жобасы - Светлана Цихановскаяның кеңсесі

2021 жылы Святлана Цихановскаяның Конституциялық реформа жөніндегі өкілі тағайындаған Азаматтық Конституция комиссиясы "Жаңа Беларусь Конституциясы" жобасын дайындады. Святлана Цихановскаяның ресми сайтында хабарланғандай, "Жаңа Беларусь Конституциясы – авторитарлықтан демократиялық, парламенттік басқару нысанына өтуді қамтамасыз ететін заманауи еуропалық конституция". Конституцияны жасауға 28 халықаралық сарапшы өз білімімен көмектесті. Конституция жобасы 2022 жылдың 14 шілдесінде kanstytucyja.online сайтында жарияланды.