Кіріспе
Румын этнологы Николае Денсусяну (18 сәуір 1846 – 24 наурыз 1911) – румын этнологы және румын халық мұрасын жинаушы. Румын академиясының корреспондент-мүшесі, тарих саласында маман. «Дакия тарихқа дейінгі дәуірінде» Денсусяну фольклор және салыстырмалы дінтану зерттеулерін археологиямен үйлестіріп, Дакияның тарихқа дейінгі мәдениеттері туралы теория құрастырды. Бұл еңбек кәсібиліксіздігі, ұлтшылдыққа ұқсас дәлелдері және дациандыққа бастау болғаны үшін сынға ілікті. Сарапшылар оның кітабын қиялға толы және ғылыми емес деп санайды. Оның еңбектері б.з.д. 6-мыңжылдықта құрылған, Дакия орталық болған «Пеласси империясының» бар екендігін жорамалдайды. Оның сөзіне сенсек, оны Уран мен Сатурн басқарған және бүкіл Еуропаны қамтыған. Латын тілінің дакия тілінің бір диалектісі екеніне сенген Денсусяну, дакиялықтардың ежелгі заманда Италия түбегіне көшіп, ежелгі Римнің негізін қалағанын айтты. Денсусяну мен Эминеску Сибиуде танысқан, онда соңғысы өте кедейлікте өмір сүрген. 1885 жылы жарық көрген «Фогарас жерінің тарихына қатысты ескерткіштер» еңбегінде Трансильвания румындарының ежелгі тарихы австро-венгрлік үкімет аясындағы қысыммен салыстырылған. Денсусяну «Дакия тарихқа дейінгі дәуірінде» зерттеуін бастауды жоспарлап, осы мақсатта 1887 жылы Италияға аттанды. Сапар барысында ол Аграм академиясына барып, Купа өзенінің (қазіргі Хорватия) жанында қоныстанған влахтарға қатысты қолжазбаларды зерттеді; Истрияда румын тілінде сөйлейтін жергілікті ауылдарда материал жинады. Далмациядағы Дубровникте Рагуза республикасының мұрағаттарын зерттеді. Италияға жеткен соң ол жеті ай Ватикан мұрағатында болды және үйіне оралғанға дейін Меццогиорно айманынан өтті. 1887 мен 1897 жылдар аралығында оның «Румындар тарихына қатысты құжаттар, 1199–1345» атты алты томы жарық көрді, ал 1893 жылы «Альба-Юлия румын митрополиясының діни тәуелсіздігі» зерттеуін жазды. Ол сонымен қатар халық мұрасын жинаған жинақ («Ескі әндер мен румын халықтық дәстүрлері: «Тарихи сауалнамаға» жауаптардан алынған поэзиялық мәтіндер», 1893–1897 жылдары жарық көрген) жариялады. 1894 жылы ол үлкен көлемдегі жұмысын аяқтау үшін зейнеткерлікке шықты. 1902 жылы Николае Денсусяну Румын географиялық қоғамының корреспондент-мүшесі болып тағайындалды. Екі жылдан кейін ол румын тілінің дамуына қатысты зерттеу жариялады, онда тілдің тарихы тарихқа дейінгі заманға дейін жетеді деп мәлімдеді. Румын әскери тарихына қатысты мақалалар ол өзінің басты еңбегін баспаға дайындаумен айналысқан ұзақ жылдар ішінде сирек жарық көрді. Ол қайтыс болған кезде бұл кітап дерлік аяқталған болатын.
Nicolae Densușianu (; 18 April 1846 – 24 March 1911) was a Romanian ethnologist and collector of Romanian folklore. He was a corresponding member of the Romanian Academy, with a specialty in history. In Dacia Preistorică Densușianu combined the studies of folklore and comparative religion with archaeology to construct a theory about the Prehistoric cultures of Dacia. The work has drawn criticism for unprofessionalism and evidence of nationalism, and for standing at the source of Dacianism. Mainstream scholars regarded his book as fanciful and unscientific. His works hypothesize the existence of a Dacian centered "Pelasgian Empire", created in the 6th millennium BC, and which, he claimed, was governed by Uranus and Saturn and comprised all of Europe. Densușianu, who believed that Latin was a dialect of Dacian, also argued that the Dacians migrated to the Italian Peninsula in the Antiquity, where they laid the foundations of Ancient Rome. Densușianu and Eminescu were acquainted in Sibiu, where the latter was living in extreme poverty. In 1885 his Monuments for the history of the country of Fogaras compared the ancient history of the Romanians of Transylvania to their repressed situation under Austro Hungarian rule. Densușianu, who was planning to start researching his Dacia Preistorică, and, to this end, left for Italy in 1887. Along the route, he visited the Academy of Agram, where he studied manuscripts regarding the Vlach population settled in the valley of the Kupa (in present day Croatia); in Istria, he collected material in local villages where the Istro Romanian language was spoken. At Dubrovnik in Dalmatia, he studied the archives of the Ragusan Republic. After reaching Italy, he spent seven months in the Vatican Archives and traveled through the Mezzogiorno before returning home. Between 1887 and 1897 six volumes appeared of his Documents regarding the History of Romanians, 1199 1345, and in 1893 he wrote the study The religious independence of the Romanian Metropolitan Church of Alba Iulia. He also contributed a collection of folklore (Vechi cîntece și tradiții populare românești: texte poetice din răspunsurile la "Chestionarul istoric", published in 1893–1897). In 1894, he retired to finish his large scale work. In 1902, Nicolae Densușianu was named a corresponding member of the Romanian Geographical Society. Two years later, he published a study about the development of the Romanian language, which, he claimed, traced its origins back to prehistorical times. Articles on Romanian military history appeared sporadically during the long years he spent readying his major work for the printer. It was almost complete at the time of his death.
Бағалаулар мен мұра
Дэнсусяну румын тарихына және жалпы тарих ғылымына қатысты көзқарастары үшін көп сынға ұшырады. Оның алғашқы сыншыларының бірі – «Юнимея» деп аталатын консервативті әдеби қоғамның жетекшісі Титу Майореску болды. Ол замандас румын зиялыларының еңбектеріндегі әуесқойлық пен романтикалық ұлтшылдық риторикаға қарсы күресті. 1893 жылы географ Симион Мехединциге жазған хатында Майореску Дэнсусяну, Богдан Петричику Хасдеу және Александру Димитрие Ксенопол еңбектеріндегі «фантасмагория» деп атаған нәрсеге қарсы шықты. Дэнсусянудың диссертациясының бір бөлігі Николае Чаушескудің коммунистік режимі жылдарында бірнеше ресми тарихшылар тарапынан қабылданып, автократиялық және ұлттық сипаттағы жаңа дискурсқа шабыт берді. Василе Пырван: «Николае Дэнсусяну мифология мен ақылға сыймас тіл біліміне толы «Тарихи Дакия» атты фантастикалық романын жазды. Ол жарық көрген кезде (автор қайтыс болғаннан кейін, 1913 ж.) румын халқының арасында археологияға деген зор қызығушылық пен құлшыныс тудырды» деді. Басқаша айтқанда, Пырван мен Ксенополь оның кітабын «әуесқойлықпен және шовинистік қиялмен» жазылған туынды деп санамады. Николае Иорга оны «өте ерекше» болжамдары үшін сынады. Эуген Чиуртин: «Тақырып бойынша әдебиеттермен ең аз таныстық та адамды үмітсіздікке жетелейді: енді оны ешкім оқымайды» (яғни, Дэнсусянудың «Тарихи Дакиясы» туралы маңызды ғалымдар көптен бері рецензияланған мақалалар жазған жоқ) деді. Тағы да біреулер «Дэнсусянудың қиялы тым батыл болғандықтан тарихшылар оны назарға алмады» деді. Дэн Алекс кітапты «мистикалық ұштарлық» деп сипаттап, авторын «тарих және тіл білімінде білімі жоқ эзотерик нотариус» және «өзін-өзі алдаудың клиникалық жағдайы» деп атады.